Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Consequentia bona illa dicitur, in qua antecedens infert consequens. Mala autem est, in qua non infertur consequens ex antecedenti, licet significetur inferri. Tunc autem non infertur consequens ex aliquo antecedenti, quando potest dari antecedens verum et consequens falsum; quandocumque autem infertur vera et propria illatione consequens verum sive ex antecedenti falso sive vero, bona est consequentia.

In praesenti ergo duo brevissime veniunt discutienda: Primum: An ista differentia inter bonam consequentiam et malam sit essentialis vel accidentalis. Secundum: Quomodo verum sit, quod ex falso infertur verum, cum numquam ex vero inferatur falsum.

Ad primum respondetur affirmative, scilicet quod ista divisio est essentialis, ita quod analoga, loquendo de consequentia formali simpliciter, de qua in praesenti agimus.

RATIO EST, quia essentialis et intrinseca forma consequentiae est connexio illativa antecedentis cum consequenti; sed consequentia mala caret ista vi illativa, ergo caret forma essentiali consequentiae. Ergo ita differt consequentia bona et mala, sicut homo vivens et carens vita, qui analogice conveniunt in ratione hominis. Neque est dabile in consequentia formali, quod habeat aliquam connexionem, et tamen aliquando possit deficere et ideo dicatur mala. Nam forma, quae semel est defectibilis, et aliquando saltem instari potest ex vi consequentiae, hoc ipso formaliter non est bona, unde caret omnino connexione formali, id est dispositione requisita ad inferendum. Quare solum per accidens potest quandoque sequi consequens ex antecedenti, numquam tamen ex vi formae, sed ratione materiae.

OBICIES PRIMO: Non requiritur ad rationem consequentiae, quod in re detur connexio inter antecedens et consequens. Ergo non ideo caret essentiali ratione consequentiae, quia non datur connexio, dummodo significetur dari. Antecedens probatur: Nam consequentia probabilis est vera consequentia, est enim verus syllogismus topicus, et tamen in re potest carere connexione, quia multa falsa sunt probabiliora veris. Ergo non requiritur ad essentialem rationem consequentiae connexio in re, sed sufficit in apparentia et signo.

SECUNDO: Quia propositionem esse veram vel falsam est divisio accidentalis, ergo etiam consequentiam esse bonam vel malam. Nam ita se habet bonum et malum in consequentia, sicut verum et falsum in propositione; siquidem illa est bona consequentia, in qua vere sequitur unum ex alio, illa autem est mala, in qua non vere sequitur.

AD PRIMUM respondetur, quod loquendo de consequentia formali, id est quae ex vi formae et dispositionis suae infert, non datur consequentia probabilis et topica, sed vel est bona vel mala.¹ Et quae semel est bona ex parte formae, non potest deficere, et consequenter ex parte formae non potest esse topica, quia si potest deficere, potest instari et vitiari, et consequenter potest dari antecedens verum et consequens falsum. Forma autem consequentiae, quae potest instari, hoc ipso est mala ex parte formae, et si aliquando est bona, solum est materialiter et ratione materiae, non ratione formae. Sed in hac parte fallimur et aequivocamur, si existimamus idem esse consequentiam et argumentum, quae tamen longe differunt, quia argumentum pertinet ad probationem, consequentia vero ad ipsam illationem et formam consequendi unum ex altero. Probatio autem potest esse evidens vel probabilis, et ideo syllogismus ex parte materiae consideratus et posterioristice seu ex parte probationis dividitur in demonstrativum et topicum, non autem prioristice et ex parte formae. In praesenti autem solum loquimur de consequentia ex parte formae et prioristice.

AD SECUNDUM respondetur, quod veritas vel falsitas non mutat significationem enuntiativam, quod est constitutivum propositionis, sed potius significatione immutata potest mutari veritas ex eo, quod res est vel non est. At bonitas vel malitia consequentiae mutat ipsam formam connexionis et illationis, atque adeo et ipsam essentialem rationem consequentiae, quae non consistit in significando veritates, sed in connectendo illas convenienti modo ad inferendum.

Circa secundum difficultas est, quomodo ex vero non possit sequi nisi verum, ex falso autem possit sequi verum. Nec enim apparet, quomodo verum possit in falso contineri, ut ex illo inferatur, falsum autem non possit contineri in vero, cum aeque pugnent inter se verum et falsum.

Respondetur omissa aliquorum solutione, qui dicunt omne falsum continere in se aliquid veri, ratione cuius potest inferre verum, verum autem nihil falsi continere debet et ideo non potest inferre falsum, — hac (inquam) solutione omissa; nam aliquando potest utraque praemissa esse falsa et tamen inferre consequens verum, ut si dicas: «Omnis lapis est vivus et omnis homo est lapis, ergo omnis homo est vivus», ubi non infertur aliquid in vi alicuius veri ex parte praemissarum.

IDEO RESPONDEO SECUNDO, quod ex falso dicitur sequi verum, non quia possit causari vel manifestari per falsum, sed quia stat bene cum falsae praemissae assensus verae conclusionis.

Unde aliud est sequi verum ex falso, aliud est probari verum per falsum. Hoc secundum numquam stare potest, ut advertit optime S. Thomas 1. Metaph. lect. 2.² Unde consequenter non potest manifestari verum per falsum nec causari ab illo, quia si ab illo causaretur, per illud probaretur. Solum ergo dicitur verum sequi ex falso, quatenus supposita admissione praemissae falsae adhuc potest stare connexio cum conclusione vera, quia falsitas praemissarum non semper destruit omnem veritatem consequentem; nec enim malum destruit omne bonum. Ceterum si semel dantur praemissae verae, hoc ipso quod conceduntur, non potest dari consequens falsum, quia falsum non potest concedi, sed negari. Negato autem consequenti debet negari antecedens, cum quo habet connexionem; siquidem idem est negare illud consequens, atque admittere oppositum eius. Ex opposito autem consequentis sequitur oppositum antecedentis, atque adeo debet admitti oppositum antecedentis et negari ipsum antecedens. Unde de primo ad ultimum: si ex concessione veri sequeretur falsum, idem antecedens concederetur et negaretur.

Posset etiam in praesenti fieri argumentum, quando ex propositionibus necessariis sequitur aliquod contingens, ut ex ista: «Deus scit Petrum peccaturum, ergo Petrus peccabit». Antecedens necessarium est verum et consequens est contingens et consequenter potest esse falsum, et sic dabitur antecedens verum et consequens falsum. Sed huius solutionem vide supra, Summul. l. 3. cap. 11. et apud theologos 1. p. q. 14. art. 13.