Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

Litigant in hac difficultate DIVERSAE SENTENTIAE fere ex eodem motivo.

Quia enim syllogismus fit per discursum, in quo ex connexione praemissarum infertur et manifestatur conclusio, putant aliqui de ipsa essentia syllogismi non solum esse praemissas inferentes, sed etiam conclusionem illatam, quia discursus non sistit in praemissis, sed in conclusione, et quamdiu non infertur conclusio, manet suspensus discursus et incompletus. De ratione ergo syllogismi completi et perfecti est conclusio.

Alii e contra, quia conclusio est illata et manifestata per discursum, inferunt inde, quod conclusio non pertinet ad essentiam syllogismi, sed est effectus ipsius, quia syllogismus formaliter est modus sciendi et argumentatio, quae est manifestativa alicuius ignoti. Salvatur ergo tota ratio ipsius in ipsa ratione manifestativi, non autem in ratione manifestati; conclusio autem est manifestata, non manifestativa.

Alii denique existimant solum consistere formaliter in ipso motu seu illatione, non in praemissis neque in conclusione, licet illa quasi materialiter et in obliquo includat.

Verius tamen videtur syllogismum in suo essentiali conceptu dicere orationem compositam ex antecedente et consequente ipsaque illatione seu consequentia.

Itaque et habet vim illativam, quae est in praemissis, et habet rem illatam in consequente, et habet ipsam illationem, quae passive sumpta est in consequente illato, active autem in praemissis inferentibus. Atque ita est quasi organicum instrumentum, quod constat ex parte movente et ex parte mota, sicut in viventibus una pars movet aliam. Constat enim, quod ipsae praemissae sunt motivum et ratio cognoscendi conclusionem. Unde ad rationem syllogismi, quo tamquam instrumento fit ista cognitio conclusionis, necessario et essentialiter requiruntur praemissae. Similiter ipsa conclusio est obiectum cognitum; ad hoc enim tendit syllogismus, ut conclusionem cognoscat per illationem. Cognitio autem non respicit in obliquo et materialiter, sed formalissime suum obiectum. Unde non potest consistere syllogismus in solo ipso motu seu illatione, secundum quod praecise illatio sumitur passive pro eo, quod sequitur passive ex alio; sic enim solum invenitur in ipso consequente illato. Et cum in aliquo syllogismo admittimus praemissas et negamus consequentiam, non negamus totum syllogismum, sed solum illationem et deductionem passivam eius, quod sequitur. Ergo signum est totum syllogismum non supponere pro illatione passive accepta, sed pro illo composito ex inferente et illato, in quo invenitur plena et adaequata illatio seu consequentia active et passive sumpta. Sicut motus licet passive solum sit in passo, tamen in quantum actio, dimanat ab agente et respicit illud, et sic complete et adaequate respicit agens et patiens. Sed tamen deficit exemplum in hoc, quod syllogismus non est ipse motus, sed instrumentum logicum, quo intellectus movetur de uno ad aliud cognoscendum. Unde debet includere partem moventem, quae sunt praemissae, et partem motam, quae est obiectum illatum seu conclusio.

Unde rationem primae sententiae admittimus, quae ita includit conclusionem, quod non excludit praemissas. Ad secundam vero dicimus, quod conclusio est effectus syllogismi, non quidem totius syllogismi, sed partis illius. Sicut in viventibus pars mota est effectus ipsius viventis, in quantum mota ratione partis moventis; includit tamen adaequate et complete ipsum totum constans ex parte movente et ex parte mota. Sic syllogismus in sua essentia adaequate et complete includit illuminans et illuminatum, manifestativum et manifestatum tamquam partes. Unde licet de essentia consequentiae et argumentationis sit esse manifestativum alicuius ignoti, tamen ipsum ignotum, quod est conclusio, essentialiter includit ut illatum et manifestatum et obiectum rationis manifestativae.