Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Haec difficultas pendet, ex his, quae tractanda sunt in 3. de Anima,¹ ubi agitur de operationibus intellectus. Sed quia etiam conducit ad plene percipiendum, qua ratione propositio habeat esse totum et terminus habeat esse pars, ideo solet in hoc loco tractari; sed breviter a nobis et non ad longum discutienda est.

SUPPONO ergo in hac difficultate nos non loqui de actu iudicii seu assensu cadente super ipsam enuntiationem; hunc enim non dubitamus esse simplicem qualitatem, id est unicum actum intellectus. Et ratio est, quia actus iudicii formaliter non componitur, sed de compositis iudicat, imo et de discursis et probatis per tertiam operationem. Unde non consistit formaliter in pluralitate actuum, sed ad summum praesupponit plures actus, de quibus iudicat. Atque ita in Deo et in angelis salvamus formaliter actum iudicii, et tamen non est formaliter compositio actuum. Loquimur ergo de enuntiatione, quae antecedit iudicium ut apprehensa, non ut iudicata.

Et consistit SENSUS ET PUNCTUS DIFFICULTATIS, quando inquirimus, an sit qualitas composita vel simplex, utrum sit multiplex actus, qui unitate ordinis et continuationis constituat et formet enuntiationem, an vero formatio enuntiationis fiat unico actu, resultante tamen ex collatione et compositione plurium simplicium conceptuum. Non autem venit in controversiam, an sit composita qualitas compositione physica, sicut componitur corpus ex materia et forma; non enim conceptus mentis sic possunt ad invicem coniungi, cum omnes sint formae et actus, non vero unus sit materia et alter forma.

Dividuntur ergo AUCTORES in huius difficultatis resolutione fere aequis et problematicis rationibus. Quidam enim existimant non requiri aliud ad formationem enuntiationis quam plures conceptus esse ordinatos inter se, sicut omnes fatentur in tertia operatione, quae est discursus, non dari aliquam qualitatem seu conceptum resultantem ex ordinatione propositionum in consequentia et orationibus constituentibus syllogismum, sed esse plures enuntiationes inter se ordinatas. Alii vero existimant formari enuntiationem per aliquem conceptum ordinantem conceptus simplices vel ex illis ordinatis resultantem. Et aliqui existimant solum dari unicum actum, qui non solum dirigat et ordinet conceptus simplices, sed etiam qui repraesentet totam propositionem. Alii vero ponunt quatuor actus, tres qui repraesentent subiectum, praedicatum et copulam secundum se, et quartum qui illos conceptus dirigat et ordinet inter se; et in hoc solum formaliter consistit propositio, in aliis vero praesuppositive.

PRO RESOLUTIONE huius difficultatis suppono in sententia S. Thomae certissimum esse, quod secunda operatio intellectus, in qua formatur enuntiatio, producit conceptum seu verbum distinctum a conceptibus simplicibus, qui producuntur per primam operationem, nec solum habet distinctam ordinationem, sed etiam distinctam repraesentationem ille conceptus productus per secundam operationem. Hoc constat manifestissimis locis D. Thomae. Nam in Quodlib. 5. art. 9.² sic inquit: «Duplex est operatio intellectus secundum Philosophum in 3. de Anima,³ una quidem quae vocatur indivisibilium intelligentia. Alia autem operatio est intellectus componentis et dividentis, secundum quam format verbum. Et utrumque istorum per intellectum constitutorum vocatur verbum cordis, quorum primum significatur per terminum incomplexum, secundum per orationem». Et opusc. 13.⁴ inquit: «Intellectus duo format secundum duas operationes. Nam secundum operationem suam, qua dicitur indivisibilium intelligentia, format definitionem, secundum vero operationem, qua componit et dividit, format enuntiationem vel aliquid tale».

Hoc SUPPOSITO RESPONDETUR probabilius videri in sententia D. Thomae, quod conceptus secundae operationis, quo formatur enuntiatio, est unicus actus et conceptus, non solum unitate ordinis, sed unitate qualitatis, formatus tamen ex pluribus simplicibus praesuppositis. Oppositum autem etiam est probabile receptum inter D. Thomae discipulos, scilicet quod sint plures conceptus in esse qualitatis, sola unitate ordinis compositi.

Sed PRIMUM sequitur Caietanus 1. 2. q. 113. art. 7. § In respond. ad 2. et Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 55. § Ad horum evidentiam et Mag. Soto in Summulis cap. de Propositione et alii thomistae. Et multum favet S. Thomas citato loco Contra Gent., dum dicit, «quod quando aliqua multa accipiuntur quocumque modo unita, simul intelliguntur. Simul enim intelligit (intellectus) totum continuum, non partem post partem, et similiter intelligit praedicatum et postea subiectum, quia secundum unam totius speciem omnes partes comprehendit». Ita D. Thomas. Et idem prorsus docet in 6. Metaph. lect. ult.⁵ et 1. p. q. 85. art. 4. et q. 58. art. 2., ubi ponderanda est illa causalis: «quia secundum unam totius speciem omnes partes comprehendit». Si ergo per unam speciem comprehendentem praedicatum et subiectum utrumque cognoscit, vel illa est expressa et sic est unus conceptus, vel est impressa et sic, licet per unam speciem impressam non repugnet plures conceptus formare, tamen etiam potest formari unus, si adaequate utamur tali specie, imo cum accipitur per modum totius, una species unum postulat conceptum.

DICES 1. loqui S. Thomam de propositione iudicativa seu de ipso assensu, non de enuntiatione; 2. loqui de uno conceptu seu specie unitate ordinis, non unitate entitatis, siquidem 1. 2. q. 113. art. 7. ad 2. dicit, quod «simul intelligimus praedicatum et subiectum, in quantum uniuntur in ordine affirmationis unius, et per eundem modum potest liberum arbitrium simul moveri in duo, secundum quod unum ordinatur ad aliud». Constat autem voluntatem moveri duplici actu, et solum unitate ordinis, non simpliciter unum actum esse, ergo similiter intellectus cum intelligit praedicatum et subiectum.

Sed contra primam solutionem est, quia iudicium seu assensus non componitur ex praedicato et subiecto, sed super enuntiationem compositam cadit dicendo „ita est”, ut iam probavimus supra. Sed D. Thomas loquitur de illo toto, quod componitur ex praedicato et subiecto, et hoc dicit fieri unum, ut patet in 6. Metaph. cit.,⁶ dum dicit, quod «cum ex simplicibus conceptibus format compositionem vel divisionem, intelligit ambo ut unum, inquantum scilicet ex eis fit aliquid unum». Ergo loquitur D. Thomas de enuntiatione ipsa, prout formatur et componitur ex simplicibus conceptibus, id est ex praedicato et subiecto, non pro iudicio, quod non format propositionem, sed super eam formatam cadit et iudicat.

Contra secundam solutionem optime advertit Caietanus super illum locum 1. 2., quod liberum arbitrium non unico actu movetur in Deum et peccatum, licet simul, quia unum est ratio alterius. Exemplum autem de intellectu plus dicit quam oporteat, quia dicit etiam unitatem actus. Sic Caietanus. Unde D. Thomas adduxit exemplum de intellectu, in quo unico actu seu conceptu repraesentantur res, ad ostendendum non repugnare, quod voluntas in instanti, licet duobus actibus ordinatis, moveri possit. Ex locis enim adductis constat S. Thomam unitatem speciei seu conceptus, et non solum simultatem vel ordinationem posuisse.

FUNDAMENTUM sumitur ex dictis, quia intellectus potest unico conceptu seu specie habente unitatem repraesentativam plura sub ratione unius comprehendere. Ergo cum secunda operatio formet novum conceptum respicientem plura sub unitate unius compositi et habentis rationem totius, habet sufficientem rationem, ut unico conceptu seu specie repraesentet. Et certe, quando unum cognoscitur cum connotatione et habitudine ad aliud, utrumque sub illa habitudine potest intelligi unico conceptu entitative uno, licet obiective plura includat ut unita, ut patet, cum repraesentatur accidens in concreto, ut album connotando corpus, aut totum connotando partes, et in opinione opposita, cum repraesentat unum terminum, v. g. subiectum, non absolute, sed ut conveniens praedicato, et copulam ut utrumque coniungentem. Nisi enim sic repraesentet, numquam uniet illa intellectus, etiam unitate ordinis. Si ergo unico conceptu entitativo plura unitate praesentari possunt, unum directe, aliud in connotato et ut terminum habitudinis, cur non poterit conceptus unus formatus modo compositivo ex pluribus praesuppositis repraesentare ipsum totum compositum ut unitum et unum factum? Et cur non attribuemus conceptui secundae operationis, qui est perfectior, id quod conceptui primae operationis repraesentanti plura ut unum, imo visioni externae plura videnti unica visione? Denique unica scientia, quae est unus habitus entitativus, iuxta sententiam D. Thomae 1. 2. q. 54. art. 4. ad 3. sufficit ad attingendum discursive omnes conclusiones talis scientiae, ut in 2. p. Log. q. 27. art. 2. ostendemus. Ergo idem conceptus entitativus sufficiet ad attingendum omnes terminos, qui sub una compositione clauduntur per modum unius.

SOLVUNTUR OBIECTIONES contrariae sententiae.

Nihilominus opposita sententia etiam est probabilis. Et primum fundamentum eius sumitur ex hoc, quod intellectus noster est formaliter compositivus, et non solum obiective hoc est non solum apprehendit obiectum complexum, hoc enim etiam facit angelus, sed etiam pluribus actibus et conceptibus apprehendit id, quod angelus unico actu. Ergo non est dicendum, quod unico conceptu formet propositionem; sic enim non formaliter componeret nec formaliter compararet unum alteri, sed solum virtualiter. At vero Divus Thomas compositionem hanc intellectus per modum comparationis explicat, non per modum physicae unitatis, ut patet in 6. Metaph. lect. ult. in fine,⁷ ubi inquit, quod «illa compositio vel divisio, qua intellectus coniungit vel dividit sua concepta, est tantum in intellectu, non in rebus; consistit enim in quadam duorum comparatione conceptorum, sive illa duo sint idem secundum rem sive diversa». Ubi non potuit clarius exprimere, quod compositio et divisio consistat non in una simplici qualitate, sed in multis conceptibus ordinatis et unitis.

Et idem sumitur ex 1. p. q. 58. art. 4. ad 1., ubi dicit, quod in angelis non est compositio et divisio, licet sit multitudo conceptuum, «quia non qualiscumque multitudo causat compositionem, sed illa, quorum unum non attribuitur alteri, quod in angelo non reperitur». Ergo compositio non potest perfici per simplicem formationem et productionem unius conceptus, sed per attributionem et compositionem unius ad alterum, sicut etiam dicit in 1. Periherm. lect. 3.,⁸ quod veritas et falsitas «non invenitur in compositione, nisi secundum quod comparat unum conceptum alteri». Et 1. p. q. 13. art. 12. dicit, quod noster intellectus repraesentat Deum diversis conceptibus, quam diversitatem repraesentat per pluralitatem subiecti et praedicati. Ergo subiectum et praedicatum non repraesentatur unico conceptu, quo formatur propositio.

Denique oratio est illa, quae pluribus conceptibus subordinatur; sic enim distinguitur a termino. Ergo non uni tantum conceptui subicitur.

Secundum fundamentum est procedendo a simili, quia syllogismus licet componatur ex pluribus propositionibus per modum unius, non tamen per unicam qualitatem formatur, sed per plures ordinatas inter se, et similiter propositio hypothetica, quae non est una nisi unitate ordinis. Cur ergo propositio categorica non sufficienter formabitur per coordinationem et comparationem conceptuum, ex quibus constat? Denique propositio vocalis est composita ex pluribus vocibus, ergo et mentalis. Consequentia probatur, quia D. Thomas 1. p. q. 85. art. 5. in argumento „sed contra” ex eo probat in mente esse compositionem, quia in vocibus est compositio.

Ultimo accumulantur inconvenientia, quia sequitur, quod non sit formaliter in intellectu ratio verbi seu copulae et ratio subiecti et praedicati, quia idem entitativus conceptus non potest esse id, de quo aliquid dicitur, et id, quod dicitur, et copula, qua dicitur. Sequitur, quod idem conceptus possit esse notitia intuitiva et abstractiva, clara et obscura, ut cum dico «lapis non est angelus vel non est Deus», lapidem clare video, angelum et Deum non video, sed obscure attingo. Denique in propositionibus negativis, ut cum dico «homo non est lignum», non potest unica species mihi repraesentare hominem et lignum, cum unum negetur et separetur ab alio; ergo debent concurrere plures species, ergo et plures conceptus.

Haec sunt, quae probabilem faciunt hanc partem, sed non omnino convincunt, unde sustinendo primam sententiam ad illa respondetur.

Ad primum fundamentum possumus unico verbo dicere, quod propositio dicitur formaliter composita non formalitate plurium entitatum et compositione ordinationis conceptuum, sed formatione unius ex pluribus praesuppositis, ex quorum collatione et comparatione formatur et resultat una tertia species seu conceptus, sicut ex speciebus montis et auri formatur species montis aurei, quae tamen non est una unitate ordinis, sed unitate entitativa. Et iste modus formandi unam speciem ex pluribus collatis et comparatis inter se est longe diversus a simplici conceptu et specie angeli. Angelus enim non solum habet conceptum simplicem entitativum, sed etiam non est formatus ille conceptus ex pluribus inter se collatis et comparatis, sed ex ipsa naturali efficacia et indivisibili lumine repraesentando unum repraesentat omnia, quae illi conveniunt. Itaque non negamus ad omnia loca D. Thomae requiri comparationem et collationem conceptuum ad formationem propositionum, sed dicimus ex tali formatione et collatione produci unum verbum seu conceptum, qui est terminus per secundam operationem procedens eo modo, quo ipse D. Thomas 1. p. q. 12. art. 9. ad 2. dicit, quod ex speciebus montis et auri formatur species montis aurei. Et q. 13. art. 12. expresse dicit, quod intellectus noster pluralitatem divinarum nominum repraesentat per pluralitatem praedicati et subiecti, unitatem vero seu identitatem repraesentat per compositionem. Manifeste ergo praeter pluralitatem conceptuum subiecti et praedicati ponit unitatem seu identitatem, in qua consistit ipsa compositio. Et quia ista identitas et unitas compositionis formatur ex collatione plurium, quasi arte elaborata et formata ab intellectu praesupponente plura, non ex prima et naturali efficacitate omnia illa repraesentante, ideo longe distat a conceptu angeli, qui simplicior et efficacior est in repraesentando propositionem, quia non ex pluribus praesuppositis et prius conceptis formatur et resultat.

Ad secundum fundamentum respondetur esse diversam rationem inter propositionem hypotheticam seu syllogismum ex una parte et categoricam ex alia. Nam categorica est illud, quod per se primo format secunda operatio nostri intellectus. Unde cum illa operatio producat verbum et conceptum distinctum a prima operatione, oportet, quod talem compositionem formet per productionem unius qualitatis, et non solum unitate ordinis conceptus primae operationis coniungat. Postea vero ad coniungendum plures propositiones categoricas iam formatas vel movendum se de una ad aliam per discursum, sufficit propositiones inter se coordinare nec requiritur novam aliam qualitatem producere per modum unius repraesentationis, sed ordinationis aut transitus de uno ad aliud, quod pluralitatem exigit. Et ulterius possumus rationem huius investigare ex doctrina S. Thomae 1. p. q. 85. art. 5., ubi docet, quod compositio intellectus est signum identitatis eorum, quae componuntur. Neque enim intellectus attribuit unum alteri nisi repraesentando identitatem, qua uniuntur praedicatum et subiectum in uno, quod significatur per modum habentis, «et secundum hanc identitatis rationem», inquit D. Thomas ad 3., «intellectus noster unum componit alteri praedicando». Quam identitatem tam in praedicationibus accidentalibus quam substantialibus intervenire docet S. Thomas 1. p. q. 13. art. 12. et hanc unitatem seu identitatem repraesentari per compositionem. Ex quo elicimus, quod in illa compositione, quae fit per identitatem extremorum vel remotione identitatis, est sufficiens fundamentum, ut unica repraesentatione omnes illae partes identificatae repraesententur, sicut per speciem totius repraesentantur partes; et ita contingit in propositione categorica. In hypothetica autem et multo minus in syllogismo non intercedit praedicatio unius de altero neque identitas extremorum, sed plures propositiones inter se ordinantur; unde non est fundamentum ad attribuendum nisi unitatem ordinis inter ipsas propositiones.

Ad id, quod additur de compositione vocum, respondetur voces non repraesentare nisi ex impositione. Non est autem imposita una vox ad repraesentandum integram propositionem; unde oportet, quod per continuationem et ordinationem vocum ipsam compositionem mentis significemus. In mente autem intellectus simul intelligit praedicatum et subiectum, ut ex D. Thoma supra diximus, non autem per continuationem et successionem. Unde quando D. Thomas ex compositione vocum probat compositionem in mente, loquitur de compositione ex parte rei significatae, non autem ex parte repraesentationis, quia licet tam in voce quam in mente unum attribuatur alteri, tamen in mente formatur species totius, in quo illae partes attribuuntur, non autem sic formatur in voce.

Ad ultimum respondetur primum inconveniens nullo modo sequi. Datur enim praedicatum et subiectum et copula formaliter tum antecedenter ad formationem ipsius propositionis, tum cum ex coordinatione et collatione illorum conceptuum nominis et verbi formatur propositio, in ipso conceptu seu specie formata, in qua repraesentatur praedicatum et subiectum et copula per modum identitatis et unitatis totius, sicut in specie montis aurei repraesentatur mons et aurum, et in specie totius domus fenestrae et columnae etc.

Ad secundum inconveniens dicitur non repugnare, quod eadem qualitas formata ex pluribus repraesentet intuitive et abstractive respectu diversorum, scilicet praedicati et subiecti, non respectu eiusdem. Et secundo: Intuitivum et abstractivum solum inveniuntur in notiis simplicibus, non in ipsa compositione vel discursu, et sic praesuppositive supponuntur diversae notitiae, intuitiva et abstractiva, clara et obscura. In ipsa autem compositione solum attenditur identitas vel differentia istorum, sub qua ratione in uno conceptu identitas vel differentiae adunantur, licet numquam respectu eiusdem apprehensiva et simplex notitia sit clara et obscura. Quod autem diversae species impressae possint concurrere ad unam propositionem praesuppositive, non arguit, quod formari non possit una tertia species vel conceptus repraesentans illa per modum unius totius, sicut ex speciebus auri et montis, quae diversae sunt, formatur species una et conceptus montis aurei; intellectus enim sicut ea, quae unita sunt, potest dividere, ita et diversa unire solet in suo conceptu.