De locis theologicis

IN QUO EA QUAESTIO VOCATUR IN DUBIUM, QUAE CUM NATURALIS SIT, TUM ETIAM AD FIDEM PERTINET

Quoniam de eo genere argumentorum dictum est quae et ad fidei principia explicanda spectant et ad conclusiones Theologiae confirmandas, deinceps de iis quae ad rerum etiam naturalium probationem attinent disputandum est. Sunt autem naturales quaestiones in duplici differentia. Quaedam enim solis naturae argumentis probari possunt; aliae fidei etiam auctoritate confirmantur. Et in naturae ratione quidem nullum inter haec duo genera discrimen est. Utriusque enim quaestionis argumenta ex eisdem omnino locis petenda sunt, hoc est, ex humanis disciplinis. Quae argumenta omnia tribus ultimis locis continentur. In hoc differunt, quod quaestiones posteriores, quoniam fidei sunt, latius patent atque ex omni loco comprobari possunt. In hoc genere illa est, quam hoc capite versare cupio: An animus hominis immortalis sit, quemadmodum Pythagorae, Socrati, Platoni, Theophrasto, Themistio, Senecae, Ciceroni melioribusque philosophis visum est, an potius mortalis, quod Lucretio, Galeno, Plinio, Alexandro uideo placuisse.

Nec me vero reprehensores uituperare debent quod rem aggrediar, quae diligentissime est a plurimis disceptata. In quibus D. Thomam esse constat, cuius tanta est in utranque partem argumentorum copia ut nihil addi posse videatur. Sed quoniam fidei argumenta nulla fere protulit, naturae vero rationes Enricus atque Scotus probabiliter suadere aiunt, non necessario demonstrare, nihil, ut mihi videtur quidem, temere facturus sum, si de ea ipsa quaestione disputo, quam tam multa et praeclara ingenia versarunt. Non enim rem actam agam sed, nisi me fallit animus, plane utilem, ne dicam necessariam, praesertim cum Caietanus etiam noster, sui valde dissimilis, scripserat se credere quidem animam rationalem incorruptibilem esse, at nescire tamen. Qua in re cum Enrico et Scoto ex parte consentit, quos idem miris olim modis exploserat. Ex parte, inquam, quoniam non alios quidem sed se scire infitiatus est. Ut ergo haec controversia, quam fieri poterit, accuratissime constituatur, principio argumentabimur hanc quaestionem nullo modo ad fidem attinere, deinde non posse naturae ratione demonstrari. (Primum argumentum) Docet porro Augustinus, idque non semel sed saepius (De Bapt. paruul. lib. 3, cap. 10; et primo Retract., cap. 1; et decimo Super Genes., cap. 1, 3 et 4), non esse fidei quaestionem an animae rationales ex traduce sint an potius ex nihilo in singulis creentur singulae. Ac si anima hominis ex traduce ui seminis propagaretur, sine dubio esset ut generabilis ita etiam corruptibilis. (Secundum argumentum) Dein Sadducaei existimabant animum hominis esse mortalem, nec tamen habebantur haeretici; quin ut religiosos eos colebat fidelis populus. (Tertium argumentum). Praeterea quattuor sunt scripturae testimonia, quibus vel maxime animorum immortalitas doceri potest. Unum illud est (Eccle. 12), Donec reuertatur puluis in terram, unde erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. Alterum (Sap. 2), Deus creavit hominem inexterminabilem et ad imaginem similitudinis suae fecit illum. Tertium (Matth. 10), Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. Quartum, quo Dominus in evangelio utitur (Matth. 22), Ego sum Deus Abraham, Isaac et Iacob. Non est Deus mortuorum sed viventium. Etenim quod Augustinus (quaest. 33, in Numer.) affirmat ex lege Moysis esse ceteris evidentius, id ne probabile quidem mihi uideri solet, ut animas ab interitu vendicemus. Ex quattuor autem illis quae passim a theologis referuntur, primum eludi potest, quod Augustinus (Lib. X Super Genes., capit. 9) docet infirmum esse adversum eos qui credunt animas per propaginem generari. Infirmum ergo etiam est contra eos qui dixerint eas cum corporibus interire. Ac sicut scriptum est, ait, Donec spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum, sic etiam legimus, Spiritus vadens et non rediens. Secundum item refellet fortasse quispiam dicens non ibi de anima sermonen esse sed de homine, quem Deus per gratiam fecit a principio immortalem. Unde statim subiicitur, Inuidia autem diaboli mors introiuit in orbem terrarum. Tertium autem de morte spirituali animae, hoc est, de aeterna interpretari licet, de qua illud habes, Dentes leonis dentes eius interficientes animas hominum. Quae res suadetur, quia protinus additur, Eum timete qui, postquam occiderit, habet potestatem mittendi in gehennam. Quare D. Thomas nec in Prima Parte nec in Summa contra Gentes nec in quaestione De anima hoc testimonium voluit usurpare. Nam quartum de resurrectione agit, non de immortalitate. Sic enim Dominus ait, De resurrectione autem mortuorum non legistis, etc. Nihil vero prohibet ut anima cum corpore simul intereat et postea cum corpore simul exsurgat. Non ergo fidei decretum est animas esse immortales.

(Quartum argumentum) Quod vero naturali argumentatione animae immortalitas nequeat ostendi, illa prima coniectura est quod, cum Ambrosius (De bono mort., cap. 9) et Augustinus (2 Solil. et lib. De immort. anim.) ut id probarent omnes neruos intenderint, nihil omnino confecere. Non autem praecellimus Ambrosium et Augustinum. (Quintum argumentum) Ad haec cum Scotus (4, dist. 43, quaest. 2), Iandunus (3 De anim. quaest. 5 et 29), Caietanus (In epistol. ad Rom., cap. 9) Divi Thomae rationes expenderint, viri scilicet magno ingenio magnaque Philosophiae eruditione praediti, at pronuntiarunt tandem rem non esse demonstratam sed creditam. Non est autem vero simile rationes eas, si evidentes essent et lucidae, nullum evidentiae lumen acribus acutisque oculis allaturas. (Sextum argumentum) Praeterea Aristoteles non idem semper in hac re, sed tum hoc tum illud scripsit; non est ergo probabile eum in tanta varietate et inconstantia certam exploratamque animae immortalitatem habuisse. Nam quod pro animae rationalis incorruptione aliquando senserit, ut cetera loca omittam quae et D. Thomas (2 Aduer. Gentes c. 79) et Ferrariensis (in Commentariis) asserunt, is locus planus et expeditus est, qui 2 lib. De gen. anim., c. 3 habetur, ubi aperte docet Aristoteles mentem hominis non in seminis virtute esse, ut reliquas animas, sed extrinsecus aduenire. Quod si non educitur de potentia materiae nec a generante homine ui seminis editur, certe subsistens est nec a materia dependet. Quod vero de hac sententia interdum etiam desciuerit, Caietanus multifariam suadet (In 3 lib. De anima), et mihi his argumentis fit verosimile. Primo, quod non potest effugere, si sua principia Aristoteles retinet, animarum infinitatem, nisi incidat in errorem Auerrois vel in Pythagorae deliramentum. Secundo, quia I. caeli aserit, quicquid incorruptibile sit, id perpetuum etiam fuisse. Tertio, quia in eth. li. I Solonem reprehendit, quia asseruerit post mortem veram superesse hominis beatitudinem. Unde et deplorat breuem hominis felicitatem et opes ac divitias tanquam felicitatis adiumenta requirit. Nec de hominis animo post mortem verbum ullum in illo reperies. Non est autem credibile eum, si existimaret animam esse immortalem, nec de modo quo intelligeret separata nec de eius felicitate quicquam vel breviter perstricturum. Quarto ex proemio libri de anima, ubi illud fundamentum iecit: si intelligere est fantasia aut non sine fantasia, non contingit animam separari; in tertio autem libro posuit antecedens quod intelligere non est sine fantasia: unde et consequens, etc. Quinto, quia non Gregorius Nissenus modo, quem D. Thomas refert, verum etiam Iustinus Martyr (in libr. Admonitorio gentium) et Theodoritus (lib. 5 De curati. grae. affecti.) consentiunt Aristotelem animorum immortalitatem negavisse. Quis autem credat tantos talesque viros falsum testimonium dixisse? Nisi etiam Alexander Aphrodisaeus, insignis praeter ceteros Peripateticus, falso etiam magistro suo hanc sententiam imposuit. (Septimum argumentum) Praeterea animorum immortalitas cum Dei erga homines providentia adeo coniuncta et colligata est ut qui illam negarit, is hanc quoque infitiaturus sit; qui vero hanc concesserit, eum necesse sit illam admittere, quemadmodum supra diximus. At Dei erga res humanas providentia non potest esse per rationes humanas manifesta, sed solum ex divinis oraculis explorate percipitur. In quod Propheta testatur inquiens (Psal. 72): Existimabam ut cognoscerem hoc labor est ante me, donec intrem in sanctuarium Dei et intelligam in novissimis eorum. Et iterum (Psal.

93): Dominus scit cogitationes hominum, quoniam uanae sunt. Beatus homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum. (Octauum argumentum) Praeterea ad indagandam animae immortalitatem illa rectissima via est, quam Aristoteles est ingressus, nempe animi operatio propria. Sicut enim res se habet ad operationem, ita se habet ad esse. Experimento autem quotidiano ille probavit animam nostram nihil sine fantasmate intelligere; pendere itaque a corpore non solum ut species intelligibilium accipiat sed ut eis etiam utatur resque ipsas intelligat. Respondent pendere animi propriam actionem a corpore non tanquam a subiecto sed tanquam ab obiecto. Verum haec responsio refellitur. Quia si, quantum rationis lumen et sensuum indagatio docet, nulla nostra intellectio sine corpore est, nihil refert hoc an illo modo sit, cum utrinque probabilissime colligatur animam, si extra corpus esset, in modum glirium torpentem omni opere vacaturam. Experimur siquidem species intelligibiles et in fieri et in operari a fantasmate dependere. Hinc enim Aristoteles vacillavit nec quicquam effecit, si effecit tamen, nisi animas cum corporibus interire, ne uanae scilicet et otiosae extra corpora remanerent. (Nonum argumentum) Confirmat autem hoc vel maxime quod si animus per se subsisteret atque adeo immortalis esset, non indigeret corpore, quemadmodum aliae formae, propter esse sed solum propter operationem. Necesse quippe est eum species intelligibiles a corporibus per corporis sensus emendicare. Alioqui intellectus per se in natura subsistens, ideoque a corporis grauitate et materiae imperfectione liber, nullo se modo corpori colligaret, si ex se haberet species ingenitas, quibus sine corporis adiumento intelligeret. Videmus autem species a corpore acceptas a corpore etiam in operando pendere. Ideo enim necesse est intelligentem phantasmata speculari. Non ergo per illas anima a corpore separata intelliget. Alias vero species non habet superinditas. Quare, seiuncta a corpore, somno otioque torpebit; quod est absurdum. (Decimum argumentum) Sexta insuper synodus actione II tradit animam hominis non esse immortalem per naturam, sed per gratiam illam a morte coercentem. Et rursum, «non» inquit «naturam proprie immortalem habent animae sed gratia id sortitae sunt». Nulla ergo ratio naturalis animae immortalitatem monstrare potest, utpote cum sit suapte natura mortalis. (Undecimum argumentum) Adde unum et uiginti argumenta, quibus S. Thomas (Quaest. de anima, art. 14) probabiliter egit ut anima corruptibilis uideretur. Quae si ego hic repetam molestus ero. Nam his alia adiicere non uideo qui possem, nisi Ianduno aliisque huius farinae auctoribus velim esse simillimus, qui ut argumenta afferant, quibus animi mortalitas probari posse videatur, ea ponunt quibus suadeant eum non esse formam actumque corporis essentialiter. Quae argumenta quidem Caietanus (In 3 lib. de anima) retulit, fecissetque fortasse multo prudentius, si contempsisset. (Duodecimum argumentum) Adde etiam quod Scotus argumentis, quae probant animam esse immortalem, argute respondet (4, dist. 43, quaest. 2). Si ergo rationes inventae a prioribus non demonstrant, alias vero excogitare novas non opis est nostrae, fateamur animam immortaliter vivere nullo certo naturae argumento patescere. Haec afferre brevissime potui quibus illi uterentur qui animorum immortalitatem infirmare pergerent. Quam tamen et fides catholica firmissime docet et certa naturae ratio. Id quod conclusiones rationesque sequentes patefacient.

Prima conclusio: «Animum hominis esse mortalem fidei catholicae manifeste repugnat». Gene. 37: Descendam ad filium meum lugens in infernum. Iob 21: Ducunt in bonis dies suos et in puncto ad inferna descendunt. Sapien. item cap. 2.3.4. et 5 apertissime traditur animas cum corporibus non interire. Eccles. 12: Et spiritus redeat ad Deum qui dedit illum. 2 Machab. 12: Sancta ergo et salubris, etc. Math. 10: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam. Ioan. 12: Qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam. Phil. 1: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (…). Coartor autem e duobus desiderium habens dissolui et esse cum Christo … Primae ad Corin. 15 pro absurdissimo Apostolus colligit, Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hac uita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Et posterius referens illam insipientium vocem, Manducemus et bibamus, cras enim moriemur, illico subdit, Nolite seduci. Corrumpunt, etc. 2 Cor. 5: Dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino; (…) audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore et praesentes esse ad Deum. Et paulo ante, Scimus quod si terrestris domus nostra, etc. Sed de scripturae testimoniis, quae D. Thomas dixit esse infinita, satis multa excitauimus. Quanquam vereor ne quis nos iure ac merito reprehendat qui in re non dubia usi fuerimus testibus non necessariis. Praesertim cum ii qui animae immortalitatem¹ infitiantur nec Christo nec evangelio credant, ecclesiae vero sanctorumque fidem pro nihilo putent. Ita superuacaneum videtur esse ex iis locis, qui auctoritatem fidei continent, argumenta depromere. Nec conclusio haec proprie theologica est, ut sit argumentationibus Theologiae confirmanda. Quin Theologia, qua ratione effectrix est et agendi muneri incumbit, illa duo habet primaria fundamenta: Deum esse hominis et principium et finem atque adeo procuratorem, esseque item animorum perpetuam vitam, in qua remunerator Deus sit inquirentium se. Quae nisi fidelis penitus habeat infixa et in animo quasi insculpta, non dico media et finem consequi felicitatis suae sed ne ad Deum quidem accedere potest (Heb. 11), ut ab eo media finemque requirat. Cum igitur prima cuiusque disciplinae principia tanquam notissimae anticipationes supponantur, nihil opus erat vel ea testimonia referre, quae ex sacris litteris commemorauimus. Nisi quod sunt quidam adeo curiosi, qui etiam optarint Paulum de animorum incorruptione manifestius loqui. Quod perinde est ac si quis philosophus adeo esset insigniter stultus ut in philosophorum libris praesertimque Aristotelis cuperet principium illud saepe et clare resumi: Quodlibet est vel non est. Verum de hac prima propositione, quoniam est ante oculos posita, diximus satis. Secunda propositio: «Animus naturaliter est immortalis et non ex dono gratuito». Fuere porro quidam Arabes, qui dicerent animum natura esse mortalem sed in novissimo cum corpore immortaliter suscitandum. Simili autem errore ductus posset quispiam dicere animum cum corpore statim quidem interiturum si naturae suae relinqueretur, sed ui divinae potentiae fieri ut vel ad praemia vel ad poenas conservetur aeternus. Hoc qui assereret, is scripturas facile in sensum suum detorqueret. Non enim affirmant illae animum esse natura sua immortalem, sed solum eum aiunt manere post mortem. Sicut corpus post resurrectionem fides adstruit perpetuam vitam habiturum, non tamen id in natura corporis sed in divina potentia erit. Quam sententiam Sextae

Synodi verba retro citata sonare uidentur. Atque Augustinus (10 Super genes. ad lit. c. 23) in illam magis opinionem inclinat, quae docet animas a parentibus generari. Quae si vera sententia est, non est animus sua natura immortalis. Id quod solebam equidem non tanquam haereticum sed tanquam erroneum condemnare: semper quippe malui citra lineam consistere quam transire, stultaeque ignorantiae potius argui quam insolentiae temerariae. At si rem diligentius animadvertas, non dubites huic errori haereseos notam inurendam, quando ad Sedem Apostolicam referatur. Primum (Augustinus, XIII De Trinit., cap. 9), quia manifestum est quosdam philosophos naturae ratione duce animorum immortalitatem et uestigasse et invenisse. Non est ergo supernaturalis animorum perpetua uita aut dono eis gratuito concessa. Quis enim hominum scire poterit consilium Dei? aut quis poterit cogitare quid velit Deus (…), nisi ille dederit sapientiam et miserit spiritum sanctum suum de altissimis? (Sap. 9). Deinde in Conci. Lateranen. sub Leone 10 sessione 8 definitur haereticum esse dicere quod ex principiis Philosophiae sequitur animam esse mortalem. Et tamen si naturaliter esset anima corruptibilis, huius corruptionis esset causa aliqua naturalis. Item cum nonnulli, inquit, ausi sint dicere de natura animae rationalis quod mortalis sit et aliqui temere philosophantes secundum Philosophiam saltem verum esse asseverent, damnamus omnes asserentes animam rationalem mortalem esse. Cum illa non solum per se et essentialiter humani corporis forma sit, verum etiam immortalis. Hactenus Concilium. Praeterea non theologi modo verum fideles etiam universi animarum immortalitatem ita a maioribus accepimus ut non per miraculum eas incorruptibiles sed per naturam esse credamus. Hic autem ecclesiae consensus certissimo nobis argumento esse debet catholici dogmatis. Quod autem idem in hac re theologi ac fideles sentiant omnes vel ex eo liquet, quod asserentem quemcumque² animos esse mortales statim exhorrent. Eadem quippe fide inscriptum in mente habent angelos et hominum animas natura sua ut intellectuales ita quoque immortales esse. Adde quod post Augustini saeculum nemo fidelium in dubium vertit quin animae rationales creentur ex nihilo et singulae singulis corporibus infundantur, ut Concilii Lateranen. verbo utar. Quod si non generantur ui naturae animae rationales nec de potentia materiae educuntur sed foris veniunt, nimirum ex se subsistunt: quare non cum corpore intereunt. Illud vero testimonium (Eccle. 12), Spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum, ne Augustinus quidem ipse expedit. Si enim foris venit spiritus hominis, consequens fit ut nulla ui agentis naturalis propagetur. Quocirca si ingenitus natura est, natura quoque est incorruptus. Nec enim naturales causae corrumpunt aliquid, nisi quod eaedem possunt gignere. Nam quod interpretatur Augustinus, Deum primo homini spiritum dedisse cum inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, in illo vero qui ceterorum hominum caput erat ceteris dedisse spiritum: hoc, pace tanti viri dictum sit, nulla ex parte argumenti vires infringit. Cum enim Moyses in principio Geneseos rerum naturalium propriam uim et naturam exprimat, quod in primo homine significatum est, id de reliquis etiam intelligitur. Scriptura porro, ut ostenderet viventia reliqua viribus naturae edi posse, ait: Germinet terra herbam virentem, etc. Et rursum: Producant aquae reptile animae viventis, etc. Et iterum: Producat terra … iumenta et reptilia, etc. Nemini quippe ambiguum esse potest prima cetorum iumentorum serpentium leonum indiuidua a Deo sine media causa adiuuante condita creataque fuisse. Ob id nanque adiectum est,

Creavitque Deus cete grandia et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas. Item, Et fecit Deus bestias terrae iuxta species suas, etc. At significare scriptura voluit sic tunc a Deo huiusmodi animantia esse edita ut in ui tamen elementorum et corporum, quae ex elementis conflarentur, illorum generationem sitam esse censeremus. Sed enim cum ad hominem ventum est, ne huius similis conditio crederetur, de corpore ait, Fecit Deus hominem ex limo terrae; de animo autem, Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae. Quod differentis conditionis uarium discrimen a Moyse adeo accurate observatum manifeste indicat ceterorum viventium animas in potentia materiae esse, hominis spiritum, quo factus est in animam viventem, non esse, sed a Deo creari et infundi, qui solus eius et spirator et creator est. Praeterquam quod qui dicit, Redeat ad Deum, qui dedit illum, is non obscure docet spiritum non perire, sed manere. Explicat enim id quod paulo ante dixerat, Ibit homo in domum aeternitatis suae. Alioqui, quomodo ad Deum vadit, si dissoluitur tanquam mollis aer et sicut umbra ac fumus euanescit? Quemadmodum autem corporis naturam exprimit cum ait, Reuertatur puluis in terram suam, unde erat, sic naturam spiritus manifestat inquiens, Et spiritus redeat ad Deum, etc. Iam quod Augustinus affert, spiritus vadens et non rediens, a nobis est. Non enim scriptura dicit, spiritus veniens et non rediens, sed spiritus vadens, scilicet a corpore, et non rediens, etc. Praeterea stulti illi, quorum error Sap. c. 2 inducitur, animum existimabant naturaliter esse mortalem. Non enim de miraculo loquebantur, sed de natura. At Sapiens non modo cum illis aperte pugnat, verum etiam ut insipientes et insensatos reprehendit. Animos ergo sentit natura esse immortales. Tertia propositio: «Erroneum est, ne dicam haereticum, instruere animae immortalitatem naturali ratione demonstrari non posse». Si enim naturam habet incorruptibilem, huius rei vel a priori vel a posteriori ratio aliqua demonstratiua erit. Nulla siquidem propositio ex natura rei et connexione terminorum per se ac necessaria est, quin vel ex effectu vel ex proprietate vel ex definitione vel ex causa subiecti ostendi necessario queat. Sed ais: «Quadratura circuli demonstrabilis est quidem, sed demonstratio adhuc inventa non apparet. Sic ergo Scotus Iandunusque sentient animae quidem immortalitatem ostendi posse, at non esse ostensam tamen». Quarta propositio: «Periculosum ac temerarium est, ne quid amplius addam, affirmare quod nullum argumentum hactenus inventum vere demonstrat animae immortalitatem». Quia argumentum, quod sumitur ex operatione propria vel etiam ex potentia, quae substantiam rei necessarie naturaliterque consequitur, vere ostendit qualis ne sit eius rei natura atque substantia. Theologi vero tum ex propria operatione tum ex propria potentia, intellectione scilicet et intellectu, animi incorruptionem argumentantur. Syllogismi igitur illi verae sunt demonstrationes. Dicet fortasse quispiam, «non nego demonstrationes esse, sed nobis demonstrationes esse nego. Quibus argumenta illa certa et clara non sunt, quamuis idonea ex se sint, ut certitudinem atque evidentiam pariant». O insolentem temeritatem: ceteros ex tuo ingenio metiri exque tuis aliorum oculos aestimare! asserere mel quidem ex natura sua dulce esse, sed dulce tamen fuisse nemini, quia tibi non fuerit! nullum videre id posse quod tu non uideas! omnibus obscurum esse quod tibi non pateat!

Ait Divus Thomas ex praemissis manifeste ostendi posse animam humanam non corrumpi cum corpore; concludit vero in haec verba (2 Cont. Gent., cap. 79): Patet igitur quod intellectus humanus est incorruptibilis, ergo et anima humana, quae est intellectiua substantia. Item (I pars, quaest. 75, art. 2 et 6): Necesse est dicere animam intellectualem esse incorpoream, subsistentem, incorruptibilem. Scotus, contra, non sunt, inquit, rationes patentes et necessariae. Affirmat Chrysostomus (Hom. 4 de provid.), qui philosophi de animae immortalitate dubitent, eos addubitare an in meridie sit dies. Et credemus nos viros et sanctissimos et modestissimos evidentiam, quam non habebant, fuisse ementitos? Atque Augustinus asseverat philosophos quosdam naturali ratione animae immortalitatem invenisse, quamquam pauci ―ait― idque aegre invenerunt. Praeterea Deus non deficit in necessariis ad vitam iuxta naturae rationem bene et constanter instituendam. At vix homo potest vitam recte et iuste instituere, nisi et Deum esse sentiat et animos esse immortales; vix, inquam, aut certe nullo modo. Qui enim vel sine Deo fuere vel animum putarunt cum corpore interire, eos fere perditissimis moribus fuisse memoriae proditum est. Quam omnino rem Sapiens sapienter expressit (Sap. 2; Psal. 94; Iob 35). Nam simul atque impii illam opinionem induerunt animos mori, consequenter de omni bono futurae vitae desperantes et nihil post mortem mali timentes semetipsos tradiderunt impudicitiae in operationem immunditiae omnis in auaritiam. Post haec inquiunt erimus tanquam si non fuerimus. Venite ergo et fruamur bonis, quae sunt, etc. Et Augustinus (Conf. lib. 6 c. postre.) nisi credidissem, ait, restare post mortem animae vitam et tractus meritorum, quod Epicurus credere noluit, Epicurus palmam in animo meo accepisset. De atheis autem, cum Propheta illud posuisset, Non est Deus, statim subiunxit, Corrupti et abominabiles facti sunt, etc. Sic Iustinus, in Dialogo cum Thryphone, eorum, inquit, sententia qui Deum me atque te curare negant, quo spectet non est difficile cognoscere. Impunitas enim et licentia faciendi et dicendi quae velint omnia eos consequitur qui nec supplicia metuant nec beneficium ullum a Deo spectent. Divinae itaque procurationis fuit ut in morum et vitae necessaria regula duces naturae ac magistros non coniecturis et opinionibus imbueret, quae huc atque illuc facile traherentur, sed certa constantique ratione. Sic enim scriptum est (Psal. 93), Qui docet hominem scientiam. Et iterum (Iob 35), Qui docet nos super iumenta terrae et super volucres caeli erudit nos. Quod si animantibus ceteris dati a natura sunt quidam instinctus et quasi anticipatae cognitiones, non uagae et instabiles sed fixae firmaeque, ut ad bonum naturae congruens recta ferantur, retrahantur a noxio, cur in eorum saltem mentibus quos naturae auctor ad aliorum institutionem comparavit inditas esse certas et constantes praenotiones infitiemur, sine quibus ad veritatem bonitatis non satis instructi informatique fuissent? Nec enim melior est belluarum conditio quam nostra (nihil vero piget eadem saepe verba resumere (Vide lib. X, cap. 4)). Hinc barbarae etiam nationes poenas improbos luere cum sapientibus consenserunt, atque adeo animos esse immortales. Deus enim semper ea quae cuique naturae necessaria sunt providentissime curat. Quis autem communes animi corruptiones incertas esse asseveret? Sed ais tandem: «Quaenam istae rationes sunt necessariae et evidentes, quae Scoto et Caietano probabiles et obscurae visae sunt?» Dicam, si illud prius commemorauero quod ab Aristotele prudentissime dictum est (I Ethic.), stultum esse aequalem in omnibus certitudinem et evidentiam exigere. In naturalibus quippe disciplinis minor est

quam in mathematicis, in moralibus minor etiam quam in naturalibus. At in dispari certitudine tam stultus nemo est quin scientiae illis nomen impertiat. Syllogismi ergo illi et faciunt scire et vere demonstrationes sunt, quibus et de natura et de moribus philosophamur, quamuis in eis rationibus non adeo magna aut necessitas aut evidentia insit. Prima igitur ratio demonstratiua auctore Chrysostomo est haec (Homil. 4 de providentia vel fato): Qui animum esse mortalem ait, is neget necesse est Deum humanarum rerum esse et procuratorem et iudicem. Si enim iusti migrant affecti iniuriis, improbi rerum omnium abundantia potiti, nec post mortem aut merces aut supplicium est, nulla certe est in caelo pietas quae talia curet, nulla iustitia quae vel malos puniat vel tribuat praemia bonis. Et cetera quae capite huius libri quarto latius persecutus sum. Respondet Scotus argumentum hoc infirmius multo esse quam reliqua: Non enim, ait, ratione naturae notum est esse unum rectorem hominum secundum leges iustitiae retribuentem et punientem. Quae responsio bifariam confirmari potest. Prius quia Sapiens, cum hoc eodem argumento usus esset, huius rei ignorationem inscitiam esse dixit sacramentorum Dei. Quod si inter mysteria Dei censet et Dei providentiam et animorum immortalitatem, non est cur nos inter perspicua censeamus. Verba autem illius sic habent (Sap. 2), Et nescierunt sacramenta Dei neque mercedem speraverunt iustitiae nec iudicaverunt honorem animarum sanctarum. Posterius quia Iustinus Martyr et philosophus in lib. De Aristotelis reprehensione docet gentes non scientia, quae ad demonstrandum ualet, de Deo creataque natura disputationes confecisse, sed probabili ratione suam explicasse sententiam. Et postea, Haec, inquit, satis etiam declarant verum esse quod a nobis de gentium philosophis dictum est: eos non scientia demonstrandi de naturis disseruisse sed coniectura verisimilique ratione suam explicavisse sententiam. Adde his quod D. Thomas hoc argumentum ubique gentium praetermisit, non praetermissurus, si certum et necessarium esset. Verum enimuero nulla me huius generis argumenta mouere possunt ut ab ea sententia discedam, quam Chrysostomo uideo placuisse. Habuit quippe pro re perspicua et constanti non alium negaturum Deum esse hominum et gubernatorem et iudicem, nisi eum qui dixisset in corde suo: Non est Deus. Sed quia haec res supra (cap. 4, ad 7), ut dixi, manifesto argumento nobis demonstrata est et accuratius est postea demonstranda, satis nunc confectum esse arbitramur, si rationem illam, quae animae immortalitatem doceat, eo tandem ducere probaverimus, ut non possit Dei erga homines providentia iustitiaque constare, nisi animae incorruptio consistat. Nam quod Scotus aliter eludi hanc ratiocinationem putat, perridiculum est. Ut admitttamus, ait, Deum pro meritis et praemia bonis et malis supplicia retribuere, non exigua tamen improborum vindicta est culpae turpido ipsa, cruciatus animi conscientiaeque flagellum. Abunde vero magna merces et praemium fructus ipse virtutis, quo mirifice delectantur probi. In quam sententiam illud Augustini citat omnium sermone contritum: Voluisti, Domine, et ita est, ut omnis inordinatus animus sibi ipsi sit poena. Poterat et illud ex Apostolo (Roman. 1) afferre: Mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Quae cum dicit parum attente considerat in quos laqueos incurrat. Primum enim nodum illum explicet necesse est (1 Cor. 15): Si in hac uita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Deinde Propheta non existimavit

quaestionem hanc expediri posse, nisi ad fines bonorum et malorum referretur, hoc est, ad novissima quae probos improbosque manerent; ex praesentibus autem aut bonis aut malis illam non modo non solui sed etiam implicari. Mei inquit moti sunt pedes …, quia zelaui super iniquos, pacem peccatorum videns, etc. (Psal. 72). Existimabam ut cognoscerem hoc labor est ante me, donec … intelligam in novissimis eorum (…) Quomodo facti sunt in desolationem, etc. Nec aliter aut Hieremias (Hiere. 12) aut Abacuc (Abac. 1.2.3) huic quaestioni respondendum putaverunt. Quorum ego sensum libentius exponerem, nisi ad alia festinaret oratio. Praeterea valde restrictum Deum facimus, qui suis id solum in mercedis loco numeret, quod animo aequo, immo vero etiam gaudenti ac libenti, servierunt. O praemium singulare, quod «eripit spem» futuri cuiusque boni, quae sola, ut ait Cicero, hominem in miseriis consolatur! Quis enim dubitet mortalium animos in arduis adversisque rebus spe futurorum erigi et subleuari, frangi autem et concidere, si cum omnium rerum desperatione confligant? Talem mihi rempublicam finge, ubi pessimi cives metum omnem poenae et futurae vindicationis abiiciant, optimi vero de spe futurae gratiae ac beneficii depellantur, et cum nec probis lex adhibuerit calcaria nec improbis frenos, civitas non dico bene morata sed ne esse quidem poterit. Ita qui eam sine praemio poenaque constituit, hunc tu ipse stultissimum iudicabis. Quale ergo est eius reipublicae Deo procurationem administrationemque tribuere, quam nemo vir sapiens sibi asignari pateretur? Demonstratum est igitur animas esse immortales tam evidenti et necessaria ratione, quae refelli non ualeat, nisi Deum facias aut improvidum esse et negligentem rerum hominis aut eam stulte urbem constituisse, in qua nullus supplicii timor sit, praemii exspectatio nulla. «At Sapiens ait animorum incorruptionem ad Dei sacramenta pertinere». Primum id ego negare vere possum. Nec enim rem hanc ille in mysteria retulit, sed quod via impiorum prosperetur, quod ubique relinquant laetitiae signa, quod opprimant pauperem iustum nec uiduae parcant, etc., et in his omnibus Deus non taceat modo verum etiam probos duriter et acerbe, improbos contra blande et molliter tractare videatur. Haec scilicet Dei sacramenta sunt, quae humana ratio comprehendit aut vix aut nullo certe modo. Deinde sunt naturales res quaedam in oculis omnium clare positae, aliae latent in occulto tenebris densissimis circunfusae. Quae naturae mysteria rectissime dixeris. In his, fateor, animi immortalitas est, quae a paucis quidem idque difficulter, sed inuestigari tamen atque inveniri potest. Iustini autem verba magna ex parte vera sunt, at uniuersas demonstrationes philosophis eripere tum absurdum est tum Paulo etiam contrarium, quemadmodum refutando septimo argumento patefiet. Nam D. Thomas eiusmodi argumentationibus uti non solet, quamuis sint liquidae et exploratae. Cauet enim ne argumentando de genere in genus transeat, quod Aristoteles in demonstrandi arte docuit esse vitiosum. Constat vero in hac ratiocinatione a Dei providentia et iustitia ad animi incorruptionem transiliri, quae in eodem genere non exsistunt. Verum de prima demonstratione satis. Secunda est huiusmodi ut a proteruis refelli queat, a viris recte institutis non queat. Eam vero in probatione quartae propositionis postremam fecimus. Confirmat illam Cicero (Lib. de senect. et I Tuscul. quaest.) in hunc modum. Sicut satis probatur Deum esse, quia nulla natio tam fera est quin Deum habendum sciat, ita apud omnes gentes communi consensu firmatum est animos defunctorum interitu esse liberos. Quam

omnino rem funeris caeremoniis testatam esse voluerunt. Nec enim eas corporibus impartirent, nisi animos sacros esse ac divinos in animum induxissent. Hinc vero, ut Cicero affirmat, et mercedem funeris sepulturaeque constitui nefas esse putarunt, et brutis animantibus huiusmodi honores negaverunt. Quas duas rationes Sapiens, ut mihi videre videor, perstrinxit. Unam cum ait: Nec mercedem speraverunt iustitiae; alteram, cum subdit: Nec iudicaverunt honorem animarum sanctarum. Sane qui iudicat unum esse interitum hominum et iumentorum, is, cum animum suum summa ignominia et dedecore afficiat, non hominum ritu ac religione sed sepultura asini sepeliendus erat, ut dignum haberet sua opinione et sententia funus. Sed de secunda ratione hactenus. Tertiam significat magis scriptura quam explicat, cum e uestigio subiicit, Quoniam Deus creavit hominem inexterminabilem, et ad imaginem similitudinis suae fecit illum. Hominem quippe ad imaginem Dei esse factum, eo quod natura intellectualis est, verti in dubium non potest. Ex ea ergo parte homini incorruptio convenit, qua intellectum habet. Animum igitur, unde homo intelligit et similis Deo est, inexterminabilem esse oportet. Quae ratio, quoniam ex hominis natura et forma propia ducitur, atque adeo non ex alienis et extraneis sed ex propriis aptisque principiis, diligentius nobis et illustranda et exponenda est. Id quod D. Thomas divine fecit: intelligebat enim hanc esse certam expeditamque viam, qua ad animi immortalitatem veniretur. Primum igitur fundamentum huius demonstrationis est formam omnem intellectualem esse subsistentem, hoc est, esse eius non a materia pendere. Hanc propositionem ostendit D. Thomas (2 Con. Gen. c. 51). Quia intellectus non eget corpore sustinente, cum intellectio nec recipiatur in corpore nec per corpus fiat. At dicis: Non eget corpore quidem tanquam subiecto, sed eget tanquam obiecto. Verum hoc duobus modis manifeste refellitur. Primum enim animal non esset per se subsistens, quia indiget ad propriam operationem externis obiectis. Deinde id quod per accidens alicui convenit non uariat iudicium de natura rei. Ut lapis, qui in loco superiore detinetur, etc. Cum ergo anima intellectiua ex natura propriae operationis non sustentetur a corpore, consequens est quod per se non pendet ab illo. Quia actus non potest per se a corpore pendere, nisi tanquam a materia et subiecto, in quo recipitur. Vide S. Thomas in quaest. de anima q. 14 et 2, Contra Gen. c. 55 et 79. Certe si intellectio in corpore susciperetur, nec omnes res sine discrimine intellectus perciperet nec universale cognosceret sed solum singulare. Quod si huiusmodi argumenta tibi evidentia non sunt, memento nec ceteros ex tuo ingenio aestimandos esse neque hic evidentiam mathematicam requirendam. Sed iam tempus est ut obiectiones oppositas repellamus. Prima ergo sic repellitur. Fidei quaestionem duobus modis interpretari possumus: et ex natura sua et quoad nos. Ex natura sua illa fidei quaestio est, quae est a Deo ecclesiae revelata, quamuis a plerisque ignoretur. Ut Spiritum a Patre Filioque procedere ipse Spiritus apostolis revelavit; item, animas sanctorum, statim ut a corpore exierint, videre Deum. De quibus licuit olim uarie sentire et sine fidei discrimine aut affirmare aut negare, cum neutra res scilicet erat plane ab ecclesia definita. Ita quoad nos non semper fidei quaestiones illae sunt habitae, sed salva fide viri quidam docti contrariam veritati sententiam tenuerunt. Quomodo asseruit Augustinus non esse fidei quaestionem num anima rationalis ex traduce sit. Nunc autem cum post ea tempora theologorum fideliumque omnium consensu firmatum sit animum non per generationem sed per creationem exsistere, sine dubio ad fidem illa quaestio pertinet. Nec tamen si hoc fuit

aliquando in controversiam positum, eadem de animae immortalitate causa subest, quae numquam est a catholicis in dubium vocata. Sed de primo argumento satis. At secundo nil est difficile respondere. Cum videamus non solum sub infideli principe, quales Romani tunc erant, sed sub imperatore catholico multos in Germania nunc publice manifestas haereses profiteri. Tantum refert principes habere et fideles et qui haereticorum insolentissimam temeritatem coercere tum velint tum etiam possint. Praeterquam quod ubi factiones sunt, ibi favore partium in republica tolerantur, quid dico ‘tolerantur’?, quaeruntur, fouentur, stringuntur homines taeterrimi ac sceleratissimi. Hoc in statu res Iudaeorum publica cum esset, non est sane mirandum si Sadducaeos ferret carnalis populus homines videlicet factiosos, qui et carni usque adeo inseruirent ut omne spiritum esse negarent. Quemadmodum autem gentes tales esse volebant deos, quales ipsi etiam essent, nempe adulteros bellatores raptores, sic plebs uitiis corrupta eos vult habere religionis praesides, qui non religati sint sed liberi, non spiritus servi sed mancipia carnis. Verum in argumento facillimo refutando plura quam necesse erat verba consumpsimus. Tertium vero brevissime refellemus. Nam primum illud testimonium certissime probare animorum immortalitatem ostensum est a nobis paulo ante. Secundum etiam quantum momenti habeat nunc nunc explicabamus. At tertium nulla responsione eludi potest. Si enim homines animam non possunt occidere, corpus autem occidere possunt, certum est animas non cum corporibus interire. Item si animas Deus mittit in gehennam, non ergo cum corpore moriuntur. Quartum denique Caietanus affirmat probare quidem simpliciter animae immortalitatem; unde Sadducaeos de resurrectione vinceret, qui ideo negabant mortuos resurgere, quia credebant cum corpore animam mori. Per synecdochen autem scriptura nomina Abraham, Isaac et Iacob pro animis eorum usurpat. Quo loco Ambrosius Catharinus eum, ut saepe alias, sine causa reprehendit. Coarguit enim Theophilactum, immo vero Hieronymum, qui Caietano illius auctor sententiae fuit. «At D. Thomae expositio praeclarior est». Non repugno. Nec D. Thomas solum illum locum sine figura intellexit sed Chrysostomus Theophilactus etiam atque Ambrosius. At dicis: «Quomodo Abraham illo tempore vivus erat?» Respondet Chrysostomus (Hom. 71 in Matt. de fide resurrect.): quomodo Adam posteaquam de ligno uetito comedit, sententia tamen prolata mortuus erat, sic Abraham pollicitatione resurrectionis certissima vivus erat. Alioqui, quid sibi ecclesia vult cum ait: Regem cui omnia vivunt et cui non pereunt corpora nostra? Ac de tertio argumento hactenus. Quartum autem iam ante expeditum est. Diximus enim in 7 huius operis libro sanctos veteres non tam humanas disciplinas quam divinas litteras coluisse. Quae causa fuit ut in rebus naturae perobscuris ratione vulgari contenti essent nec meliores requirerent. Conclusionum itaque naturalium a philosophis petenda demonstratio est praesertimque a D. Thoma, perfecto, mea sententia, philosopho, cuius admirabilem naturam et ingenium cum gratia perfecisset, tum ubique alias tum in libro Contra Gentes maxime quidquid expeti ab hominis ingenio poterat, id unus videtur ad miraculum praestitisse. Sed Scoto, Ianduno, Caietano rationes probabiles visae sunt, non item necessariae. Scotus porro et Iandunus (nam de Caietano dicam postea) uidentur demonstrationes mathematicas quaesiisse. Si enim sapere ad sobrietatem vellent et rei naturam, de qua disseritur, attente perpenderent, sane intelligerent rationes, quae animae incorruptionem

probant, non suadere sed vincere, si non proteruum et repugnantem, at certe docilem hominem et ad disciplinae leges bene informatum.