Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Antequam de oratione perfecta principali, quae est propositio, agamus, oportet tractare de modo sciendi. Licet enim plura, quae pertinent ad modum sciendi, in tertia operatione intellectus inveniantur, scilicet argumentatio; quia tamen etiam alia in secunda operatione inveniuntur et quaedam etiam ad orationem imperfectam pertinent, ideo modus sciendi in genere non determinatur ad orationem perfectam vel imperfectam, atque ideo opportune, antequam agamus de perfecta oratione determinate, agimus de modo sciendi in communi, qui tam in oratione perfecta quam imperfecta inveniri potest.

Igitur modus sciendi in communi definitur, quod est «oratio alicuius ignoti manifestativa». Ubi nota aliud esse manifestare, aliud significare. Licet enim signum videatur rem significatam manifestare potentiae, tamen aliud est manifestare, de quo agimus in praesenti, aliud significare absolute. Manifestum enim sumitur dupliciter: Uno modo, ut opponitur obscuro, alio modo ut opponitur incognito et non applicato potentiae cognoscenti. Primo modo manifestatio fit per aliquid notius et magis clarum, quo tollitur obscuritas illa; et sic manifestare ignotum in intellectu nostro pertinet ad modum sciendi, dummodo id fiat per orationem. Nam manifestatio, quae fit per rationem formalem simplici modo manifestantem, sicut auctoritas dicentis manifestat credibilia, non est modus sciendi, quia non est oratio seu explicatio complexa, id est ad scientiam ordinata, quae modum illativi habet. Secundo modo manifestatio fit per aliquod medium seu instrumentum applicans nobis obiectum non applicatum; et hoc modo manifestare pertinet ad signum seu ad repraesentativum communiter loquendo.

Quando ergo aliquid ignotum seu obscurum indiget explicatione per aliquam orationem, quae explicet et tollat illam obscuritatem, talis oratio dicitur modus sciendi, quia omnis manifestatio scientia dicitur aut ad scientiam ordinatur. Duo autem sunt, quae intellectui possunt manifestari per orationem, scilicet vel aliquid incomplexum vel aliqua veritas complexa. Id quod est incomplexum, ut homo, coelum, terra etc., explicatur definitione, quantum ad obscuritatem suae quidditatis, aut divisione, quantum ad confusionem partium aut multitudinis, quae in re aliqua continetur. Veritas autem complexa si sit obscura aut dubia, manifestatur per probationem. Probatio autem fit per discursum et consequentiam, et sic est argumentatio.

Unde modus sciendi adaquate dividitur in definitionem, divisionem et argumentationem ex parte rerum manifestabilium. Qua ratione aliquando dicitur definitio et divisio pertinere ad primam operationem seu apprehensionem simplicem, ratione sui obiecti, quod manifestat, quod est aliquid incomplexum.