Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

In definitione verbi solum restat explicare, quid sit significare cum tempore et abstrahere a tempore, quia omnes aliae particulae in definitione nominis explicatae sunt.

DICO ERGO PRIMO: Quod verbum non solum adiectivum, sed etiam substantivum habet diversum conceptum ab extremis.

De adiectivo omnes concedunt. De substantivo negant aliqui recentiores dicentes, quod verbum „est” solum explicat convenientiam suorum extremorum dicitque in enuntiationibus connexionem non habentem conceptum peculiarem et distinctum ab extremis. Contrarium tamen sentit S. Thomas 1. Periherm. lect. 5. dicens,¹ quod ideo Aristoteles dixit verbum „est” consignificare compositionem, quia non eam principaliter significat, sed ex consequenti; significat enim illud, quod primo cadit in intellectu per modum actualitatis absolute. Nam ly est simpliciter dictum significat actu esse. Quia vero actualitas, quam principaliter significat verbum „est”, est actualitas omnis formae vel substantialis vel accidentalis, inde est, quod cum volumus significare quamcumque formam inesse subiecto, id significamus per verbum „est”, et sic ex consequenti significat compositionem. Item in 1. dist. 8. q. 2. art. 3. ad 2.² dicit, «quod ly fuit et erit significant essentiam per modum actus et consignificant tempus».

Ergo proprium conceptum attribuit S. Doctor verbo „est”, unionem autem ex consequenti et pertinentem ad modum significandi verbi, non ad rem significatam. Non stat enim, quod participium de ly est, scilicet ens, habeat proprium conceptum, quo significat entitatem ut sic, et verbum est, a quo illud derivatur non habeat proprium conceptum.

DICO SECUNDO ex D. Thoma 1. Periherm. lect. 4.,³ quod est significare tempus ut rem significatam, et hoc fit per nomen tempus, dies, annus, mensis. Et est significare habitudinem unius temporis ad aliud, et hoc fit per haec et similia adverbia, heri, hodie, cras etc. Et est connotare tempus, id est significare rem aliquam cum determinatione alicuius temporis, in quo fit, ut prandium significat comestionem meridianam, connotando tempus, in quo fit, cena comestionem serotinam etc.

Et tandem est significare cum tempore, quod est proprium verbi, id est significare actionem vel passionem prout in fieri seu per modum fluxus et motus. Cum enim motus et actio tempore mensurentur, ut dicitur in Physicis et motus sit, ratione cuius cetera mensurantur tempore; est namque tempus, ut ibi dicitur, numerus motus etc. (substantia enim secundum se et ex modo substantiae, non est tempore mensurabilis, sed solum prout subest motui et mutationi);⁴ inde est, quod verbum dicitur significare cum tempore, quia per modum motus et fluxus significat, seu quod idem est, actionem et passionem in fieri, nomen autem sine tempore, quia modo substantiae et per se stantis seu notantis significat. Et nullum est nomen, quod significet motum, actionem vel passionem prout in fieri, ut videre est in „curro” et „cursus”. Eundem enim cursum significant, sed „curro” ut in fieri et exerceri, „cursus” quasi in facto esse et per modum substantiae.

Abstrahere autem seu absolvi a tempore nihil aliud est, nisi quod verbum ita uniat extrema, quod non restringat ea, ut stent pro differentia temporis, quam importat. Ut patet in propositionibus aeternae veritatis, ut: «Homo est animal» et similibus. In quibus etsi verbum significet cum tempore, hoc enim ita intrinsecum et essentiale est verbo, ut ab eo numquam absolvi possit aut dispensari, quia hoc convenit illi ex vi propriae significationis, ut distinguitur a nomine; non tamen unit extrema dependenter a tempore et sic ante omne tempus erat verum dicere: «Homo est animal». Et ideo appellantur istae et similes propositiones aeternae veritatis, non quia positivam aeternitatem et durationem habeant, sed quia a tempore non dependent nec fundantur in eo aut per illud mutantur, si necessariae sunt. «Pereunte enim vero, dixit Augustinus, non perit veritas».⁵ Verbum ergo absolvi a tempore est significare veritatem non dependentem a tempore. Si enim veritas significata per verbum a tempore non dependet, neque etiam unio extremorum a tempore dependebit; ergo verbum in quantum unit extrema, non dependet a tempore, quod est absolvi ab illo quoad exercitium uniendi seu copulandi extrema, quae connexionem intrinsecam habent, non contingentem et temporalem seu a tempore dependentem. Semper tamen cum tempore significat, quia per modum actionis, fluxus seu motus significare debet, etiam propositionibus aeternae veritatis; quia ea, quae sunt aeterna et independentia a tempore, per modum temporis intelliguntur a nobis. Et sic etiam quando unio seu copulatio verbi absolvitur seu non dependet a tempore ex parte extremorum, super quae cadit, adhuc intelligitur a nobis ad modum temporis, et ideo significat cum tempore quantum ad modum significandi, licet absolvatur a tempore quantum ad unionem et habitudinem extremorum.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo obicitur: Multa verba non significant per modum motus et fluxus, ergo non significant cum tempore.

Antecedens probatur: Verbum „est” non significat actionem, sed esse sicut ipsum ens, quod est eius participium; „habeo”, „possideo”, „quiesco” et similia non significant motum aliquem vel actionem, sed oppositum actionis et motus; ergo non significant cum tempore.

RESPONDETUR ex dictis: Distinguitur antecedens: Verbum est, habeo, possideo etc. non significant actionem aut motum ex parte rei significatae, conceditur antecedens; ex modo significandi, negatur antecedens. Ut enim de verbo verificetur, quod significet cum tempore, non requiritur, quod res significata per verbum sit actio, motus, passio vel fieri, sed quod per modum motus aut temporis significet, hoc est per modum transeuntis et secundum habitudinem praesentis, praeteriti vel futuri. Unde verbum „est” et alia in argumento numerata significant actum essendi et sua significata, ut subest praesentiae et transit ad praeteritum, et sic cum tempore ex modo significandi.

Secundo obicitur ad probandum verbum non absolvi a tempore: Verbum significat ipsam copulam et unionem extremorum; sed significatio verbi numquam mutatur, ergo neque unio, quam facit verbum; ergo vel semper unio dependet a tempore, et sic non absolvitur, vel mutatur significatio verbi.

Confirmatur primo: Verbum semper ex vi suae significationis unit mediante aliqua differentia temporis vel de praesenti vel de praeterito etc. Ergo restringit extrema, ut stent et verificentur secundum differentiam temporis, quam importat, siquidem secundum exigentiam illius uniuntur. Ergo numquam absolvitur a tempore.

Confirmatur secundo: Si verbum absolvitur a tempore, erunt falsae omnes propositiones affirmativae, in quibus verbum a tempore absolvitur. Probatur sequela: Erunt de subiecto non supponente; sed propositio affirmativa de subiecto non supponente est falsa; ergo. Maior probatur: Suppositio debet verificari in ordine ad copulam; ut si dicas: «Homo est animal», debet verificari de homine dicendo «hoc est homo», demonstrato homine. Sed si abstrahit a tempore, non potest demonstrari, quod hoc est homo, ut patet antequam homo crearetur; ergo suppositio non verificatur.

RESPONDETUR ad argumentum: Distinguitur maior: Verbum significat copulam et unionem extremorum immediate, principaliter et directe, negatur maior; ex consequenti, conceditur maior. Sed significatio verbi non mutatur, conceditur minor. Ergo neque unio, negatur consequens, quia unio seu compositio non potest intelligi sine extremis unitis et componentibus, sed ab eis dependet quoad exercitium uniendi, et sic secundum connexionem extremorum resultat unio dependens a tempore vel absoluta a tempore, secundum quod extrema a tempore dependent vel non dependent.

Ad primam confirmationem: Distinguitur antecedens: Verbum semper unit mediante aliqua differentia temporis ex parte modi significandi, conceditur antecedens; ex parte rei significatae, rei unitae, seu unionis consecutae in extremis, negatur antecedens. Ergo restringit extrema etc., negatur consequens, quia potius unio trahitur ad modum extremorum, quae unit; et si ista non dependent a tempore, non potest unio ea restringere neque unire dependenter a tempore, licet significet et uniat ex modo significandi in ordine ad aliquam differentiam temporis, quia non potest non significare cum tempore.

Ad secundam confirmationem respondetur negando sequelam et probationem usque ad maiorem, quam sic distingue: Debet verificari dicendo: «Hoc est homo», demonstrato homine quoad intellectum, conceditur maior; demonstrato homine ad sensum seu existente in tempore, negatur maior. Suppositio enim ista est naturalis, et talis suppositionis verificatio non fit demonstrando subiectum existens in tempore, sed essentiam hominis, quando dico: «Homo est homo, prout inveniri potest in omnibus individuis».

INQUIRES: An verbum „fuit” et „erit”, quae sunt casus obliqui verbi „est”, possint absolvi a tempore. Videtur quod sic, quia verbum „est” cum non sit verbum aequivocum, non significat duas actualitates, sed unam; ergo sicut „est” absolvitur, etiam „fuit” et „erit”. Quod vero absolvi non possint, probatur, quia tunc haec propositio: «Adam fuit homo» esset aeternae veritatis, quae tamen falsa est pro illo tempore, antequam esset creatus Adam.

RESPONDETUR duplici solutione: Prima negante casus illos obliqui posse a tempore, quia „fuit” et „erit” restringunt suam significationem ad futurum vel ad praeteritum tantum, quae non est capax abstrahendi a tempore, sicut ly est aut ratio praesentis. Nam id quod praesens est, potest significari ut non transiens, sed semper praesens, qualia sunt ea, quae non dependent a tempore, ut duratio Dei et angeli. Praeteritum autem ex parte rei significatae essentialiter importat ipsum transitum et successionem temporis, unde unio ex illa consecuta semper est dependens a tempore. Et hoc non evenit, quia verbum „est” habeat diversas significationes aut sit aequivocum, sed quia „fuit” et „erit” cadunt a significatione verbi praesentis. Suntque alia multa verba, ut „existere”, „moveri” etc., quae non possunt absolvi a tempore.

Secunda solutio affirmat posse absolvi a tempore „fuit” et „erit” (de quo D. Thomas 1. dist. 8. q. 2. art. 3.),⁶ siquidem attribuuntur Deo, ut cum dicitur, quod Deus fuit ab initio: «Verbum erat apud Deum», «Deus erit in aeternum» etc. Et tunc dicendum est, quod illa propositio: «Adam fuit homo» erat vera, antequam crearetur Adam, sumendo ly fuit non pro eo, quod est extitisse, sed pro eo, quod est connexa fuisse illa duo extrema.

Non loquimur de verbo, quando tenetur in vi nominis, ut cum dico: «Currere est non quiescere»; tunc enim infinitari potest sicut et alia nomina; sed de verbo quando exercet rationem copulae. Et consistit difficultas in hoc: Utrum negatio possit ita subtiliter affigi verbo intra propositionem, ut infinitet significationem eius et non efficiat exercitium copulandi, quod est proprium verbi intra propositionem. Si enim negatio afficit verbum ut copulat, propositio erit negativa et verbum negatum, non infinitatum, quia negatio quando infinitat, consumit totam suam vim intra terminum, cui affigitur, ita quod ad alium terminum non transit, ut cum dico: «Non-homo est non-rationale», ubi prima negatio non transit ultra suum terminum, alioquin negaret verbum et non esset propositio affirmativa. Si ergo negatio afficit verbum et quoad significationem et quoad copulam, negatum reddit, non infinitatum. Et sic dubium consistit in eo, ut videamus, an afficere possit significationem verbi, et non copulationem seu exercitium uniendi.

CONCLUSIO EST: Non potest verbum intra propositionem infinitari, sed apposita negatione negatur, bene autem extra propositionem.

Ita S. Thomas expresse 2. Periherm. lect. 1.¹ dicens: «Negatio afficiens verbum intra propositionem removet verbum ab aliquo et sic facit enuntiationem negativam, quod non accidit ex parte nominis; non enim enuntiatio redditur negativa nisi per hoc, quod negatur compositio, quae importatur in verbo, et ideo verbum infinitum positum in enuntiatione fit verbum negativum». Quid expressius?

RATIONE PROBATUR PRIMA PARS: Verbum intra propositionem habet rationem copulae et exercet munus uniendi; ergo negatio afficiens verbum intra propositionem negat illud et non infinitat.

Consequens probatur: Negatio afficiens unionem destruit illam et propositionem reddit negativam (propositionem esse negativam nihil est aliud, quam extrema ab invicem removeri et unionem eorum, quam exercet verbum, dissolvi et destrui per appositionem negationis). Ergo eo ipso, quod negatio afficiat verbum intra propositionem, intra quam exercet munus uniendi, negat illud et non infinitat.

Dices negationem afficere significationem verbi, non munus uniendi seu rationem copulae, et sic infinitare, non negare. Contra: Vel negatio afficit verbum quoad significationem tantum, et non quoad munus uniendi, vel afficit verbum quoad utrumque. Si hoc secundum, negatur verbum et tota propositio redditur negativa, quia destruit munus uniendi et removentur extrema. Primum fieri non potest, quia negatio afficiens significationem verbi non potest relinquere unionem affirmatam, sed necesse est in illam etiam invehi et destruere. Probatur: Des mihi verbum infinitum, nonne infinitatio illa reddit significatum verbi in suum oppositum negatum et sublatum? Hoc est enim infinitari. Ergo ex vi talis infinitationis non potest reservari copula affirmata. Patet consequens, quia negatio significari debet ut removens et indeterminans formam positivam; ergo quomodocumque applicetur verbo, removendo significat. Ergo firma permanet ratio D. Thomae, quod quia in propositione «negatio removet verbum ab aliquo, facit enuntiationem negativam» et sic verbum infinitari non potest.

Dicere autem, quod negatio infinitabit verbum quoad significationem, et negabit quoad rationem copulae, implicat, quia tunc neganter et infinitanter se teneret eadem negatio, in quo manifesta est repugnantia; quia ut infinitans facit unum simplicem et incomplexum conceptum cum termino infinitato, ut negans debet habere conceptum distinctum et complexum cum re negata (ut supra dictum est). Non potest autem unica negatio simul pertinere ad conceptum complexum et incomplexum respectu eiusdem rei.

SECUNDA PARS CONCLUSIONIS, quod extra propositionem verbum possit infinitari, constat ex dictis, cum extra propositionem non teneatur in vi copulantis. Quod etiam docet S. Doctor 1. Periherm. lect. 5. § Excludit quaedam.²

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo obicitur: Verbum infinitatum adhuc intra propositionem significat cum tempore, ergo significat uniendo.

Antecedens est Aristotelis, cap. de Verbo.³ Et probatur, quia tale verbum est declinabile per praeteritum et futurum.

Consequens probatur: Verbum habet, quod sit unio, ex eo, quod significet cum tempore, ergo ubi significat cum tempore significat uniendo. — Antecedens constat, quia nulla est particula in definitione verbi, quae explicet verbum esse unionem, nisi „significare cum tempore”. Cum enim hoc sit significare per modum actionis, fluxus aut motus, et actio seu motus quasi duobus terminis innitantur, „a quo” et „ad quem”, verbum sic significans indicatur duobus extremis inniti et copulam eorum esse.

Confirmatur: Ista est bona consequentia: «Petrus habet non currere, ergo Petrus non currit»; ergo in consequenti ly „non currit” infinitatur. Probatur consequens: Si non infinitatur, sed negatur, est mala consequentia, quia arguitur in ea a non distributo ad distributum, et instatur casu, quo Petrus currat et disputet; tunc enim antecedens est verum, scilicet: Habet non currere, id est disputare, consequens autem: «Ergo non currit», est falsum, sumpto ly non neganter, quia eius contradictoria est vera: Petrus currit. Ergo debet sumi infinitanter in consequenti.

RESPONDETUR ad argumentum: Distinguitur antecedens: Verbum significat cum tempore etc., removendo et tollendo formam, quam reddit negatam et indeterminatam, conceditur; ponendo aliquam formam determinatam, negatur. Ergo significat uniendo, distinguitur: uniendo positive, negatur; remote, conceditur. Et sic efficit propositionem negativam, quia ut sit affirmativa, requiritur, quod determinate uniat et aliquid applicet, non autem removendo tollat significatum verbi, quia sic etiam removebit a subiecto, si ei applicetur, quod est negare, non infinitare. Et sic explicatur Aristoteles, quando dixit: «Verbum infinitum consignificat tempus et semper de aliquo est», id est, ut explicat ibi S. Doctor,⁴ «est nota eorum, quae praedicantur», quod significet tempus, et sit nota, non applicando et uniendo, sed indeterminando et removendo, et intra propositionem solum negando.

Ad confirmationem respondetur illam consequentiam esse malam, et nihil contra nos exinde inferri. Si autem ly „non currere” sumatur in antecedente neganter, consequentia est bona, sed nihil probat, quia non infinitatur verbum.

Obicitur secundo: Istam consequentiam fecit Aristoteles 1. Poster. lect. 23. apud D. Thomam:⁵ «Stellae netae non scintillant; ergo sunt prope nos». Sed minor non potest esse de verbo negato; ergo est de verbo infinitato. Probatur minor: Si esset de verbo negato, esset minor negativa, et consequenter inferret conclusionem negativam, non affirmativam.

RESPONDETUR Aristotelem non sic formasse illum syllogismum, sed sicut ibi dicit S. Thomas, dum dicit: «Formetur ergo syllogismus sic: Omne non scintillans est prope, planetae sunt non scintillantes, ergo sunt prope, ubi in utraque praemissa „non scintillare” sumitur infinitanter. Et etiamsi Aristoteles dixisset: „Planetae non scintillant”, deberet intelligi aequivalenter, id est sunt stellae, quae non scintillant, vel sunt non scintillantes».

Ultimo arguitur: Verbum obliquum etiam intra propositionem habet rationem verbi, ergo etiam verbum infinitum.

RESPONDETUR disparem esse rationem, ut dicit S. Thomas 2. Periherm. lect. 1.,⁶ quia verbum obliquum potest copulare extrema in propositione saltem de praeterito et futuro, quia solum cadit a verbo quantum ad significationem temporis praesentis, non vero quoad indeterminationem actionis seu rationem copulae. Nullius enim temporis verbum praeter verbum praesentis temporis indicativi significat actionem prout in fieri, sed prout faciendam de futuro vel iam factam de praeterito, et ideo dicuntur cadere a propria ratione verbi, quae consistit in significare actionem vel motum prout in fieri. Infinitum vero per infinitationem perdit seu impeditam habet copulationem positivam et determinatam, quae fundatur in significatione actionis determinatae, ut dictum est. Potest autem verbum infinitum in vi nominis tamquam praedicatum et subiectum propositionem componere, sed non copulando positive. Et quando sumitur in vi nominis, non mutat significationem non significando cum tempore, sed mutat acceptionem, quia accipitur ut praedicatum vel subiectum, quod etiam in verbo non infinitato requiritur, ut cum dico: «Currere est moveri».