Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

In omni arte duo sunt praecipue consideranda, scilicet materia, in qua ars operatur, et forma, quae in tali materia inducitur, sicut in facienda domo materia sunt lapides et ligna, forma autem est compositio, quia ista inter se coordinantur in una figura et structura domus. Materiam artifex non facit, sed praesupponit, formam vero inducit, quae quia proprie educitur ab arte, est etiam principaliter intenta ab illa, utpote factura eius. Est autem Logica «ars quaedam, cuius munus est dirigere rationem, ne in modo discurrendi et cognoscendi erret», sicut ars aedificatoria dirigit artificem, ne erret in facienda domo. Et ideo Logica dicitur ars rationalis, non solum quia est in ratione ut in subiecto, sicut aliae artes, sed quia materia, quam dirigit, sunt ipsa opera rationis.

Et quia ratio ad discurrendum et ferendum iudicium procedit per modum resolutionis, hoc est, in sua principia deducendo et probationes, quibus manifestatur, discernendo, idem est Logicam dirigere rationem, ne erret, ac dirigere, ut recte et debite resolvat. Unde Aristoteles partes Logicae, quae docent certum praebere iudicium, vocavit analyticas, id est resolutorias, quia docent recte et sine errore resolvere. Fit autem recta resolutio tum ex debita forma, tum ex certitudine materiae. Materia sunt res seu obiecta, quae volumus recte cognoscere. Forma autem est ipse modus seu dispositio, qua connectuntur obiecta cognita, ut debite discurratur et cognoscatur, quia sine connexione nec veritas aliqua concipitur, nec ex una veritate ad aliam fit discursus et illatio. Et resolutio ex parte formae dicitur pertinere ad priorem resolutionem, ex parte vero materiae secundum certitudinem et conditiones debitas ad posteriorem resolutionem, eo quod consideratio formae artificiosae est prior in aliqua arte, quam consideratio materiae.

Hinc ergo sumimus divisionem artis Logicae et facimus duas partes: In prima agemus de omnibus his, quae pertinent ad formam artis Logicae et ad prioristicam resolutionem, de quibus egit Philosophus in libris Perihermenias et in libris Priorum Analyticorum, et in Summulis tradi solent tironibus. In secunda vero parte agemus de his, quae pertinent ad materiam logicalem seu ad posterioristicam resolutionem, maxime in demonstratione, ad quam praecipue ordinatur Logica.

Et in hac prima parte formamus brevem textum pro discipulis primum erudiendis, deinde pro provectioribus quaestiones difficiliores disputamus. In secunda vero parte iuxta textum Porphyrii et Aristotelis summatim positum utiliores et graviores subicimus disputationes.

Ordo agendi. — Cum Logica dirigat modum recte ratiocinandi et sint tres actus rationis, in quibus de uno proceditur ad alium, ut docet S. Thomas 1. Poster. lect. 1.¹, non potest melior ordo observari, quam ut tractatum Logicae per has tres operationes distribuamus. Prima operatio nostri intellectus vocatur simplex apprehensio, ut cum intelligo hominem nihil de illo affirmando vel negando. Secunda est compositio aut divisio, cum videlicet ita cognosco rem, ut illi aliquid attribuam vel negem, ut cum dico hominem album aut nego hominem esse lapidem. Tertia operatio est discursus, ut cum ex aliqua veritate nota infero et colligo aliam non ita notam, ut cum ex ista veritate «homo est rationalis» infero «ergo est disciplinabilis». Primum ergo apprehendo terminos, deinde compono ex illis propositionem, denique formo ex propositionibus discursum.

Sic ergo in hac prima parte distribuemus tres libros: Primum pro his, quae pertinent ad primam operationem, ubi agemus de simplicibus terminis. Secundum pro secunda operatione, ubi agemus de oratione et propositione eiusque proprietatibus. Tertium pro tertia, ubi agemus de modo discurrendi et formandi syllogismos et inductionem ceteraque pertinentia ad ratiocinandum.

In secunda autem parte Logicae agemus de his, quae pertinent ad materiam talium operationum, praecipue ut ordinatur ad formandum certum iudicium ex veritatibus necessariis, quod fit per demonstrationem. Veritates autem necessario pendent ex praedicatis essentialibus, quae coordinantur in praedicamentis, et haec ex praedicabilibus, quae dicunt modos praedicandi, ut latius initio secundae partis Logicae explicabitur. Nec est inconveniens, quod de simplicibus et his, quae pertinent ad primam operationem, agatur in Logica bis, quia, ut notat S. Thomas 1. Periherm. lect. 1.², de dictionibus simplicibus sub alia consideratione agitur in Praedicamentis, scilicet ut significant simplices essentias, sub alia in libro Perihermenias, scilicet ut sunt partes enuntiationis, sub alia in libris Priorum, scilicet ut constituunt ordinem syllogisticum.

Denique, quia in discursu procedi potest tripliciter ad formandum iudicium, scilicet certo per demonstrationem, topice per opinionem, erronee per sophismata, ideo Aristoteles postquam in libris Posteriorum egit de demonstratione et scientia, agit in Topicis de opinativo et in Elenchis de sophistico syllogismo.

Necessitas huius artis maxima est, tum generali ratione omnium artium, quae necessariae sunt, ut homo in suis operibus recte et sine errore dirigatur, tum specialiter, quia Logica dirigit opera rationis, ex quibus omnis discursus et ratiocinatio pendet, ut recta sit et sine errore et ordinate procedens, quod utique valde necessarium est homini ratione utenti. Sed de hoc amplius q. 1. prooem. secundae partis Logicae.