Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

In ipsa fronte artis Dialecticae, quam pro exiguitate nostra explicare aggredimur, formam modumque disputationis tironibus in ipso exercitio et praxi proponere visum est, quae sic breviter explicari potest.

Igitur in quacumque disputatione primo loco arguens proponere curet argumentum, omnino ad formam redactum, omnibus aliis, sive verborum ambagibus sive longis declarationibus amputatis, succincteque ac distincte syllogismum vel enthymema proponat. Et syllogismus continet tres propositiones, quae dicuntur maior et minor et conclusio seu consequens, per notam illationis, quae est particula „ergo”, connexas; ipsa autem connexio vocatur illatio vel consequentia. Enthymema autem continet duas propositiones, quarum prima vocatur antecedens, secunda consequens, eodem etiam modo connexas. V. g. intendo probare, quod vita voluptuosa non sit amplectenda, formo sic syllogismum: «Quidquid honestati virtutis repugnat, non est amplectendum; vita voluptuosa honestati virtutis repugnat; ergo non est amplectenda». Vel si volo formare enthymema ex antecedente et consequente, sic formo: «Vita voluptuosa opponitur arduitati virtutis; ergo non est amplectenda».

Audita propositione argumenti defendens ad nihil aliud attendat, quam ut integre ac fideliter propositum argumentum repetat et interim, dum argumentum resumit, perpendat, an aliqua praemissarum sit vera, ut concedatur, vel falsa, ut negetur, an dubia vel aequivoca, ut distinguatur; item consequentia seu illatio an sit bona vel mala. Resumpto semel argumento et nihil ad illud respondens, secundo repetat et ad singulas propositiones respondeat hoc ordine. Si fuerint tres propositiones et primam videat esse veram, dicat: «Concedo maiorem». Si videat esse falsam, dicat: «Nego maiorem». Si videat non pertinere ad conclusionem inferendam, dicat: «Transeat maior», quamquam hoc verbo modeste et parce utendum est, nec nisi clare constet propositionem impertinenter se habere. Si videat maiorem esse dubiam aut aequivocam, dicat: «Distinguo maiorem», et super terminum, in quo est aequivocatio, faciat distinctionem brevibus verbis, et non confusis. Data autem distinctione non statim illam explicet, nisi vel impugnator id petat, vel non satis clare fuerit prolata, et tunc brevissime illam explicet. Praesertim autem in initio disputationis non consumat tempus in explicandis distinctionibus, sed ab ipsa forma nullatenus recedat. Concessa maiore vel sub distinctione explicata procedat ad minorem et idem observet in negando vel concedendo aut distinguendo, sicut diximus de maiori. Deinde ad conclusionem deveniendo, si est concedenda, dicat: «Concedo consequentiam», si neganda, dicat: «Nego consequentiam». Si autem est distinguenda, non dicat: «Distinguo consequentiam», sed «distinguo consequens»; consequentia enim cum consistat in ipsa illatione, non vero in assertione veritatis, potest esse bona vel mala illatio, et sic concedi aut negari ut bona vel mala, sed non distingui, quia distinctio cadit super aequivocationem aut ambiguitatem propositionis, quatenus habet diversos sensus in significando veritatem, non super ipsam convenientiam illationis. Ipsum autem consequens est propositio illata, quae potest esse certa aut aequivoca aut ambigua, unde quando aequivoca est, distinguitur, et sic non dicitur «distinguo consequentiam», sed «distinguo consequens». Si tamen concedendum aut negandum est consequens, quia id fieri non potest, nisi concedendo aut negando ipsam consequentiam, sufficit dicere, nego vel concedo consequentiam, non vero consequens.

Facta distinctione super aliqua propositione, quoties occurrat eadem aequivocatio, adhibeat eandem distinctionem. Non subdistinguat sensum distinctionis semel concessum, nisi evidenter alia aequivocatio appareat, quae priori distinctione tolli non potuit. Quodcumque falsum, tutius est negare, nec permittere ut transeat, nisi certo constet de malitia consequentiae. Si sensum propositionis non percipiat, ut veritatem aut falsitatem vel aequivocationem discernat, petat ab arguente, ut eius sensum explicet, et tunc resumat.

Denique curet pauca respondere et solum alligari formae argumenti, nec de omnibus, quae dicit, velit rationem reddere, nisi ab ipso petatur, sed totum onus probandi argumenti relinquat; sic enim et argumenti vis formalis innotescit et citius expeditur.

Ad munus argumentatoris pertinet: Primo, non praemittere plures praesuppositiones, nec inculcare plura media, nec propositiones nimis longas aut intricatas proponere, sed succincte ad formam se astringere, non pluribus interrogationibus utendo, sed magis probationes urgendo, nisi quando vis argumenti ad hoc devolvitur, ut petatur ratio dictorum, vel quando status disputationis et punctus difficultatis nondum est sufficienter declaratus. Secundo, prosequatur semper idem medium per suas causas et principia, vel ad inconveniens deducendo, non vero divertat ad aliud medium, nec repetat probationem semel propositam aut eisdem aut aliis verbis, quia utrumque valde prolixum et taediosum est. Denique non semper utatur syllogismo, sed quandoque enthymemate, quod brevius et concisius procedit minusque manifestat vim latentis illationis ideoque maiorem respondenti incutit difficultatem.

Ad munus tandem Patroni seu Praesidentis spectat: Primo, attente totum progressum argumenti et disputationis comprehendere. Secundo, providere, ut forma arguendi et respondendi omnino servetur. Tertio, officium respondentis non assumere vel praevenire, et multo minus impugnatoris, sed provide iuxta quod viderit indigere respondentem, suggerere negationem, concessionem aut distinctionem propositionis. Tandem, in fine iudicium de disputatione breviter ferre et obscura declarare.