Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Definitionem ab Aristotele traditam¹ non omnes acceptant, sed reiiciunt ex eo, quod videtur coincidere cum terminis complexis sive compositae figurae. Illi enim habent partes seorsum significativas, atque adeo videtur eis convenire tota definitio orationis. Unde aliter definiunt orationem, quod «oratio sit plures dictiones seu termini congrue se habentes», quasi vero hoc etiam non inveniatur in termino complexo.

Alii definitionem Aristotelis mutant putantes, quod oratio debet constare nomine et verbo aut saltem verbo, etsi non nomine, et sic definiunt, quod «oratio est vox significativa ad placitum constans nomine et verbo mutuo congruentibus vel saltem verbo et voce, si non sit significativa».

Alii definitionem Aristotelis admittentes circa definitum in oratione offendunt putantes, quod voci convenit definitio orationis solum denominative tamquam subiecto seu substituto, de quo dicitur ut oratio. In quo vere dicunt, si sumatur vox secundum se et absolute; addunt autem convenire definitionem hanc essentialiter illi, quod resultat ex voce et significatione complexa, tamquam ei, quod est oratio, non quod dicitur seu denominatur talis, procedentes in hoc sicut in definitione termini.

Alii denique admittunt etiam definitionem Aristotelis, sed dicunt formam orationis esse ipsam unionem partium grammaticalem.

DICO PRIMO: Optima est definitio orationis tradita a Philosopho et eodem modo est essentialis et quidditativa, sicut definitio termini et nominis supra tradita.

Conclusio haec est communis interpretum Aristotelis. Et pro eius declaratione sufficit doctrinam S. Thomae tradere super 1. Periherm. lect. 6.,² ubi optime hanc explicat definitionem. Oratio enim respicit secundam operationem intellectus seu intellectum compositum, non simplicem, quod de se manifestum est, quia per orationem explicamus aliquid coniunctum et compositum cum alio, sicut per terminum aliquid seorsum et simpliciter prolatum. Quare oportet, quod in oratione non solum concurrant plures partes seu dictiones per modum coacervationis aut multiplicationis confusae, sed per modum ordinationis et unionis, et non cuiuscumque unionis, sed facientis et componentis aliquod totum. Nam etiam in termino complexo partes congrue se habent; quia tamen non componunt totum, sed partem, non est oratio terminus complexus, ut statim dicemus. Quia ergo in definitione orationis definitur quoddam artefactum compositum et totale, valde incongrue explicatur dicendo, quod est „plures dictiones”, quod datur in termino; non enim res composita apte definitur dicendo, quod est plures partes, sed dicendo, quod est aliquid unum compositum ex partibus seu quoddam signum totale vel vox significativa constans ex partibus.

Quando autem dicit Philosophus: „cuius aliqua pars significat separata ut dictio”, recte observat D. Thomas³ duo: Primum, quod non dixit Philosophus: „cuius pars separata significat aliquid”, sed „cuius aliqua pars sit significativa”, propter negationes, inquit S. Thomas, et syncategoremata, quae non significant aliquid, sed aliqualiter, et tamen sunt partes orationis. Secundum est, quod dicit partem separatam significare „ut dictio, non ut affirmatio”, quia scilicet ad orationem sufficit, quod eius pars sit simplex dictio, et non requiritur, quod sit affirmatio vel negatio, licet hoc etiam in aliqua oratione, scilicet in hypothetica, possit inveniri. Debuit autem hic definiri oratio ut communis omnibus, praeterquam quod ratio partis per se solum invenitur in dictione seu termino, propositio autem etsi componat hypotheticam, non est pars per se primo, sed per accidens, ut supra diximus agendo de termino.⁴

Ex quibus infertur non requiri ad orationem, quod constet ex nomine et verbo tamquam ex partibus. Quod patet etiam in ipsis orationibus perfectis, quia multae non constant nomine, sed verbis infinitivis, ut «currere est moveri», sicut D. Thomas docet 1. Periherm. lect. 8.⁵ Imo potest constare verbo et adverbio, ut si dicas «velociter curritur», «bene est» etc. Et in ipsis imperfectis orationibus, de quibus S. Thomas lect. 6.⁶ ait, quod vere sunt orationes, licet generent sensum imperfectum, constat dari orationem imperfectam sine verbo, ut si dicam „homo iustus”, quam D. Thomas dicit esse orationem 1. Periherm. lect. 4.,⁷ quia habet partes significativas et generat sensum imperfectum, id est suspensum in animo audientis; ergo est oratio imperfecta sine verbo. Et ex alia parte potest etiam inveniri sine nomine cum verbo. Ergo non est de essentia orationis in communi, quod constet nomine et verbo simul vel altero illorum determinate.

DICO SECUNDO: Oratio imperfecta et terminus complexus materialiter coincidunt et solum differunt formaliter.

Sunt termini complexi, qui coniungunt plures incomplexos, ut homo albus, et dicimus, quod eaedem voces possunt etiam esse oratio imperfecta, sed differunt secundum diversam formalitatem totius et partis, etiamsi pars composita sit. Nam partes dupliciter possunt coniungi in aliquo uno: Uno modo taliter, quod in illo terminetur earum compositio tamquam in quodam toto; alio modo, quod componant illud non sistendo in illo, sed ordinando ulterius ad totum, quod illa pars composita etiam respicit. Exemplum primi: sicut partes organicae, ut brachium, pes etc. ordinantur ad componendum animal, quod est totum, et ibi terminatur earum unio. Exemplum secundi: sicut partes, ex quibus pars organica constituitur, v. g. ex carnibus aut nervis et similibus. Illae partes non componunt partem organicam tamquam quoddam totum, sed tamquam partem principaliorem, quae ordinatur ad ipsum totum componendum. Unde aliter dicitur compositum ipsa pars et aliter ipsum totum; habet enim pars composita partes, ex quibus constat, quasi materialiter et non formaliter, id est non sub formalitate partis ad totum, quae formalitas consistit in hoc, quod ita coniungantur partes, ut sistant in ipso toto neque ad aliquid ulterius ordinentur. Quando autem ita componunt aliquid, quod in illo non sistitur, sed ulterius ordinantur ad totum, tunc dicitur illud habere partes, non sub illa formalitate partis. Et tamen si ipsa pars organica separetur ab animali et fiat quoddam totum, partes eius ordinabuntur ad ipsum in ratione partis formaliter, id est sub formalitate et relatione partis ad totum.

In praesenti ergo terminus complexus, v. g. homo albus, habet partes non formaliter, sed materialiter, sicut pars composita, non sicut totum, quia ita adunantur illae partes in termino complexo, quod per illum ordinantur ad aliquod totum constituendum. Idem autem complexum, homo albus, si separetur et sumatur per modum totius, est oratio imperfecta, sicut pars organica separata est totum; ut autem est in animali, non est totum, sed pars composita. Quare terminus complexus et oratio imperfecta solum differunt penes hanc formalitatem totius et partis.

DICO TERTIO: Definitum orationis non est aliquod tertium constitutum et resultans ex voce significativa et forma sive secunda intentione orationis neque est ipsa vox significativa secundum se, quae solum suscipit et est subiectum et denominatur oratio, sed est ipsa ratio et forma orationis in concreto.

Haec conclusio non habet aliam difficultatem, quam eam, quae communis est omni definitioni accidentis in concreto et supra expedita est agendo de definitione termini, unde ibi videri potest.⁸

DICO ULTIMO: Forma essentialis orationis non est unio seu nexus partium grammaticalis, quo partes uniuntur.

Sunt qui existimant formam orationis esse istam unionem partium, sed falluntur; quia unio est quidem forma et actus unibilium, ut unibilia sunt, non tamen est ipsa forma essentialiter constitutiva totius, sed applicativa et unitiva formae essentialis ad suam materiam seu subiectum. Unde unio in quantum unio non est forma constitutiva compositi, neque in ea potest consistere specifica et intrinseca forma constituens aliquod totum, quia unio in suo intrinseco conceptu dicit esse medium seu applicationem et copulam extremorum, ergo supponit alia extrema constituentia per ipsam autem tamquam per medium uniri. Ergo ipsa unio non est forma essentialiter constituens, sed applicans formam constituentem.

SED DICES: Quae est ergo forma essentialis orationis? Respondetur, quod sicut in toto physico et datur forma partialis, sicut anima respectu corporis, et totalis sicut humanitas respectu suppositi, ita in oratione forma partialis erit praedicatum vel aliquid loco praedicati respectu subiecti, vel potius (quia, ut dicit D. Thomas 1. Periherm. lect. 8.,⁹ oportet, quod una pars in oratione determinet aliam) illa, quae determinat, est forma, et si ad invicem se determinant, ad invicem sunt formae, in quantum determinant, et materia, ut sunt determinabile, sicut in contractu mutuo matrimonii dici solet. Forma vero totalis est ipsa significatio composita et complexa, ut induit intentionem et respectum totius, et sic quasi relative opponitur ipsi termino, qui est pars, quia sicut terminus dicit significationem per modum partis artificialis, et haec est eius essentialis ratio, ita oratio dicit significationem complexam per modum totius, et haec est eius essentialis forma.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Obicies primo: Definitio orationis non distinguit orationem a termino, ergo non est bona.

Antecedens probatur: Non distinguit orationem imperfectam a termino complexo; nam etiam terminus complexus est «vox significativa, cuius partes significant separatae», et tamen est vere terminus, et oratio imperfecta vere oratio, ergo.

RESPONDETUR ex dictis in secunda conclusione, quod terminus complexus et oratio imperfecta possunt materialiter coincidere, sed semper differunt formaliter, ut ibi expositum est.

Sed instabis: Nam oratio imperfecta etiam ut oratio est pars, ergo non differt a termino complexo.

Antecedens probatur: Primo, quia dicit D. Thomas 1. Periherm. lect. 6.,¹⁰ quod omnes partes orationis referuntur ad orationem perfectam, cuius pars est oratio imperfecta, quia etiam ipsa habet partes significates, ergo oratio imperfecta non se habet ut totum, sed ut pars. Secundo, quia oratio perfecta est totum completum in genere orationis, ergo oratio imperfecta est incompleta et aliquid minus ipso toto, ergo est pars. Denique quia oratio imperfecta adhuc pertinet ad primam operationem, et non ad secundam, ergo est pars. Antecedens constat ex D. Thoma opusc. 48. tract. de Enuntiat. cap. 3.¹¹ dicente, quod sensui, quem generat oratio imperfecta, aliquid deest, quia deest sibi compositio et divisio, ergo deest sibi id, quod spectat ad secundam operationem, quia secunda operatio est compositio et divisio, ergo remanet intra limites primae operationis.

Respondetur negando antecedens. Ad primam probationem dicitur, quod oratio imperfecta vocatur a D. Thoma pars, vel sumendo partem largo modo pro eo, quod est totum imperfectum, nam hoc ipso est ordinabile ad totum perfectum, saltem ut perfectibile in eadem linea et genere totius, vel si sumit S. Thomas partem stricte et proprie, intelligitur oratio imperfecta esse pars materialiter, non formaliter, scilicet in quantum coincidit cum termino complexo.

Ad secundam probationem dicitur, quod oratio imperfecta est aliquid incomplexum et minus ipso toto perfecto, non tamen tamquam pars, sed tamquam totum imperfectum et in fieri respectu totius perfecti; est enim oratio imperfecta, quasi oratio inchoata respectu perfectae.

Ad tertiam dicitur, quod S. Thomas negat orationi imperfectae compositionem et divisionem, quae sit quasi affirmatio et negatio tollens suspensionem animi, et sic deest aliquid de compositione et divisione perfecta et quae sensum perfectum generet. Non tamen deest illi ratio secundae operationis, quae est compositio et divisio imperfecta. Imo ex hoc, quod generat sensum suspensum et imperfectum, convincitur differre a termino complexo, quia terminus, sive sit complexus sive incomplexus, non generat aliquem sensum etiam suspensum, sed puram apprehensionem sive unius rei tantum, si sit terminus incomplexus, sive plurium rerum et conceptuum. De illis tamen non generat nisi apprehensionem simplicem, et sic manet intra rationem termini et partis. At vero oratio imperfecta sensum aliquem generat ultra rationem apprehensionis, licet inchoatum et imperfectum, quia incipit ultra apprehensionem transire ad compositionem totius, et in eo suspendit et non consummat sensum. Ergo signum est pertinere ad secundam operationem, sed modo imperfecto et inchoato, et sic non habere rationem partis, sed totius.

Secundo obicies: Non est de essentia orationis, quod partes eius sint significativae aut quod non sint significativae ut dictio, ergo incongrue ponitur hoc in definitione orationis.

Antecedens probatur in orationibus constantibus ex voce non significativa, ut «A non est B», «blitiri non est nomen». Et idem argumentum est, si ly A imponeretur ad significandam totam istam clausulam «homo est albus»; tunc enim esset oratio, et tamen non haberet partes significativas. Quoad secundam partem probatur, quia haec oratio «si Petrus currit, movetur» non habet pro partibus dictiones, sed orationes, scilicet «Petrus currit», «Petrus movetur»; ergo non oportet, quod partes orationis significent ut dictio.

Confirmari potest argumentum in opinione probabili, quod propositio mentalis est qualitas simplex; tunc enim non habet partes significativas. Ergo illa definitio non est certa et communis omni opinioni.

RESPONDETUR negando antecedens. Et ad primam probationem diximus supra q. 1. art. 2. agentes de termino, quomodo sit vox significativa. In praesenti addimus, quod Philosophus non dixit in definitione orationis, quod omnes partes debent significare separatae, sed cuius aliqua pars separatim significat. Et ita est, quod propositio vel oratio constans vocibus non significativis habet saltem aliquam partem significativam, v. g. verbum „est”; nam sine verbo non possunt fieri orationes etiam in terminis non significativis. Videantur, quae ibi diximus.

Ad secundam probationem respondetur ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 6.,¹² quod quando dicitur oratio habere partes significativas, debent significare ut dictio; id enim ad minus in qualibet oratione debet reperiri. Quod si habuerit etiam partes ut affirmatio, melius erit. Vel secundo dicitur, quod oratio composita habet partes ut dictio mediate; nam in illas tandem resolvitur.

Ad confirmationem respondetur infra agendo de propositione,¹³ quod propositio mentalis, etiamsi non habeat partes entitative, habet tamen illas obiective, quia significat aliquid complexum, et etiam habet illas praesuppositive, quia ex pluribus apprehensivis conceptibus tamquam ex praesuppositis formatur, licet non habeat illas formaliter entitative, ut qualitas quaedam est.

Ultimo arguitur: Oratio est formaliter ens rationis, quia est secunda intentio logica, ergo non bene definitur per vocem, quae est aliquid reale.

RESPONDETUR hoc esse commune omni instrumento logico, quod Aristoteles perpetuo per vocem significativam definit. Et dico breviter, quod non est inconveniens secundam intentionem fundari in aliqua prima reali et habere illam tamquam subiectum denominationis. Et sic non est inconveniens definiri intentionem logicam per aliquid reale tamquam per subiectum extrinsecum et fundamentum. Et non assentimur aliquibus dicentibus, quod absolute non potest dici, quod oratio vel terminus sit ens reale, sed quod sit ens rationis, quia pro formali est ens rationis. Quodsi esset verum, non posset absolute dici, quod est vox vel conceptus, quia vox et conceptus sunt ens reale, et praesertim quia in artificialibus materia potest praedicari de toto, quia continet totam eius substantiam, et forma artificialis solum addit accidens. Unde dicit S. Thomas in 1. Periherm. lect. 4.,¹⁴ «quod ista debet concedi „scutella est lignum figuratum” et similiter „nomen est vox significativa”, licet etiam denominative concedatur, quod scutella est lignea et nomen est vocale». Et quando Philosophus negat in 7. Metaph. textu 25.,¹⁵ quod statua est aurum seu lapis, loquitur de lapide ut non figurato nec subiecto formae artis, sed sumpto praecise pro substantia naturali, ut ibi videri potest in explicatione D. Thomae.¹⁶ Unde quia accidens seu forma in concreto supponit pro subiecto, quando subiectum est aliquid reale et forma ens rationis, non potest absolute dici, quod est ens rationis, sed cum addito, scilicet „pro formali”; absolute autem potest dici ens reale ratione eius, pro quo supponit in concreto.

Communiter definitur definitio, quod sit «oratio naturam rei aut nominis significationem explicans», ubi includitur tam definitio nominis quam rei. Et quantum ad definitionem quid rei sumitur ex Aristotele, qui saepe dicit definitionem esse orationem significantem quid erat esse rei, ut 1. Topic. cap. 5.¹ et 7. Topic. cap. 5.² et late in 7. Metaph.³ et in 2. Poster.⁴ lect. 2.⁵ apud D. Thomam. Ubi etiam S. Doctor dicit, quod definitio est oratio significans quod quid.

DICO PRIMO: Recte traditur definitio definitionis per orationem tamquam per materiam, intelligendo nomine orationis etiam terminum complexum, potestque inveniri definitio extra propositionem.

PRIMA PARS est communiter recepta. Et quod nomine „orationis” debeat intelligi oratio imperfecta, quae materialiter coincidit cum termino complexo, ex eo constat, quia definitio potest esse praedicatum in aliqua propositione categorica; officium autem praedicati in categorica solum convenit termino. Similiter D. Thomas saepe docet definitionem pertinere ad primam operationem intellectus, ut 1. Periherm. lect. 8.⁶ et 1. Poster. lect. 5.,⁷ cum tamen de oratione stricte dicta dixerit pertinere ad secundam operationem 1. Periherm. lect. 6.⁸ Ac denique quia definitio directe est modus sciendi, in quantum est manifestativa alicuius ignoti; ad rationem autem modi sciendi optime dixit D. Thomas 7. Metaph. lect. 9.⁹ requiri, «quod non sit una dictio, quia una dictio non est manifestativa eo modo, quo nomen minus notum manifestatur per notius». Requiritur ergo ad rationem modi sciendi, quod in illo concurrant plures dictiones seu termini conducentes ad explicandum aliquid ignotum.

SECUNDA VERO PARS conclusionis sumitur ex D. Thoma in 1. Periherm. lect. 8.,¹⁰ ubi inquit ex Aristotele, quod definitio oratio quaedam est, et tamen si ad rationem hominis, id est definitionem, non addatur verbum aliquod vel casus verbi, nondum est oratio enuntiativa. Et 2. Poster. lect. 2. § Quae talis est:¹¹ «In definitione», inquit, «non praedicatur aliquid de aliquo sicut in hac definitione: „Homo est animal bipes”, neque praedicatur animal de bipede neque bipes de animali».

DICO SECUNDO: Etsi definitio possit dici bona vel mala, non tamen per se dicitur vera vel falsa, sed solum per accidens.

Quod sit dicenda bona vel mala, omnes admittunt, quia hoc est commune omni modo sciendi, quatenus manifestat ignotum per convenientem et debitam explicationem. Ubi autem est convenientia debita, etiam denominatur aliquid bonum, et si sit indebita, malum. Quod vero definitio dici possit vera vel falsa, aliqui affirmant, ut diximus, existimantes etiam in simplici apprehensione posse dari verum vel falsum, non quidem affirmatum vel negatum, sed per simplicem conformitatem vel difformitatem. Alii negant, quia Aristoteles solum in enuntiatione dixit dari verum vel falsum.

Sed litem dirimit S. Thomas 1. p. q. 17. art. 3., ubi inquit: «Quia falsitas intellectus per se solum circa compositionem intellectus est, per accidens etiam in operatione intellectus, qua cognoscit quod quid est, potest esse falsitas, in quantum ibi compositio intellectus admisceatur. Quod potest esse dupliciter: uno modo, secundum quod intellectus definitionem unius attribuit alteri, ut si definitionem circuli attribuat homini; alio modo, secundum quod partes definitionis componit ad invicem, quae simul sociari non possunt, sic enim definitio non solum est falsa respectu alicuius rei, sed etiam in se». Ita D. Thomas.

DICO TERTIO: Definitio descriptiva et quidditativa non differunt ex parte rei definitae, sed ex parte partium definientium seu illorum, per quae traditur definitio.

Hanc conclusionem proponimus ad expungendam quamdam particulam, quam aliqui addunt in definitione, scilicet quod sit oratio explicans naturam vel proprietatem rei. Non enim proprietas rei explicatur in definitione descriptiva, sed ipsa proprietas explicat quidditatem rei tamquam accidens illius. Et ideo dicitur definitio descriptiva esse accidentalis, quia traditur per accidentia. Quare proprietas rei non potest pro definito poni, quasi in hoc distinguatur definitio quidditativa et descriptiva, quod illa explicet naturam, haec proprietatem. Absurda est haec intelligentia. Quomodo enim proprietas potest esse definitum et explicatum, cum sit definiens et explicans? Quare in utraque definitione res ipsa seu natura rei est, quae definitur, aliquando per genus et differentiam, aliquando per proprietatem loco differentiae. Nec obstat, quod quando definitur homo «animal aptum ad ridendum», ly „aptum ad ridendum” significat ipsam hominis passionem vel hominem sub ea. Hoc, inquam, non obstat, aequivocatur enim de significatione nominis et de manifestatione seu explicatione definitionis; nomen quidem „risibile” sive „aptum ad ridendum” significat proprietatem rei quasi repraesentando et significando, sed ipsum „risibile”, quod est significatum per nomen, manifestat nobis quidditatem hominis modo accidentali definiendo.

DICO ULTIMO: Conditiones requisitae ad bonam definitionem optime sunt assignatae.

Illas explicavimus in nostro textu cap. de Definitione,¹² et pendent omnes ex prima, scilicet quod definitio debet constare genere et differentia vel aliquo supplente vicem generis et differentiae. Ex hoc enim manifeste sequitur, quod definitio sit clarior et explicatior suo definito; et quod non sit redundans nec diminuta, cum explicet ipsos terminos, intra quos definitum clauditur; et quod convertatur cum suo definito.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Contra totam definitionem definitionis solet fieri illud commune argumentum, quia repugnat idem esse simul definitum et definitionem, esset enim notius et ignotius se ipso. Ergo si definimus definitionem, ipsa definitio erit definitum, siquidem est id, quod definitur. Et rursus est definitio, quia haec est eius natura et essentia; ergo est simul definitio et definitum.

Et confirmatur, quia definitio dicitur ad convertentiam cum suo definito, haec autem tradita non dicitur ad convertentiam cum definitione, ergo. Minor probatur, quia haec definitio est quaedam singularis definitio contenta sub definitione in communi. Ergo non potest adaequare ipsam et converti cum illa, siquidem est aliquid sub illa contentum. Unde ex consequenti etiam se ipsam definit, et sic redit argumentum, quod est idem definitum et definitio, sicut si Petrus definiret hominem, non diceretur ad convertentiam cum homine et definiendo hominem etiam definiret se ipsum ex consequenti.

RESPONDETUR negando, quod sit idem definitum et definitio formaliter loquendo, sed denominative esse definitum et formaliter esse definitionem, quia haec est sua natura et essentia. Neque est inconveniens, sed valde commune, quod una secunda intentio sit talis formaliter et sit alia denominative, sicut genus formaliter est intentio generis, denominative autem est quaedam species praedicabilium, et sic idem est genus et species, formaliter genus, denominative species. Et eodem modo definitio essentialiter et formaliter est definitio, denominative autem definitum, quatenus comparatur ad suam definitionem; intellectus enim reflexione utens potest etiam ipsis intentionibus tamquam subiectis et denominatis alias intentiones inducere.

Ad confirmationem respondetur, quod definitio definitionis dicitur ad convertentiam cum suo definito formaliter, ut definitum eius est, et correlative ad illud. Ut autem respicit definitionem participative, ut genus eius est, sic non convertitur cum illa, sed continetur sub illa. Petrus autem non respicit hominem ut definitum suum, sed praecise ut speciem superiorem.

Secundo arguitur contra id, quod ponitur loco generis in hac definitione, scilicet quod sit oratio. Nam definitio pertinet ad primam operationem intellectus, ut dicit S. Thomas in 1. dist. 19. q. 5. art. 1 ad 7.,¹³ ubi inquit, quod «veritas et falsitas non invenitur in prima operatione et signo eius, quod est definitio». Oratio autem pertinet ad secundam operationem intellectus, ut diximus praec. art. ex ipso D. Thoma 1. Periherm. lect. 6. Ergo incongrue ponitur loco generis oratio.

Et confirmatur, quia definitio habet pro immediato genere modum sciendi; sed modus sciendi non habet pro genere orationem, ergo neque definitio. Maior manifesta est, cum definitio sit alicuius ignoti manifestativa artificiose, quod pertinet ad modum sciendi. Minor probatur, quia si modus sciendi haberet pro genere orationem, esset in aliqua determinata eius specie, alioquin non esset determinate inferior ad ipsam. Sed non est determinate oratio perfecta neque imperfecta, cum in utraque possit inveniri modus sciendi et illae duae species adaequate dividant orationem; ergo non est in aliqua determinata specie orationis.

RESPONDETUR ex dictis in prima conclusione, quod nomine orationis intelligitur etiam oratio imperfecta, quae materialiter coincidit cum termino complexo; ad modum enim sciendi non amplius requiritur, ut diximus in cap. de Modo sciendi lib. 2.¹⁴ Unde non repugnat definitionem inveniri in prima operatione intellectus, si videlicet illam accipiamus in vi termini complexi, in quem facile coincidit oratio imperfecta. Et alia etiam speciali ratione id convenit definitioni, quia obiectum eius est aliquid simplex, et non compositum, scilicet quidditas rei. Definitur tamen per orationem, quae pertinet ad secundam operationem intellectus, tum quia in vi orationis etiam teneri potest, si accipiatur per modum totius, tum quia modus sciendi est et modus sciendi communiter per orationem definitur, licet quando est oratio imperfecta, coincidat materialiter cum termino complexo.

Ad confirmationem respondetur, quod illud, quod formaliter et directe ponitur sub aliquo genere, debet determinate poni sub aliqua eius specie. Quod vero materialiter pertinet ad aliquod genus vel est aliquid consecutum, non repugnat poni in aliquo genere et non determinate sub aliqua specie, sed communiter sub utraque, in qua potest reperiri, sicut statua materialiter ponitur in lapide et ligno, quia non pertinet ad genus naturale nisi materialiter, et album determinate est corpus, et non determinate animatum vel inanimatum. Et similiter sapientia vel intelligibilitas determinate pertinent ad rationem entis, et non sunt determinate aliquid creatum vel increatum, quia ad utrumque consequi possunt. Oratio autem secundum se non est genus modi sciendi, sed materia, ex qua formatur sub alio artificio logicali; nec enim est alia materia quam oratio, quae formatur in artificialem modum manifestandi ignotum.

Tertio arguitur contra primam conclusionem: Definitio et definitum sunt relativa; ergo nisi actu respiciat et comparetur actu ad definitum, non erit actu definitio. Sed quando non praedicatur de definito, non respicit illud in actu, sed in potentia; ergo non dicitur actu definitio, sed in potentia.

Confirmatur, quia aliqua definitio non est actu accidentalis vel essentialis nisi ex respectu et comparatione actuali ad suum definitum. Ergo talis respectus actualis requiritur, ut actus sit definitio determinata. Antecedens patet in hac definitione «animal aptum ad ridendum», «corpus disgregativum visus». Nam si aptum ad ridendum applicetur risibili, definitio est essentialis, si homini, accidentalis. Et similiter disgregativum visus applicatum albo est essentialis definitio, applicatum vero nivi est accidentalis. Nec potest dici, quod ista applicatio fiat per simplicem apprehensionem vel comparationem. Nam manifeste fit mediante copula „est” et praedicando definitionem de definito, ergo fit per enuntiationem seu compositionem.

RESPONDETUR, quod definitio etiam extra propositionem actu respicit definitum, non sub ratione subiecti vel praedicati, sed sub praecisa ratione definiti. Ut enim actu respiciat sub ratione definiti, non requiritur, nisi quod respiciat illud ut obiectum et materiam definitionis, sicut nomen respicit suum significatum, etiamsi actu non significet illud. Aliud est enim repraesentare actu, aliud respicere actu signatum tamquam obiectum signi; sicut materia respicit formam et omnis potentia suum obiectum, etiamsi actu non exerceat suam causalitatem et operationem circa illud, sic definitio actu habet ordinem ad suum definitum, etiamsi actu non praedicetur de illo.

Ad confirmationem respondetur, quod definitio respectu diversorum est essentialis et accidentalis, neque hoc habet ex actuali applicatione ad hoc subiectum vel illud in ratione subiecti, sed ex intrinseca habitudine et convenientia, quam habet respectu huius vel illius definiti, etiam antequam actu illi applicetur et de illo praedicetur, quod est quasi ex respectu transcendentali.

Ultimo possunt aliquae difficultates poni circa conditiones bonae definitionis. Nam imprimis non videtur esse necessarium, quod constet genere et differentia, alioquin sola species esset definibilis, quia sola constat genere et differentia. Consequens autem est falsum, quia etiam genera et differentiae et proprium definiuntur, imo et individua, praesertim incorruptibilia, quia de ipsis potest esse scientia, ergo et definitio, quae est principium scientiae.

Item non requiritur, quod definitio sit notior suo definito, ut patet in definitione relativorum, quae definiuntur per suum correlativum. Correlativum autem non est notius relativo, quia sunt simul natura et cognitione; quod autem est notius est prius cognitione. Accidentia etiam definiuntur per subiectum tamquam per additamentum, ut dicitur 7. Metaph. textu 17.,¹⁵ utpote cum sit extra eorum essentiam. Ergo potest esse aliquid redundans in definitione.

Denique manifestare naturam rei etiam convenit aliis, quae non sunt definitio, scilicet demonstrationi et scientiae, quae demonstrando passiones de subiecto manifestant ipsam naturam saltem eo modo, quo definitio descriptiva, quae per suas proprietates traditur.

RESPONDETUR ad primam difficultatem, quod sola species est proprie definibilis, ut dicit S. Thomas 7. Metaph. lect. 3.¹⁶ Genera autem si sint subalterna, simul sunt species et in quantum tales definiuntur. Si autem sunt suprema, proprie non definiuntur, quia proprie non constituuntur genere et differentia, sed vel describuntur vel explicatur eorum natura per conceptum analogum determinatum per aliquem modum non contractum per differentiam. At vero differentia, proprium et accidens si definiuntur, in tantum est, in quantum habent aliquam naturam, quae ad speciem reducitur. Si autem solum habeant rationem partis, non naturae integrae, sicut differentiae, non proprie definiuntur, sed modo simplici explicantur vel describuntur. Individua autem in exercitio non sunt definibilia nec scibilia nisi mediante natura suae speciei, mediante qua definiuntur, quod etiam currit in individuis incorruptibilibus, licet in eis natura specifica coincidat cum principio individuationis. Unde Divus Thomas 7. Metaph. super textum 54. lect. 15.¹⁷ dicit, quod singulare non solum ex hoc, quod est corruptibile et materiale, caret definitione, sed etiam ex hoc, quod est singulare, quia non dicit quidditatem, quae est obiectum definitionis, sed naturae et quidditatis modificationem.

Ad secundam difficultatem dicitur imprimis, quod definitio tota est notior suo definito. Non tamen requiritur, quod singulae partes sint notiores; terminus autem correlativus est tantum una pars in definitione relativi. Vel secundo dicitur, quod correlativum licet non sit prius cognitione et notius positive quam suum relativum, est tamen saltem negative, quatenus sine ipso manet obscurum et ignotum ipsum relativum. Ad id, quod dicitur de accidente, respondetur, quod subiectum non ponitur in definitione accidentis tamquam intrans constitutionem illius, sed ut terminans essentialem et transcendentalem habitudinem eius, et prout sic pertinet ad essentiam terminative et extrinsece; unde non est aliquid redundans, cum non sit impertinens ad essentiam.

Ad ultimum dicitur, quod demonstratio non manifestat quidditatem rei, quia de eodem non est definitio et demonstratio, ut ex Philosopho probat S. Thomas 2. Poster. lect. 3. et 4.¹⁸ Imo quid rei seu definitio est unum ex principiis seu praecognitis ad demonstrationem, ut dicitur 1. Poster. cap. 1.¹⁹ Sed demonstratio manifestat passiones convenire subiecto, neque ex hoc se habet sicut definitio descriptiva, quia per demonstrationem ostenditur probative passiones convenire seu inesse subiecto. Per definitionem autem descriptivam non probatur passiones subiecto convenire, sed supponendo, quod illi conveniant, per ipsas simplici modo manifestatur natura accidentaliter, non autem probando et demonstrando manifestatur illi eas convenire. Et ita in hoc distinguitur ab argumentatione definitio descriptiva, quod illa probando manifestat, ista simplici modo explicando.

Ex dictis sequitur non posse dici proximum definitum ipsam naturam, remotum vero ipsam propriam passionem, quae est coniuncta et connexa essentiae ut aliqui volunt, quia illud solum est definitum, quod est explicatum et declaratum per definitionem, eo quod definitio et definitum relative se habent tamquam modus sciendi et res scita per illum. Sed in definitione essentiali passio non est res definita, sed natura, in descriptiva autem ipsa passio non est res, quae definitur et notificatur, sed per passionem notificatur natura. Ergo nusquam potest illi attribui, quod sit definitum, etiam remotum, nisi quando seorsum a natura declaratur, quid sit ipsa passio.

Sed dices: Etiam in definitione quid rei ipsum nomen non est res definita, et tamen appellatur definitum propinquum, ut admittimus; ergo similiter potest admitti pro definito remoto ipsa passio, etiamsi non sit res definita. Quodsi dicas sufficere, quod virtualiter nomen ipsum declaretur et explicetur, licet actu et exercite rem significatam non formaliter, contra est, quia etiam declarata natura virtualiter declaratur passio illius; ergo sufficit, ut dicatur definitum saltem remote.

Confirmatur, quia Philosophus dicit in 2. Poster. textu 7.²⁰ definitionem quid nominis et quid rei eandem esse non posse. Imo textu 9.²¹ illas inter se seiungit, quia alia est definitio quid rei, alia quid nominis. Ergo non potest unica et eadem definitione unum definiri tamquam proximum definitum et aliud tamquam remotum. Quomodo enim unica et simplex definitio de re et de nomine poterit praedicari?

RESPONDETUR, quod proximum definitum potest dici non solum id, quod declaratur et explicatur tamquam res proxime manifestata, sed etiam signum ipsum repraesentans et approximans seu applicans materiam definibilem, quod tamen signum etiam ex consequenti manet declaratum, quia definito et declarato significato manet declaratum et explicatum signum. At vero passio rei definitae non potest habere rationem definiti tamquam signum, per quod natura ipsa definita applicatur potentiae, et ex parte rei definitae non se habet tamquam res declarata ex vi declarationis et definitionis naturae, unde nec potest esse proximum definitum nec remotum.

Et ad instantiam, quod etiam virtualiter et ex consequenti manet declarata passio posita declaratione naturae, negatur antecedens, quia passio se habet ut effectus secutus ad naturam, non ut signum repraesentans ipsam sicut nomen. Declarata autem natura causae potest adhuc manere ignotus effectus, declarata autem re significata non potest ignotum manere signum, quod actu et exercite rem significatam repraesentat. Et munus hoc facit in definitione descriptiva, ubi passio non est res definita, sed id, per quod definitur.

Ad confirmationem respondetur, quod Aristoteles loquitur de definitione quid rei et quid nominis, quae per se et directe sunt tales, et quaelibet explicat suum definitum. Quod vero definita ipsa re possit ex consequenti et indirecte explicari ipsum nomen tamquam proximum definitum per modum signi, non per modum materiae definitae, Philosophus non negat.

Rem hanc paucis absolvemus, potius per interrogationes quam per argumenta ea, quae ad divisionem pertinent, discutientes.

Primo ergo quaeres, an sit propria et quidditativa definitio illa, qua dicitur: «Divisio est oratio rem vel nomen per suas partes distribuens».

RESPONDETUR propriam esse et eo modo quidditativam, quo definitio definitionis et modi sciendi. Traditur enim per id, quod est proprium et quidditativum divisionis. Nam loco generis sive pro materia ponitur „oratio”, et intelligimus nomine orationis orationem, quae est modus sciendi; id enim exigit illa particula „distribuens”, quae idem valet ac distribuendo manifestans. Ly „distribuens per partes” explicat propriam divisionis differentiam, quia distribuendo et distinguendo partes manifestat confusionem alicuius totius. Ubi nota, quod tam definitio quam divisio manifestant aliquid per partes, sed definitio manifestat partes constitutivae, divisio vero quasi quantitativas, quia definitio respicit totalitatem quidditatis, divisio autem totalitatem quantitatis seu distributionis.

Dicitur „rem”; indicet illa duplex divisio, alia nominis, alia rei, de qua egimus in textu.

Secundo quaeres, utrum divisio logica solum consideret totum logicum et divisionem eius, an vero omnes divisiones complectatur, sive physicas sive metaphysicas, sive nominis sive rei etc.

Aliqui existimant ad dialecticum solum pertinere tradere divisionem totius logici, id est totius praedicabilis seu universalis de suis inferioribus. Datur enim totum physicum constans ex materia et forma vel ex partibus integralibus, et est totum metaphysicum ex partibus metaphysicis, genere et differentia, et est totum potestativum ex diversis potentiis seu partibus potentialibus constans, et est totum accidentale ex multis accidentibus, et denique est totum logicum et universale partibus subiectivis, de quibus praedicatur. Et solum hoc ultimum videtur ad logicum pertinere.

CETERUM DICO, quod in omnibus istis divisionibus vel possumus considerare artificium modumque manifestandi divisionem et procedendi in illa, ut scilicet apte et sine errore ab intellectu fiat, vel possumus considerare ipsam materiam, in qua fit et exercetur. Si consideramus materiam, sic non omnes divisiones pertinent ad logicum, quia multae sunt physicae aut metaphysicae divisiones vel quantitatis partitiones, ut a logica divisione distinguuntur. Et sic verum est, quod ex parte materiae divisae solum per se pertinet ad logicum considerare divisionem totius logici seu praedicabilis in partes subiectivas, ut generis in species, speciei in individua etc. Sed tamen loquendo de artificio et modo dividendi, quae est secunda intentio divisionis, ad logicum pertinet de omni divisione agere, quia etiam quando aliquid dividitur divisione accidentali vel divisione physica, talis divisio est modus sciendi et artificioso modo fit, ergo pertinet ad logicum, sicut etiam definitio physica aut metaphysica aut descriptiva pertinet ad logicum, quia de eorum omnium artificio et intentione agit.

Tertio quaeres, an divisio possit tradi per terminos negativos sive contradictorios, ita ut unum membrum dividens negative se habeat, aliud positive.

Quidam negant, tum quia talis divisio nihil nobis notificet; membrum enim dividens negativum nihil notificet, sed pure negat, ut si dicas „animal” aliud homo, aliud non-homo, per ly „non-homo” nihil mihi notificatur. Tum etiam quia in quolibet membro dividente subintelligendum est divisum, quia divisum participatur in dividentibus; at vero ly „non-homo” non participat rationem animalis, latius enim patet non-homo quam animal.

NIHILMINUS dicta divisio artificiosa est et secundum regulas logicas. Nam oportet in bona divisione membra inter se esse opposita; alioquin si non essent opposita, non separarentur per differentias, sed vel essent idem vel disparata. Non est autem necesse, quod semper opponantur relative aut contrarie; possunt ergo opponi contradictorie. Et confirmatur, quia potest fieri divisio penes terminos privativos, ut si dicas: homo alius videns, alius caecus, aer alius tenebrosus, alius lucidus; ergo etiam per terminos negativos, quia privatio de formali negatio quaedam est. Constat enim ex usu communiter hanc divisionem ab omnibus admitti: animal aliud rationale, aliud irrationale, et tamen irrationale est negativum seu privativum respectu rationalis.

Itaque cum divisum ipsum communicetur membris dividentibus, semper intelligitur membrum dividens negativum ut cadens super tale divisum non absolute, sed ad illud restrictum, et sic non latius patet suo diviso. Unde cum dico: Animal aliud homo, aliud non-homo, ly „non-homo” non intelligitur absolute et in tota sua latitudine, sed pro animali, quod non est homo. Animal, quod non est homo, non latius patet quam animal ut sic. Et similiter animal aliud rationale, aliud irrationale, subintelligitur animal irrationale, non autem irrationale absolute, ut etiam invenitur in lapide, et hoc modo etiam ille terminus negativus aliquid notificet prout adiacens tali diviso. Nam animal non-homo vel animal irrationale notificet mihi omne animal brutum absolute et in confuso, quod aliqualis notitia est.

SI DICAS: Nam genus recte dividitur per differentias, ut animal aliud rationale, aliud irrationale, et tamen genus non praedicatur de differentiis; ergo non debet divisum subintelligi in membris dividentibus.

Respondetur genus non dividi in differentias, sed per differentias dividi in species, ut loquitur S. Thomas 3. Metaph. lect. 8.¹ et lib. 10. lect. 10.² De speciebus autem praedicatur genus. Unde quando dividitur animal aliud rationale, aliud irrationale, subintelligitur aliud est animal rationale, aliud animal irrationale, quae sunt species.

INSTABIS: In partitione, qua res dividitur in partes integrales, divisum non potest praedicari de dividentibus, siquidem totum non praedicatur de partibus. Et idem est in divisione accidentali, in qua accidens non praedicatur de ipsis subiectis vel subiectum de accidentibus, quia non identificantur.

Respondetur, quod divisum praedicatur de dividentibus, quando est divisio in partes subiectivas essentialiter vel accidentaliter. Quando autem est divisio in partes integrales vel potestativas, non potest divisum praedicari de singulis, sed singulae participant aliquid de toto, non per praedicationem, sed per dependentiam ab illo. In divisione autem accidentali divisum praedicatur de dividentibus, scilicet de subiectis accidentaliter, et ibi accidens identificatur subiecto vel e contra, quia significatur accidens in concreto et sic non dicit solam formam, sed habens formam, et tale habens identificatur cum subiecto, propter quod dixit S. Thomas 1. p. q. 13. art. 12., quod homo et albus sunt idem subiecto, sed differunt ratione, id est forma et quidditate.

Quarto quaeres, an includatur divisio analoga in hoc modo sciendi. Videtur enim, quod non, quia membra dividentia in analogo sunt primo diversa, non autem differentia inter se; ergo non supponunt aliquod divisum, in quo conveniant, nisi forte in nomine, sicut aequivoca, et sic non erit divisio rei, sed nominis. Similiter analogum non dividitur penes diversos conceptus, siquidem enti v. g. non superaddit aliquid conceptus sui inferioris dividentis illud. Si enim adderet aliquid, illud esset ens, hoc autem supponitur inclusum in ente. Ergo solum fit divisio penes diversam explicationem eiusdem conceptus, quod proprie non est divisio, sed diversa eiusdem explicatio.

NIHILMINUS RESPONDETUR, quod divisio analoga est artificiosa, et logica pertinetque ad modum sciendi, eo quod membra dividentia inter se realiter distinguuntur, ut Deus et creatura, accidens et substantia. Habent etiam convenientiam et sunt unum, non absolute et simpliciter, sed secundum latius explicatur in Logica q. 13. et 14. Ergo habent convenientiam in aliquo reali proportionaliter uno et differentiam simpliciter inter se, quod sufficit ad artificiosum modum dividendi, quia ordinationem aliquam requirit in facienda divisione.

Et ad rationem dubitandi dicitur, quod membra dividentia dicuntur primo diversa, quia non conveniunt in aliquo genere nec per differentias superadditas generi contrahuntur. Non tamen tollitur, quin vere dividant rationem superiorem quasi per diversos modos et explicationes illud contrahendo et dividendo, licet non per superadditas differentias, ut citatis locis in Logica dicetur. Et hoc sufficit, ut dicantur convenire in aliquo conceptu secundum unitatem proportionalem et differre secundum diversos conceptus absolute. Non autem solum conveniunt in nomine, sed in re concepta, v. g. in ente ut proportionaliter una, non simpliciter, ut ibi dicetur.

Ultimo quaeres, utrum omnis divisio essentialiter debeat esse adaequata, ita quod exhauriat totum divisum, an vero possit aliquid pluribus divisionibus essentialibus dividi.

De hoc agetur inferius tractando de divisionibus propositionis.³ INTERIM DICIMUS, quod quando aliquid dividitur penes illud, quo ultimo et indivisibiliter constituitur in sua essentia, non admittit nisi unam divisionem essentialem. Si autem plures formalitates concurrant, quarum quaelibet diverso modo est participabilis, non repugnat essentialiter dividi pluribus divisionibus essentialibus inadaequatis. De qua regula videatur S. Thomas 1. 2. q. 95. art. 4. agens de divisione legis humanae, quae diversas accipit divisiones ex parte diversorum principiorum, a quibus procedunt, et ex parte diversorum finium, quos respiciunt. Et peccata dividuntur specie in carnalia et spiritualia, et ex eo, quod sint in Deum et proximum, ut dicitur 1. 2. q. 72. art. 2. et 4.