Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Tota ratio artis syllogisticae innititur tribus principiis per se notis:

Primum est: «Quaecumque sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se». In hoc innititur vis probationis discursivae. Cum enim discursus ad hoc ordinetur, ut inferat conclusionem, in qua coniungantur duo extrema in vi alicuius medii, per quod ostenditur illa coniunctio, oportet, quod uniat aliqua inter se, eo quod uniuntur in aliquo medio. Et opposita modo, si infert conclusionem negativam, in qua unum negatur et separatur ab alio, necesse est, quod aliquod illorum negetur et separetur ab uno tertio; «quae enim sunt eadem inter se, si unum eorum distinguitur ab aliquo tertio, etiam et aliud ab illo tertio distinguitur et separatur». Et ideo ex negatione unius cum aliquo tertio sequitur negatio eius, quod sibi identificatur cum eodem tertio.

Et nota, quod D. Thomas 1. p. q. 28. art. 3. ad 1. explicat illud principium: «Quae sunt eadem uni tertio sunt eadem inter se, si sint eadem uni tertio re et ratione». Quod non intelligitur, quasi nec re nec ratione distinguantur, sed illud „re et ratione” debet construi cum ly „uni tertio”, ita quod sint eadem uni tertio, quod est unum re et ratione, id est non virtualiter aut formaliter multiplex; quia sic potest esse idem cum uno extremo sub una formalitate et cum alio sub alia, atque adeo non sequitur, quod illa extrema sint idem inter se. Imo hinc multi paralogismi eveniunt, quia medium non est perfecte et simpliciter unum, sed multiplex, saltem virtualiter aut formaliter, unde ex unione talis medii cum extremis, nisi sit sub eadem ratione formali, non infertur unio extremorum inter se; sicut non sequitur: «Albedo est relatio, albedo est intensa, ergo relatio est intensa», quia alio modo identificatur cum albedine relatio, alio modo intensio, unde non sequitur, quod identificentur inter se. Et in terminis divinis non valet: «Pater est essentia divina, Filius est essentia divina, ergo Filius est Pater», quia essentia divina, in qua uniuntur, propter infinitam perfectionem et est una simplicissima res et virtualiter multiplex et sub diverso conceptu modificatur a Personis, a qualibet inadaequate.

Secundum principium est „Dici de omni”, id est: «Quidquid universaliter dicitur de subiecto, dicitur de omni, quod sub tali subiecto continetur»; sicut si affirmatur de homine universaliter, quod sit risibilis, debet affirmari de quocumque individuo hominis.

Tertium principium est „Dici de nullo”, id est: «Quidquid universaliter negatur de aliquo subiecto, negatur et de omni contento sub tali subiecto»; ut si negas de homine universaliter, quod sit lapis, debes id negare de omni individuo contento sub homine.

Et haec principia sunt per se nota, quia natura universalis in hoc consistit, quod dicatur de omnibus, respectu quorum universalis est. Et haec principia non deserviunt ad syllogismum expositorium, qui constat medio singulari, sed ad syllogismum constantem medio communi, in quo oportet, quod discursus procedat in vi alicuius termini distributi, quia si nullus distribuitur, arguitur ex puris particularibus, quae est forma malae consequentiae, quia per particulares non redditur medium complectens et continens perfecte ea, quae inferenda et unienda sunt in conclusione. Posita autem distributione termini, cum omne, quod de illo dicitur vel negatur, dicatur etiam vel negetur de contento sub illo per talem distributionem, recte concluditur de contento sub illo id, quod negabatur vel affirmabatur de termino distributo in antecedenti. Et ideo ista duo principia deserviunt ad constituendam necessitatem illationis, non arguendo ex puris particularibus, sed ex distributione.

Hinc autem fit, quod illi syllogismi dicuntur perfecti, qui immediate regulantur per ista duo principia, eo quod evidenter ibi fit applicatio eorum, quae dicuntur vel negantur universaliter, ad ea, quae sub ipsis universalibus continentur. At vero alii modi dicuntur imperfecti, qui non immediate regulantur per ista principia, nec ibi ita evidenter fit dicta applicatio, sed regulantur mediate, et ideo reducuntur ad illos modos perfectos, qui immediate et evidenter per se talibus principiis regulantur. Immediate regulantur per ista principia quatuor modi primae figurae, quia in eis perfecte distribuitur medium in maiori, in qua stat universaliter ex parte subiecti; et cum postea in minori praedicetur, hoc ipso evidenter ostenditur illud, de quo praedicatur, contineri sub sua universalitate et consequenter convenire illi id, quod de tali medio universaliter posito praedicabatur in maiori vel negabatur; quod est immediate manifestari „dici de omni et de nullo”, quia immediate et per se ostenditur contineri vel negari aliquid de tali subiecto universaliter tento, et hoc subiectum est medium.¹ Vide infra q. 8. art. ult.

Sed ut haec omnia perspicacius intelligantur et simul possint cognosci omnes defectus malae consequentiae et syllogismorum, oportet agere de bonitate et defectibus consequentiarum tam in communi quam in particulari.