De locis theologicis

QUAE SINT QUAESTIONES SEU CONCLUSIONES THEOLOGIA

Theologiae causis expositis consequens est ut effecta exponamus quae, quum in dubium vocantur, quaestiones sunt; quum ratiocinatione coguntur, conclusiones. Quaestio igitur theologica, quoniam circa eam omnis theologi versatur labor, quid sit et quae illius partes in primis explicabimus. Nam quo modo tractanda sit deinceps exponemus. Ne vero quempiam fallat huius nominis ambiguitas, intelligendum est quaestionem theologicam aliquando appellari pronuntiatum omne quod a theologo quouis forte etiam et temere fuerit addubitatum. At si adeo late Theologiae materiam quaestionemque tendamus, quaestio theologica non iam ex natura huius facultatis sed ex hominum vel stultorum arbitrio aestimabitur. Ita fiet ut in theologiae quaestionibus illas ponamus: Num¹ si forma aquae per divinam potestatem a materia separetur, in materia vel forma seorsum baptismus conficiatur? Num asinus baptismum possit bibere? ceterasque his similes, quas studio breuitatis omitto, ne fastidium stomacho lectoris faciam. Mihi profecto non est cordi stultas et sine disciplina quaestiones, quas uitare Apostolus praecipit (2 Tim. 2), in Theologiae finibus comprehendere. Fines porro extremaque disciplinarum conclusiones voco. Eadem vero res est, ut a principio capitis leviter attigimus, quaestio et conclusio. Sed quum per interrogationem elata in controversiam ponitur, quaestio est; quum argumentatione colligitur, conclusio. Quod si eandem rem argumentis suis theologus addicit et conficit, quae in quaestionem fuerat adducta, stultissimae scilicet illae quaestiones Theologicae vocari nec debent nec vero possunt, ut quae ex principiis Theologiae finiri nequeant et solui atque adeo ne conclusiones quidem esse doctrinae eius, sed indoctorum hominum commenticiae chimerae. Quam ergo intelligimus Theologicam quaestionem? Opinor eam quae plane ad rem facit, hoc est ad Theologiam spectat. Non autem spectant uanae ineptae noxiae, sed solidae aptae commodae. Ego, inquit, sum Deus tuus docens te utilia (Esai. 48). Theologia ergo, quae Dei nimirum doctrina est, nullo modo inutilia colligit. Quin super fidei fundamentum, quod ab Apostolis est positum, aurum argentum lapides pretiosos superaedificat; nam qui ligna fenum et stipulam (1 Cor. 3), ii non hoc ex theologia sed ex errore faciunt. Maneat igitur eam esse proprie Theologicam conclusionem quae ex Theologiae principiis, ut effecta e causis suis, orietur. Unde illud consectarium est, nullam

Theologiae quaestionem existimandam quae non possit ad eiusmodi initia referri exque iis apte et congruenter argumentando diffiniri. Quanquam sunt quaestiones quasi appendices quas, quoniam gratia explicandi illas quae vere et proprie Theologicae sunt apposite et graviter adiunguntur, iure quodam vel similitudinis vel propinquitatis vel etiam ordinis Theologicas itidem haud absurde appellaveris. Verum hoc loco et tempore de quaestione theologica secundum naturam et ordinem disciplinae loquimur. Contingit enim aliquando non in Theologia modo sed in ceteris fere humanis etiam disciplinis ut, quae suapte natura principia sunt ideoque a discipulo supponenda si res via ordineque procederet, ea, ut hominum ingenia sunt, et revocentur in dubium et argumentationibus comprobentur. Ita fiat perturbatus ac praeposterus rerum ordo ut causae posteriores sint prioraque effecta sumantur. Quae res effecit ut Divus Thomas ceterique theologi in quaestionibus Theologicis eam etiam ponant: sitne Deus et alias omnino similes in quibus dubium non est prima certaque principia in dubium verti ac, perinde ut si essent disciplinae huius connexiones, ex aliis quasi principiis necti. Atque haec causa Aristoteli quoque fuit ut in scientias omnes quattuor genera quaestionum inferret, nempe an res sit, quid sit, qualis sit, propter quam causam sit. Quae duae posteriores quaestiones terminari recte atque ex ordine naturae possunt, priores duae non possunt, nisi forte quum duae eiusdem rei finitiones sunt, quarum una per materialem causam, altera per finalem definitae rei naturam explicant. Tunc enim definitio posterior per priorem demonstratur ratione quodammodo et via naturae servata. At enim rei finitio, quae secundam illam quaestionem soluit, propemodum ex effectis notescit, quae licet natura posteriora sint, nobis, hoc est in nostra cognitione, priora sunt tamen. Illud item cum in aliis tum magis in theologiae doctrina usu venit, ut principia ipsa vel disposita inter se et ordinata sint, quemadmodum causae ipsae in quattuor genera distributae ordinem prioris et posterioris habent, vel certe connexa et colligata sint ita ut ex utrisque concessis ad alterutra dubia liceat peruenire. Quapropter si adversarius admittit principia quaedam, quamuis cetera neget, ex concessis poterimus non concessa colligere, praesertim si mutuo nexu coniuncta et copulata sunt. Hinc enim theologi veteres vetus instrumentum probant ex novo, contraque novum ex veteri; ecclesiae auctoritatem e libris sacris asserunt, librorum rursum sacrorum ex ecclesia. Ita ne unum quidem principium in theologia est quod in quaestionem theologi non verterint, ut, si a quopiam fuerit negatum qui alia forte principia concedet, parati simus ex his quae dederit hominem euincere et quasi arrepto mucrone confodere. Quae res et explanata est in secundo libro diligenter et in postremo diligentius explanabitur. Nec ob eas solum causas principiorum suorum theologi quaestionem faciunt, sed eo etiam magis ut illa explicent et exponant. Nam, quod apud rhetores olim pueri didicimus, omni disserenti proposita est quaestio, non ei modo qui disputatione res ambiguas iactat, sed et historicis et poetis qui quaestiones sibi propositas non tam argumentatione soluunt quam expositione. Expositio autem fidem in auditore saepe invenit, argumentatio facit. Ubi familiae nostrae quosdam saepe risi qui in eo laborant uehementer ut Divi Thomae rationes quas identidem ad explicandam fidem congruentes ille adfert, proinde ac si essent demonstrationes certae atque perspicuae defendant. Nam et adversarios ipsos ridere soleo qui in eo in quo Divus Thomas egregium se fidei administrum praebuit illum impugnant quasi hostem. Nec intelligunt, viri magis ad certandum quam ad

docendum prompti, quaestiones fidei gravissime sanctissimeque proponi non quia fidem dubitanti auditori facere nitimur, sed quia credenti ea quae minus percipit et intelligit exponere conamur. Quid igitur quaestio theologica sit si eam ex disciplinae ordine naturaque finiamus, quid rursum illa sit si ex ingenio nostro existimetur, quae quaestiones in theologia primariae quae appendices, quae argumentatione potissimum quae contra potissimum expositione soluantur, dictum est satis. Nunc quaestio partienda est ut ea quae in re dispersa atque infinita videntur esse ratione et distributione sub uno aspectu ponantur. Quaestionum ergo Theologicarum, quacunque de re sint, duo sunt genera: alterum cognitionis, alterum actionis. Cognitionis sunt hae quarum finis est scientia; ut si quaeratur: Pater et Filius sintne unum principium Spiritus Sancti an duo? Divinae Personae an proprietatibus relatiuis an absolutis distinguantur? Actionis autem huiusmodi exempla sunt: Sitne poenitentia ad salutem necessaria tanquam medium an etiam ut praeceptum? Num sacramenta novae legis gratiam et virtutes conferant? Cognitionis quaestiones, si generaliter loquamur, quadripartitae sunt: cum aut sitne vel Deus vel angelus vel anima rationalis, aut quid sit, aut qualis sit, aut cur sit talis quaeritur. Quarum prima et secunda, ut diximus, ex ingenii nostri condicione, secunda et tertia ex natura rerum et disciplinae ipsius explicantur. Actionis porro duo sunt genera: unum ad salutem necessarium, alterum earum rerum quae utiles esse uideantur. Prioris generis hae sunt quaestiones: Si exempli causa honor Christi periclitetur aut salus etiam spiritualis proximi, vir Christianus mortemne pro his rebus subire debeat an non? De baptismo suscipiendo praeceptumne evangelii sit? Posterioris autem generis, ut cum quaeritur: Diluatne aqua lustralis, quam benedictam scholastici appellant, peccata venialia planeque poenas peccatorum tollat ui sua et, quod aiunt, ex opere operato, an potius ex operantis merito? Num Eucharistiae Sacramentum ex attrito faciat contritum? Itemque: an recedente fictione, quemadmodum baptismus et poenitentia suum effectum sortiatur? Plena est Divi Thomae Summa talium quaestionum. Non enim theologus semper de necessariis disserit, sed quandoque etiam de iis sine quibus salus religioque constat. Et quoniam omnia persequimur, dicendum est etiam quaestionem theologicam, sive ad contemplationem sive ad mores attineat, aliam naturalem esse, aliam vero supernaturalem. Supernaturalem, opinor, quaestionem vocare licet quae ex supernaturalibus solum principiis definitur; naturalem autem quaestionem eam esse dico, cuius cur ita sit ratio naturae constans reddi potest. Est et quaestio media quae partim ex supernaturali principio, partim ex principio naturali pendet. Primi generis exemplum est: An omnes mortui simus? Quam quaestionem Paulus hac argumentatione definit: Si pro omnibus Christus mortuus est, omnes mortui sunt; at pro omnibus mortuus est Christus. Item: An omnes resurgemus? Quam sic Apostolus terminat: Christus resurrexit, ergo et nos resurgemus. Secundi vero generis haec sunt exempla: Num Deus sit ubique? Num immutabilis? Num animus hominis immortalis sit? Num diuidi et secari in partes possit? Quarum omnino probationes, quamuis e sacris litteris peti liceat qua ratione ad fidem utique pertinent, sunt tamen in lumine naturae clarae et evidentes eaque re non sunt per se fidei quaestiones sed, ut diximus, quasi per accidens. Tertii generis, ut: Sitne Christus risiuus? Habeatne duas voluntates et intellectus duos duasque item utriusque potentiae operationes? Quae ex utrisque principiis patescunt. Prima ex his: Christus est homo, et omnis homo est risiuus.

Reliquae vero ex his: Christus duas naturas perfectas habet, divinam et humanam; omnis autem natura perfecta propriam sibi et operationem et potentiam vendicat. Est denique alia divisio Theologicae quaestionis, ad quodcunque genus illa pertineat. Sunt enim fidei quaestiones quaedam, hoc est quae cum ad fidem spectent, pro earum veritate theologo est in capitis etiam discrimen veniendum. Aliae vero sunt quae in utranque partem et ignorari et negari sine fidei iactura possunt. Quam partitionem Augustinus cum alias saepe tum in lib. 2 de peccato originali contra Pelagium et Celestium, c. 23, commemorat. Atque penitus partitio haec non est solum memoriae commendanda sed in oculis semper habenda, si absoluti theologi esse volumus. Utriusque generis exempla sunt, prioris hoc pacto: An Christi anima simul atque Verbo coniuncta fuit Deum clare viderit?; item: An in locis inferis ignis purgatorius sit, ubi fidelium animae poenas peccatorum luant? Posterioris Augustinus quidem varia atque innumerabilia esse dicit, et quae certo aliquo genere complecti ac definire difficile sit; sed quae ponit, ea sunt: cum quaeritur qualis vel ubi sit paradisus, ubi constituit Deus hominem quem formavit ex puluere, quum tamen esse illum paradisum fides Christiana non dubitet. Vel cum quaeritur ubi sit nunc Helias vel Enoch, an ibi an alicubi alibi, quos tamen non dubitamus in quibus nati sunt corporibus vivere. Vel cum quaeritur Autrum in corpore an extra corpus in tertium caelum sit raptus Apostolus, quanquam sit ista impudens inquisitio id scire volentium quod se ille, cui hoc praestitum est, salva utique fide nescire testatur; vel quot sint caeli in quorum tertium se raptum esse commemorat; vel utrum elementa mundi huius conspicabilis quattuor an plura sint; quid faciat solem lunamue deficere his defectibus quos praedicere astrologi certa temporum dinumeratione consuerunt; cur antiqui homines tam diu vixerint quam sancta scriptura testatur, et utrum proportione longioris aetatis filios sera pubertate gignere coeperint; ubi potuerit Mathusalem vivere qui in arca non fuit, qui, sicut in plerisque codicibus et Graecis et Latinis numerantur anni, reperitur superuixisse diluvio, vel utrum paucioribus qui rarissimi inveniuntur potius credendum sit, in quibus ita est numerus conscriptus annorum ut ante diluuium defunctus fuisse monstretur. Hactenus exempla Augustini posui. In hoc genere D. Thomas (2 Con. gen. c. 70) quaestionem illam esse censet An caelum animatum sit, quam inter ceteros errores Origenis Hieronymus enumerat in epistola ad Auitum, sed D. Thomae consentire videtur Augustinus in enchi. cap. 57. Verum ne diutius lectorem demorer, de omni isto genere quaestionum quid sentiam et quae praecepta danda existimem perbreuiter exponam. Nulla theologicae quaestionis praecepta firma stabiliaque tradi possunt nisi ab iis qui in schola sese multum ac diu exercuerunt. Itaque propria est ea praeceptio scholasticorum, quoniam eorum qui scholam negligendam esse existimant nulla idonea exquisita excellens de theologiae quaestione disputatio est; tantum abest ut harum rerum praeceptores sint quas nullo usu habent cognitas. Admonebat me res ut hoc quoque loco intermissionem scholasticae theologiae (ne dicam interitum) deplorarem, nisi vererer ne, cum de aliis academiis quererer, Hispaniam meam immodice extollerem, in qua valde his temporibus scholae theologia viget. Sed apud nos etiam videmus quibus extinctis theologis quam in paucis spes, quanto in paucioribus facultas, quam in multis sit audacia. Nihil vero de me, de praeceptore dicam libentius, qui academias Hispanas adeo insigniter ingenio suo et doctrina illustravit, adeoque nostris hominibus et spectabiles et amabiles reddidit ut in eas certatim non confluxerint modo sed irruperint. Quod si ille

Gallis Germanis atque Italis scripsisset, quae erat hominis in disputando perspicuitas elegantia et suavitas, non ita nunc apud eas gentes scholae studia iacerent. Nam ex eo credo quibusdam usu venire ut abhorreant a schola, quod inciderint in inculta quaedam et horrida de malis quaestionibus deterius vestigata, deterrime etiam inventa et conclusa. Sed age his omissis id quod instituimus persequamur. Nec tamen necesse est ut res faciles separatim instruamus theologiae praeceptis: sita sunt enim ante oculos. Nec rursum de iis leges ferre operae pretium est quae multum a ratione discrepant; ea enim facile apparent nec magnopere admonitionem et praecepta desiderant. Quae autem difficilia uidentur esse neque a multis intelligi possunt, de iis est diligentius praecipiendum. Primum ergo officium theologi disserentis existimo ut quaestionem quam versaturus est saepe dispiciat et identidem interroget se cuius generis illa sit. Aliter nanque quaestiones illae finiendae sunt quae naturae et disciplinae ordine in theologiam veniunt, aliter quas humani ingenii vel imbecillitas vel certe malitia mouet. Nec eodem modo disserendum est de iis quae quaerimus ut exponamus ac de aliis quae quaeruntur ut demonstremus. Longeque diversa instituitur disputatio de naturali ac supernaturali quaestione, aliique loci theologici sunt huic atque illi accommondandi. Nam cognitionis actionisque quaestiones, ut alias diximus, eodem fere modo exque eisdem locis tractandae et soluendae sunt. Sed cum uniuscuiusque genus quaestionis diligenter inuestigandum est tum illud maxime, an praeter fidem illa sit an potius ad fidem religionemque pertineat. Cum his porro qui in fidei quaestione errant Auelis equisque, ut dicitur, decertandum est; cum aliis vero qui de his controversantur in quibus salva fide decipi errare labi homines possunt, pugnare quidem, quod alias monui, theologi et possunt et quandoque etiam debent, sed cruenta pugna illis omnino interdicta est. Quam ridiculum est enim neruos omnes corporis et animi intendere in ea quaestione soluenda cuius inscientia nihil periculi habet, error nihil habet criminis! Sed in toto hoc posteriori quaestionum genere quam magna theologo sit adhibenda moderatio in octavo et nono libris non indiligenter exposui. Hic dico quantum proposito ac formularum breuitati satis est, reliqua illinc petentur. Non enim mihi libet eadem hoc tempore et loco resumere. Illud huius loci et temporis est theologum admonere, ut non stultas modo quaestiones et genealogias et contentiones et pugnas legis deuitet, quae sunt interdum quoque noxiae, verum etiam inutiles quascunque et uanas, quae theologo nequeunt in usum aut cognitionis aut actionis accersiri. In his Hieronymus illas quaestiones censet (In com. Epist. Ad Tit. Cap. 3): Quotne annos vixerit Mathusalem? Quot aetatis suae anno Salomon sortitus sit coniugium?, ne forsitan Roboam undecimo aetatis illius anno natus esse credatur. In epistola quoque ad Vitalem, cum posteriori harum dupliciter respondisset, ad extremum ait Apostolum de istiusmodi interdicere quaestionibus; et post pauca Relege, inquit, omnes et veteris et novi Testamenti libros, et tantam annorum reperies dissonantiam et numerum inter Iudam et Israel, id est inter regnum utrunque, confusum ut huiuscemodi haerere quaestionibus non tam studiosi hominis quam otiosi esse videatur. At bene habet, quod non dixit attingere, sed haerere. Nam si id genus quaestiones breviter exponere otiosum et inutile est, non ego solum, qui in superiore libro multas eiusmodi explicui, sed Augustinus ac Hieronymus quoque ipse arguentur. Non est igitur immorandum in huiusmodi quaestionibus minime necessariis, licet ad veritatem historiae sacrae quodammodo spectare uideantur, sed cum in omni disputatione tum magis in ea quae ad

fidem et salutem nihil attinet, exercenda est facilitas quaedam ne, si hisce rebus disserendis diu ac multum haeremus, in morositatem inutilem et odiosam incidamus. At D. Augustinus superuacaneum esse existimavit quaerere Ubi² et quomodo sit in Caelo corpus Dominicum³ (De fide et symb. cap. 6). Sed de fide et symbolo, licet coram synodi patribus, ad novitios tamen doctrinam instituebat. Alioqui Caietanus, quem unum nostrae familiae non ingenio solum et eruditione praestantissimum audeo dicere sed in huius generis quaestionibus excitandis modestissimum, non est veritus, quum sacras litteras interpretaretur, eam rem quaerere paucisque etiam explicare. At idem Augustinus eas quaestiones nullo modo patitur quas ex aegritudine animi dicit exsistere (Lib. XI Confes. cap. 30): Ecquid faciebat Deus antequam faceret caelum et terram? Ecquid ei venit in mentem ut aliquid faceret, quum antea nunquam aliquid fecerit? Sed poenitentiam agens confitensque peccata vix aegre fert quaestiones necessarias, nedum minus utiles curiosas importunas. Non itaque eadem disputandi regula theologo praescribenda est cum in gymnasio certat et cum in cubili aut etiam in templo luget. Sed regula haec erit et rationi et sanctorum auctoritati maxime consentanea, ut omnis theologus de re supernaturali disputaturus (nam haec illi propria disputatio est) nomen Theologiae secum ipse reputet, titulum suum ―hoc est theologi― frequenter legat, quaerat a se non semel sed saepius quorsum coeperit disputare sciatque nullam illi quaestionem adsciscendam, nisi quae ad veram, quae supra naturam est, Christi, Apostolorum et Prophetarum philosophiam referatur. Huius enim praecepti quidam immemores innumeris quaestionibus praesertim dialecticis physicis et metaphysicis explicandis importunissimi longissimique fuerunt. Nemo autem est longus qui materiae immoratur, si aliquid accersit atque attrahit quod suo videlicet instituto congruens consentiensque sit. Nec tamen quaestiones istas quamuis non adeo necessarias exterminandas puto. Est enim animorum ingeniorumque exercitatio quaedam non modo acuminis plena sed etiam ad theologiam scholae valde utilis. Nam quod Augustinus ait (De genesi ad litteram lib. II, cap. 9 et 10), nihil ad se pertinere utrum caelum sicut sphera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper velut discus operiat, item an stet⁴ caelum an potius moueatur, hoc vel in Manichaeorum inuidiam et odium dicit, qui similes multas quaestiones se a magistro didicisse iactabant, vel illos certe reprehendit, qui iis excitandis et soluendis quaestionibus multum prolixa et rebus salubribus impendenda temporum spatia occuparent (illius enim verbis libenter utimur). Ceterum quasi praeteriens id genus quaestiones ipse soluit, quibus tamen ut ait ineundis atque tractandis neque episcopo temporis satis erat neque illis quos ad salutem suam et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupiebat informari. Nec dissimile huic est quod Augustinus idem (Epist. 56 [= 118]) curiosissimas Dioscori quaestiones reprehendit, et scribit tamen se non idcirco ea dicere quia istiusmodi discuntur sed quia uano fine discuntur. Ita respondit quibusdam earum breviter, aliis vel prolixe. Ego vero si ab amico essem de rebus eiusmodi interrogatus, aut dissimulanter praeterirem aut aperte etiam responsa negarem. Nec enim dignas eas quaestiones censerem quibus vel tantillum temporis impartirer. Sed Augustinus erat vel in amicos liberalior vel in Dioscorum indulgentior. Quorsum haec? Ut intelligant ii qui scholae perpetuam inuidiam conflant controversias circa Aristotelem exortas non esse disquisitione theologi indignas, si, quae in Cicerone ambigua erant, ea non est dedignatus explicare Augustinus. Quid quod is ipse (Lib. de

ordine II, cap. 16) nescientem quid sit nihil, quid informis materia, quid formatum exanime, quid corpus, quid species in corpore, quid locus, quid tempus, quid in loco, quid in tempore, quid motus secundum locum, quid motus non secundum locum, quid stabilis motus, quid sit aeuum, et quid sit nec in loco esse nec nusquam, et quid sit praeter tempus et semper esse, quid sit et nusquam esse et nusquam non esse, et nunquam esse et nunquam non esse, haec ―inquam― nescientem nec de Deo nec de anima sua quicquam recte aut quaerere aut disputare posse asseverat? Non sunt igitur quaestiones istae physicae et metaphysicae ab schola nostra expellendae, ne illae quidem quae Erasmo ceterisque similibus curiosae sophisticaeque etiam visae sunt. Sed de hoc alio loco pluribus. Nunc ad fidei quaestionem redeo. Quae nisi theologo in primis constituta sit, nihil ratione docere potest neque via. In hac igitur re uehementer elaborandum est, si in theologia quis sit gradus veritatis ac falsitatis exquirimus. Id nimirum ut theologiae maxime proprium est, ita est omnium difficillimum. Quare illud praestare ualet nemo, nisi perfectus consummatusque theologus. Dixerit quispiam: Quid? Nonne sunt notae aliquae quibus quaestiones fidei seiungi ab eis quae fidei non sunt et internosci possint? Sane vero. Sed nec cuiuis contigit adire Corinthum nec sunt ista omnium communia contritaque praecepta. Ac pertinet quidem ad omnem fidei quaestionem constituendam semper in promptu habere eiusmodi notas et quaestionum fidei quasi indices; verum ea magna omnino res est egetque doctrina et exercitatione non parua. Illas itaque, si poterimus, proferemus nec ita multo post, sed pauca ante dicenda sunt. Fidei porro quaestio bifariam intelligitur. Una, quae immediate ad fidem attinet, ut vere attinent omnia quae Deus ecclesiae suae aut verbo edidit aut scripto. Altera, quae mediate fidei est, cuiusmodi sunt omnes conclusiones quas ordine disciplinae ex illis prioribus colligere et diffinire possumus; quae, quoniam non in se ipsis sed in aliis tanquam principiis revelatae a Deo sunt, mediate fidei dicuntur esse, et qui eas negat, is fidem negare hoc modo dicitur. Atque equidem illud etiam animadverto, eas non abs re forsan quaestiones fidei vocari quae uehementer ad ecclesiae doctrinam pertinent fideique sunt propter affinitatem appendices. Non quod aut ex iis pendeat fides aut iis sublatis funditus illa tollatur, sed quod affecta aegraque sit, si harum rerum veritas labefiat quae illi haerent et adiunguntur. Oportet nempe in ecclesia sanam doctrinam esse et verbum sanum, ut Apostolus ait (1 ad Tim. 1 et 6; et 2 ad Tim. 2 et 4; et ad Titum 1 et 2). Quemadmodum autem morbi quidam letales sunt, alii vero non interficiunt quidem hominem sed afficiunt tamen ualetudinem, sic errores quidam non fidem exstingunt sed obscurant, non euertunt sed infirmant, morbumque afferunt non exitium. Sicut ergo quod saluti est noxium, vitae id quoque noxium est, ita quodcunque sanae doctrinae adversatur, hoc fidei est etiam quodammodo adversum. Ex quo intelligitur quaestiones illas, quae ad doctrinae ecclesiasticae sanitatem spectant, ad fidem suo quodam modo spectare. Sed nos huius generis controversias non in fide proprie sed praeter fidem esse dicimus. Nec qui in his errant, eos in fide sed praeter fidem errare existimamus. Atque ita rebus his primo simpliciter collocatis, reliqua deinceps subtilius persequemur.