Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Divisio syllogismi potest sumi vel ex parte materiae vel ex parte formae. Ex parte materiae primo est illa divisio, quae ad libros Posteriorum pertinet, scilicet quod syllogismus est quadruplex: demonstrativus, probabilis, sophisticus, erroneus. Demonstrativus generat scientiam constatque materia necessaria, probabilis constat materia contingenti et generat opinionem, erroneus constat materia remota et generat errorem; sophisticus non servat regulas rectas, sed fallaces et generat deceptionem.

Secundo dividitur syllogismus in communem et expositorium. Communis est, in quo ponitur pro medio terminus communis. Expositorius est, in quo ponitur pro medio terminus singularis. Unde ista divisio tenet se ex parte materiae, quia ex parte terminorum.

Potest etiam dividi in hypotheticum et categoricum, affirmativum et negativum, ratione propositionum, ex quibus constat.

Ex parte formae dividitur syllogismus primo per tres figuras. Et in qualibet figura sunt plures modi, scilicet sexdecim, tam utiles quam inutiles, perfecti et imperfecti; sed reducuntur omnes ad novemdecim utiles, qui istis versibus continentur:

Prima: Barbara, Celarent, Darii, Ferio, Baralipton. Celantes, Dabitis, Fapesmo, Frisesomorum. Secunda: Cesare, Camestres, Festino, Baroco. Tertia: Darapti, Felapton, Disamis, Datisi, Bocardo, Ferison.

Modus perfectus est, in quo salvantur perfecte principia regulativa syllogismorum, quae sunt: „Dici de omni” et „Dici de nullo”, ut postea explicabitur. Modus imperfectus est, in quo ista principia non perfecte salvantur, ideoque reduci potest ad perfectum. Modus utilis est, in quo salvantur regulae necessariae ad bonam consequentiam, modus inutilis, in quo tales regulae non salvantur. Modus directus, in quo directe concluditur praedicando maiorem extremitatem de minori in conclusione, modus indirectus, in quo e converso minor extremitas praedicatur de maiori extremitate in conclusione.

DARI AUTEM TRES FIGURAS, et non plures constat, quia solum possunt esse quatuor combinationes. Nam vel medium praedicatur in utraque praemissa, vel in utraque subicitur, vel subicitur in maiori et praedicatur in minori, aut denique e converso praedicatur in maiori et subicitur in minori. Sed tamen est advertendum, quod ex istis quatuor combinationibus haec ultima est concludens indirecte. Et quia syllogismi concludentes indirecte reducuntur ad directos, ideo quarta figura, quae semper concludit indirecte, semper transpositis praemissis reducitur ad primam, et ideo tamquam non distincta ab illa non numeratur seorsum. Dicitur autem syllogismus concludere directe, quando in conclusione praedicatur maior extremitas de minori extremitate, indirecte vero, quando e converso, quia maior extremitas est superius extremum, et superiori directe convenit praedicari, inferiori vero subici. Unde oportet ad hoc, ut praedicetur in conclusione de minori extremitate, quod praedicetur etiam in maiori de medio tamquam quid superius. Et ideo directa figura est, in qua medium subicitur in maiori, et de illo maior extremitas praedicatur, et haec est prima figura. Si vero medium praedicetur in maiori, et maior extremitas subiciatur, concludetur indirecte, et ideo per transmutationem praemissarum debet reduci ad primam figuram; ideoque quarta figura non admittitur tamquam distincta, sed reducitur ad primam, quia figurae non dividuntur nisi per diversum modum directum et naturalem concludendi, non per indirectum, cum hic ad directum pertineat et reducatur.

Et sic restant tres figurae distinctae: Prima, in qua medium subicitur in maiori et praedicatur in minori. Secunda, in qua medium praedicatur in utraque praemissa. Tertia, in qua medium in utraque subicitur. Exempla inferius apponemus numerando omnes modos figurarum.