De locis theologicis

Fratrem Franciscum Victoria, lector optime, eum quem summum Theologiae praeceptorem Hispania Dei singulari munere accepit, solitum dicere audivi, postquam ab illius schola discessi, se ingenio meo quidem egregie delectari sed id vereri, ne huius excellentia quadam elatus et exsultans immoderate iactarer et grandior effectus non laete modo et libere ingrederer sed temere etiam ac licenter praeceptoris uestigia conculcarem. Audierat enim me opinionem ipsius unam et item alteram non probasse. Vellem autem de nobis ea vere dicerentur quae ille pro nimia sua in filium indulgentia dicebat. Sed si minus imitatione tantam ingenii praestantiam consequi possumus, voluntate certe proxime accedimus magistrumque conamur exprimere. Nimirum si doctrinam meam approbet quispiam ―quae utinam eruditorum opinione digna esset!―, si in rerum iudicio prudentiam ―quae utinam esset digna nostro cognomine!―, si orationis cultum ―quem elegantiorem adhibere soleo quam consuerunt scholastici in libris suis―, in hoc sumus docti, prudentes et facundi, quod virum hunc rerum earum omnium ducem optimum sequimur atque eius praeceptis monitisque paremus. Quod vero ad animi moderationem attinet quam vir in me modestissimus desiderabat, in eo dedi operam ut timorem illius ego fallerem. Effecerim an non alii incorruptius iudicabunt. Sane si qua in me temeritatis culpa est, vix eam excusatione alicuius rei

tegere et adumbrare possum, qui sciam parum ingenium ualere quamlibet excellens et eximium posse, nisi prudentis intelligentiae freno et definita animi moderatione gubernetur. Quanquam illos probare non soleo qui velut sacramento rogati vel etiam superstitione constricti ―ut Fabii verbis utar― nefas ducunt a suscepta semel persuasione discedere. Theologo nihil est necesse in cuiusquam iurare leges. Maius enim est opus atque praestantius ad quod ipse tendit quam ut magistri debeat vestigiis semper insistere, si quidem est futurus Theologiae laude perfectus. Memini de praeceptore meo ipso audire, cum nobis secundam secundae partem coepisset exponere, tanti Divi Thomae sententiam esse faciendam ut, si potior alia ratio non succurreret, sanctissimi et doctissimi viri satis nobis esset auctoritas. Sed admonebat rursum non oportere sancti doctoris verba sine delectu et examine accipere, immo vero si quid aut durius aut improbabilius dixerit imitaturos nos eiusdem in simili re modestiam et industriam qui nec auctoribus antiquitatis suffragio comprobatis fidem abrogat nec in sententiam eorum ratione in contrariam vocante transit. Quod ego praeceptum diligentissime tenui. Non enim ullam non Divi Thomae dico sed ne magistri mei opinationem quidem revocavi ad arbitrium meum, nec cordi tamen fuit iurare in verba magistri. Nam et vir erat ille natura ipsa moderatus, at cum Divo etiam Thoma aliquando dissensit, maioremque ―meo iudicio― laudem dissentiendo quam consentiendo assequebatur: tanta erat in dissentiendo reverentia. Sed haec hactenus. Multa enim saepe laudandi praeceptoris nostri gratia dicemus. Nunc ad reliquas partes propositi operis reuertamur. De locorum usu tres libros pollicitus sum. Unum in scholastica pugna, alterum in scripturae sacrae expositione, postremum speciatim adversum fidei Christianae singulos inimicos: haereticos, paganos, Iudaeos, Saracenos. His enim rebus 12, 13 et 14 librum impartiui. Atque, ut ad praeceptorem redeam, locorum usum in scholae concertatione praesertim si tractare ille voluisset, gravissime et copiosissime potuisset scribere. Sed quoniam nulla eius ingenii monumenta mandata litteris, nullum opus eruditionis, nullum doctrinae munus exstat, nos ad huius rei scribendae operam omne studium curamque convertimus. Cum enim tota Theologia frugifera et fructuosa nec ulla pars eius inculta ac deserta sit, nullus feracior in ea locus est nec uberior quam de locorom usu et argumentis quae a locis Theologiae ducuntur. Quare quantum conniti animo possum, quantum labore contendere, si scribendi haec labor est potius quam voluptas, tantum faciam ut efficiam ne, cum omnia a praeceptore mihi harum rerum principia suppeditata sint, ipse mihi praeceptori item meo uidear defuisse. Huius enim clarissimi viri eruditionem memoriae prodimus atque ei, etsi nequaquam parem illius ingenio at pro nostro tamen studio, meritam gratiam debitamque referimus. Quanquam postulo ab iis qui haec in manus sument ut maius quiddam de magistro meo quam quantum a me exprimi potest suspicentur.

QUID THEOLOGIA SIT, QUAE EI OBIECTA RES, QUIS FINIS

Propositum est nobis hoc libro de locorum theologicorum usu in scholae disputatione dicere. Id quo recte atque ex ordine fiat, optimum fuerit initio definire quidnam Theologia sit, quae illius quasi subiecta materies, quis scopus in quem theologo studia dirigenda sunt omnia. Ac Theologia quidem, si Graecam vocem in Latinas vertimus, ratio est sermoque de Deo. Omnis autem quae ratione et via de aliqua re suscipitur institutio essentiam et potentias ―quas vocant― ac cetera omnia uestigat quae illi rei sunt peculiariter ac proprie attributa. In Theologia ergo facultas quaedam intelligitur quae Dei naturam uim et proprietates inquirit. Nec vero theologo satis est, quae Deo in se absolute conveniunt, ea facultatis suae viribus iuribusque tribuere, nisi etiam illa vendicet quae Deo quasi accidunt in ordine ad creaturas. Dei enim notionem omni ex parte rimatur. Bipartita igitur est Theologiae tractatio: una de Deo secundum se, altera de eodem quia rerum est principium ac finis. Nec theologus tamen summa et infima, divina et humana miscet, sed adeo articulate clare artificiose haec componit illis, his illa iungit, ut non modo nullam sibi vicissim obscuritatem afferant verum etiam utraque utrisque adhibeant lumen. Quid? Quod sicut solem intueri nequimus adversum eiusque radiis acies nostra sensusque vincitur, sic ad divinae lucis obtutum mentis nostrae oculi hallucinantur et caligant. Quamobrem necesse est ut Deum sua natura inuisibilem in effectis ceu in umbra, in speculo, in imagine, in signis uestigiisque cernamus. Inuisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus et divinitas (Rom. 1). Cum vero inter omnia quae oculorum sensu percipimus rationalis creatura simillima Deo sit, ad imaginem quippe Dei factus est homo, nihil profecto invenias in quo divina bonitas potestas et sapientia magis eluceant. Quare theologiae disciplina, quamuis de Deo ipso praecipue sit, plurimum tamen circa homines humanaque versatur et cum ex homine tum ex iis, quae Deus homini fecit atque effecit, divinae naturae cognitionem quaerit. Quod si potentiam benignitatem et providentiam Dei indagare et proferre proprium Theologiae munus est, de fine quem Deus (non alium quam semetipsum) hominibus comparavit deque mediis ad hunc finem necessariis ―virtutibus legibus gratia incarnatione sacramentis―, longissima licet, theologi disputatio non est ab instituto Theologiae aliena non solum ob eam causam quam D. sane Thomas grauem reddidit, ne Theologia ―quae effectrix etiam est non modo speculatrix― manca et imminuta hac parte omissa linqueretur, sed multo magis quod eae res Dei ipsius probitatem aequitatem virtutem integritatem beneficientiam liberalitatem misericordiam patientiam longanimitatem insigniter et praeclare patefaciunt et illustrant. Cuius rei ignoratio causa quibusdam erroris illius fuit, ut existimarent disciplinam hanc non esse contemplandi gratia inventam sed agendi. At enim quibus argumentis utantur videamus. Primum contemplationis tractatus, inquiunt, longe minor est quam actionis. Illi enim D. Thomas primam Summae suae partem dedit, huic secundam et tertiam, quae voluminis magnitudine illam singulae etiam exsuperant. De fine rursum ac mediis disputare ad eam facultatem sine dubio pertinet quae aliquid molitur et agit. Nimirum non ad mentem ea sed ad effectum referuntur. Cum ergo de fine et mediis humanae vitae plurimam theologus disputationem instituat, fieri videtur ut Theologiae vis non in cernendo potissimum sed in agendo sita sit. 19. Theologiae insuper et divinarum scripturarum idem est finis. Nec enim finem alium disciplinae eiusdem principia ac

conclusiones habent. At divinarum omnium scripturarum finis dilectio est, ut Augustinus (1 doctr. Christ. c. 35 et 36) Gregoriusque (hom. 10 in Ezech.) testantur. Non ergo Theologia praecipue ad contemplandum tendit sed ad amandum. Praeterea quae doctrina cuiuspiam est speculatrix venatrixque naturae oculos maxime ad cernendum postulat, non ad agendum vires, nec stultitiae eos arguit qui in actione torpent sed qui sunt in speculatione tardi; at scriptura omnis a discipulis opera exigit eosque cessatione torpentes tanquam uanos et otiosos reprehendit; non igitur speculandi causa haec doctrina potissime traditur sed agendi. Ad haec fides in charitatem refertur, non e contrario in fidem charitas, ut ex Matthaeo (cap. 22) et ex Apostolo (I Cor. 13) colligitur. Notitia ergo principiorum Theologiae ―quam notitiam fidei vocabulo accipimus― diligendi causa primum omnium fidelibus data est. Causa quippe τελική (quam finalem possumus interpretari) eadem et prima et principalis est. Quod si notio principiorum doctrinae huius actuosa est, fides scilicet quae per dilectionem operatur, conficitur sane doctrinam quoque ipsam ad mores primo uitaeque actionem attinere. Item si fides speculatio quaedam est, non moralis disciplina, unde illud Fides sine operibus mortua est (Iac. 2). Unde illud rursum Ad dandam scientiam salutis plebi eius in remissionem peccatorum eorum (Lc. 1) Nam scientia salutis corporalis in praxim maxime spectat, in contemplationem non item. Quid illa Dedit illi scientiam sanctorum (Sap. 10), Scientia sanctorum prudentia (Pro. 9), Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est, etc., ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus (2 Tim. 3), Haec autem scripta sunt ut credatis … et ut credentes vitam habeatis in nomine ipsius (Ioh. 20), Qui dicit se nosse Deum et mandata eius non servat, mendax est (1 Ioh. 2), aliaque huius generis sexcenta quae in divina passim scriptura reperiuntur? Ex quibus omnino videtur effici Theologiam non esse speculatricem sed effectricem. Atque adeo finem eius praecipuum non esse contemplationem sed actionem. Id quod opinati sunt scholastici quidam theologi in primis clari et nobiles. Qui in ea re Magistrum (I dist. 1) forte sequuntur hanc disciplinam ex usu et fruitione partientem. Nec intelligunt doctissimi viri (sic enim mihi modestissimum est vocare illos) alium esse finem doctrinae, alium doctoris vel, ut verbis differentibus rem fere eandem exprimamus, alium esse finem doctrinae primarium, alium postremum. Ut si verbi causa dicimus vini duos esse fines: unum ad bibendum, alterum ad medendum. Charitas ergo docentis Dei atque ea re doctrinae quidem huius finis est, at non primus sed secundus. Nam et cognitio contemplatioque naturae ―ut ait eleganter Cicero― manca quodammodo atque inchoata est, si nulla actio rerum consequatur. Vani sunt Sapiens inquit omnes homines in quibus non subest scientia Dei, etc. (Sap. 13); et alius item: Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt…, sed euanverunt in cogitationibus suis, etc. (Rom. 1). Quapropter si ex fine secundo naturam disciplinae consideres, iam tibi Physica inter actuosas numerabitur. Quid quod finis noster primus, ut D. Thomas verissime sentit, visio Dei est clara et manifesta? Quia vero finem illum adipiscimur mente et voluntate, cognitione et amore, fit non ut cognitio ex se ad amorem sed ut utraque res ad visionem referatur. Quod si cognitio viae ex se non nisi ad patriae cognitionem referenda est, quamuis illa non sit per se idonea nisi ei affectus dilectioque iungatur, visio vero Dei, cuius fides seminarium est, contemplatio potissimum est, non effectio, sequitur Theologiam

maxime speculativam esse, non practicam (liceat enim, quando de scholae disputatione habetur oratio, scholae verba usurpare). Adde quod Theologia Dei naturam potentiam et proprietatem inquirit. Est ergo Deus huius scientiae proprium obiectum, atque adeo speculationis causa comparatur. Atque Augustinus (12 de Trin. c. 14 et 15) aperte docet sapientiam, de qua Apostolus (I Corin. 12) loquitur, intellectualem notionem esse et contemplationem rerum aeternarum. Sine dubio autem sacra doctrina sapientia est eaque re speculativam esse constat. 30. Quod, ut cetera taceamus, vel Theologiae nomen prae se fert. Quemadmodum enim non solum asserere sed etiam addubitare stultissimum est num Physiologia Astrologiaque speculatrices sint an effectrices, quod nomina ipsa insignite egregieque declarant contemplationem rerum ingeri, non mores et actionem; tametsi medici, nautae et ceteri qui rebus publicis addicti et destinati sunt otiosam naturae astrorumque notionem aspernantur et fugiunt: quae actuosa est, eam et amplectuntur et colunt. Sic ambigere Theologia speculatrixne sit an effectrix a communi etiam mediocrique intelligentia et sensu remotum est, utpote cum nihil aliud illa sit quam ratio sermoque de Deo; quanquam viri prudentes vacantem illam et otiosam esse nolunt, sed ad humanae vitae et usum et finem accommodari. Praeterea Theologia omnem de Deo cognitionem tradit, sive ea per naturae lumen seu divino solum munere et illustratione habeatur. Cum igitur speculetur quicquid de Deo cognoscere humana ingenia possunt, nimirum aut speculatiua est aut scientia de Deo nulla esse speculatiua potest. Quod licet nonnulli huic argumento dederint, adeo tamen absurdum est ut refelli non debeat. Quid quod theologia nostra divinae sapientiae quaedam impressio est, quae eadem et speculandi uim habet et agendi? Nihil igitur obstat cur non idem lumen vultus Dei, quod signatum est super nos, utraque ostendat: et quae contemplari oportet et quae agere. Sicut anima rationalis, quod formarum omnium praestantissima sit, vires quidem excellenter habet et sentiendi et uigendi, sed in ea tamen vis intelligendi prima eademque praecipua est. Nec vires illa exercet reliquas nisi ut proprio tandem intelligentiae munere perfungatur. In hunc itaque modum Divus Thomas scienter ac perite dixit Theologiam muneribus utrisque fungi, et speculandi et agendi, quamuis magis speculetur quam agat. Non enim agit nisi quia agendo ad perfectam Dei cognitionem tendit. Quibus rebus breviter explicatis illa tria perspicue satis et plane intelliguntur quae a principio huius capitis exponenda suscepi, nempe quaenam sit Theologiae propria notio ac definitio, quae rursum illi subiecta materies circa quam ipsa versetur, quis tandem illius finis tum primus tum secundus. Theologia scientia est quae docet quidnam natura divina sit et quae naturae eius vires ac proprietates. Deus ipse est doctrinae huic obiectum subiectumque propositum et quasi versanda materia (his enim modis res quam facultas quaelibet mente tractandam cognoscendamque proponit a philosophis appellatur). Finis primarius quidem, naturae divinae notio et contemplatio per Dei potentias virtutes et proprietates explicata; postremus autem, earum rerum actio quae ad mores sunt ac bene beateque vivendum necessariae. Et quidem quem usum loci Theologici habeant vitae moribus et actionibus accommodatum non institui in praesentia dicere, quamuis magnus ille omnino sit et qui nobis disserendi praestaret valde utilem copiosamque materiam. Is tantum usus, ut supra dixi, nunc mihi expediendus est quem theologus capere e locis potest si in scholae

disputationibus illos verset et tractet, cum scilicet quantum potest tantum cognoscere curat de Deo rebusque divinis. Non autem mihi excidit scripsisse me in libro quinto, cum de ecclesiae auctoritate in morum iudicio dicerem, duplicem esse de rebus theologicis quaestionem: unam quae ad contemplationem attineret; alteram quae in moribus atque usu vitae sita esset. Quod a quibusdam sic accipi potest, tanquam hoc quod nunc habeo institutum priori diversum sit. Id vero a me procul aberit. Nanque aliud est locorum usum ecclesiasten in contione docere ubi de moribus aut hortando aut dehortando agitur, aliud theologum in usu locorum instituere cum in morum quaestionem incidit, sive illa sit earum rerum quae scire ad salutem est necessarium sive earum etiam quae fuerint opportunae. Atque contionatoribus quemadmodum loca theologica usurpare debeant praescribere, id ego hoc tempore praetereundum censui. At quoniam quaestiones fidei et morum a theologo eadem via et ratione tractantur quum in disputationem theologiae veniunt, id ambigendum non est: quae superiorum quaestionum praecepta fuerint, eadem ad sequentes pertinere. Haec enim est una res prorsus, ut non differat multum inter fidei decreta et iudicia morum, eaque est ex eisdem locis eademque propemodum forma tractanda. Nec vero velim ut rursum me quispiam in tam frigida tamque ieiuna calumnia remoretur, quod Theologiam simpliciter et absque ullo temperamento scientiam nuncupauerim. Quasi nescirem Aristotelem in scientia evidentem et claram conclusionis notitiam exigere; cuiusmodi quum in principiis Theologia non habeat, ne in conclusionibus quidem habere potest. Pugnat enim rationis conclusionem dilucidam apertam et manifestam effici, si res e quibus illa colligitur obscurae opertae atque involutae sunt. Porro autem, si non ut Aristoteles, ut sacri auctores sic nos certe loquimur, qui doctrinam hanc scientiam absolute vocarunt. Scire Augustinus inquit quemadmodum fides et piis opituletur et contra impios defendatur proprio appellare vocabulo scientiam videtur Apostolus (14 de Trin. c. 1). Illud autem sine dubio munus Theologiae proprium et officium est. Et Hieronymus, ut alios omittam, scripturae sacrae doctrinam, quam theologi profitemur, scientiam sapientiamque passim appellat. Quin sacrae litterae, ubi res certa est, ibi nullo modo sciendi vocabulum reformidant. Nota sunt illa: Scio quod redemptor meus vivit, etc. (Iob 19); item: Scio quod certissime regnaturus sis, etc. (1 Reg. 24); item: Dedit illi scientiam sanctorum (Sap. 10); item: Scientiam Dei invenies, quia Dominus dat sapientiam, et ex ore eius prudentia et scientia (Pru. 2). Et Apostolus: Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae (1 Cor. 12). Praeterea evidentiam Aristoteles in disciplinis flagitat, ut rerum cognitio nec fallere possit nec mutari. Firmam enim immutabilemque notionem scientiae vocabulum postulat. Cum igitur quae res in fidem ac theologiam incidunt, qua ratione in eas incidunt, stabiles immobilesque sint nec in eis theologus errare labi aut decipi queat, fit ut sine perspicuitate etiam Theologia scientiae proprie sibi appellationem vendicet. Quae eadem causa subest ut disciplina haec circa res etiam contingentes, hoc est sua natura minime necessarias, sine sui nominis impendio et iactura versetur. Necessitatem quippe in doctrina idcirco Aristoteles requisiuit quod sine ea nec rerum nec cognitionis stabilitas et immutabilitas appareret. At causae vel fortuito antegressae harumque effecta suapte natura parum firma et constantia, ut sub Theologiam et fidem cadunt, non mobilia et quae modo huc atque

illuc transferantur, sed certa immutataque perinde ac perennia manent. Quamobrem utraque Deus proprie scire dicitur: et quae necessario eueniunt et quae nobis in casu et fortuna sunt posita. Rite ergo Theologiam scientiam dicimus, in qua certitudo immobilis, firma constantia et, ut ita dicam, infallibilitas cognitionis est. Quid quod Musica et Astronomia a plerisque scientiae nuncupantur, et tamen vix unus aut alter caelorum siderumque errantium conuersiones, a quibus disciplinae illae nunc pendent, proprio vel instrumento vel experimento exploravit? Quin astrologi fere iuniores veterum experimenta tanquam certa earum rerum praeiudicia sequuntur quas ipsi tractandas iudicandasque suscipiunt. Theologia igitur iure quoque scientia vocitabitur, praesertim cum huius doctrinae principiis accidat ut obscure nobis sint cognita. Nimirum enim, si nobis perspicua ac dilucida forent, nihilo secius suum haec disciplina et nomen et rationem tueretur. Ac re vera, si modo Aristoteles viveret, non aliud nomen inveniret quo theologiam aptius et congruentius appellaret. Nam fidem dicere, quae non auctoritati proxime sed rationi et syllogismo innitatur, absurdum est. Alioqui si prior propositio certa ex fide sit, posterior autem ratione naturae probabilis, conclusionis fides erit, non opinio. Quod plane falsum est. Theologiam ergo, quando aliud melius non occurrit, scientiae vocabulo nuncupemus. Firma enim et stabilis earum rerum perceptio et comprehensio est quae e certis constantibusque principiis manifesta connexione nectuntur. Nec enim illud vere dici potest, theologiae consequentias probabiles et obscuras esse, non evidentes et firmas. Cuius rei argumentum ponunt minime acutum sed in primis hebes: quod si certa esset claraque connexio, conclusiones non iam ad theologiam sed ad fidem attinerent. Verum haec ratio ridicula est; iure itaque a plerisque reprehenditur. Est enim facile et apertum fidei theologiaeque discrimen. Quod fides proxime et, ut ita dicam, immediate auctoritate nititur, theologia vero proxime et immediate ratione. Habent enim se, quemadmodum supra dixi, fides et theologia non aliter quam habitus principiorum et scientia conclusionum. Et sicut naturae lumen absque ratiocinationis medio principiorum naturalium notitiam efficit, ita lumen fidei nullo adhibito rationis argumento earum rerum persuasionem facit quibus fideles assentimur divina solum auctoritate nixi. Non igitur consecutionis evidentia et firmitas theologiam tollit sed facit, non aufert sed infert. Quamquam sunt in hac, sicut et in aliis disciplinis, opinationes quaedam rebus scitis exploratisque permixtae. Ac quemadmodum doctrina physica, naturae licet ipsa congruens et consentanea, non omnes conclusiones explorate conficit sed quasdam probabili argumentatione suadet, sic plurima theologus pronuntiat quidem constanter certo fidenter, in quibusdam tamen praeclare agi secum putat si verisimile quod sit invenerit. Nec arbitratur sese scire quod nesciat aut, perinde ut si omnia certa essent theologiae dogmata, nihil formidat, nihil ambigit, sed illud cauet et providet, ne universis temere assentiens et valde cuncta asseverans earum etiam rerum auctoritatem quae sunt certiores et illustriores amittat. Sed ad rem. Cum incerta connexio est vel altera propositio est incerta quae cum fidei principio sumitur, conclusionis opinio erit, theologia proprie non erit. At sive ambo syllogismi principia fidei sint, seu alterum ex fide certum, alterum ex natura evidens, conclusio ad theologiam pertinebit, modo consecutio aut clara luce naturae sit aut fidei illustratione cognita. Haud enim secus (quod etsi dixi, saepe ac saepius dicturus sum), haud secus, inquam, eiusmodi conclusionis scientia refertur ad fidem quam ad habitum principiorum

naturales disciplinae. Quae quoniam ita sunt in promptu ut res argumentatione non egeat, his omissis pergamus ad reliqua.

QUAE SINT THEOLOGIAE PRINCIPIA

Enimuero cum disciplina omnis quosdam habeat fontes quos scientiae principia dicimus, quosdam deinde rivulos quos, quasi scientiae fines, conclusiones appellamus, necesse est theologo usum locorum paraturo discere ante omnia quaenam facultatis suae causae et principia sint, quae effecta causis illis principiisque connexa. Principia vero theologiae primum cognoscenda sunt, nam his cognitis multo facilius extrema intelligemus. Sed quoniam decem locorum generibus propositis adiunximus causas cuiusque generis easque res ante constituimus quibus cuiusque vis et natura continetur, non deerit fortasse qui tractationem hanc superfluam esse contendat, immo ea etiam omnia quae dicere de locorum usu instituimus. Argumentabitur enim theologiae non alios esse fontes ac locos ipsos quos digito etiam indicauimus, tamque aperte et clare singulorum vires et naturam explicuimus ut facile ex quoque loco possimus, nisi sumus valde tardi, argumenta colligere. Quid? (nam et hoc dicet aliquis) Nonne et ante nostram hanc artem (si modo haec ars est) theologi et argumenta invenerunt et alia ex aliis nectentes rem theologicam via et ratione tractarunt? Num D. Thomas, perfectus absolutusque theologus, si hanc Theologiae partem necessariam iudicasset, eam penitus intactam omisisset? A quo non verisimile est, cum ceterae partes Theologiae bene descriptae sint, extremum actum tanquam ab inerti poeta esse neglectum. Quid igitur laborare opus est aut in quo euigilare curas et cogitationes nostras, si quidem nihil locorum usu explicando parere tale possumus, nihil consequi, quod sit theologis magnopere utile et necessarium? Sed non poterunt huiusmodi argutiae mentem meam e sua sede et statu dimouere. Ego enim sic mihi persuasi, sic sentio, has nostras de locis praeceptiones plurimas res continere, quoquo se theologus verterit praesto esse, nulla disputatione excludi. Nam sive argumentum quaeritur ad theologiae probanda dogmata firmissimum sive ratio ad sacras litteras explicandas aptissima quaeritur, aut haec ars est, aut nulla omnino, per quam ea assequamur. Nullam vero dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. Sed haec quibus ad locorum cognitionem et usum cohortamur accuratius essent forsitan disputanda. Quod aliis quidem libris fecimus. (Ad 3 argumentum) Hoc autem tempore tantum nobis declarandum fuit cur D. Thomas diligentissimus absolutissimusque theologus hunc de locis tractatum dereliquerit, si tam est quam nos dicimus theologo necessarius. Et quidem Divus Thomas (in I part. quaest. 1, arti. 8, ad secundum), restricte breuiterque, ut solet, Theologiae locos indicavit, non omnes sed plerosque. Quin etiam, ut homo minime ingratus illi me dedam ―cui me tantopere debeo― et huius officii servitutem adstringam testimonio sempiterno, Divus Thomas mihi et auctor et magister fuit huius operis componendi.

Sed ille locorum fere naturam explicuit presse et anguste ac suo demum modo. Non enim dilatat argumentum, sed quasi punctis quod proponit efficit. Rationem autem tractandi locos ipsos nec Divus Thomas neque alius quisquam, quod equidem sciam, conatus est explicare. Quod idem Aristoteles in locis dialecticis fecerat, qui locos ipsos uarie ac fuse quidem complexus est, sed non ostendit quo modo inveniendum sit ex ipsis neque usum eorum demonstravit qui in hac re esset maximus et potissimus, sed usum nescio quem ad probabilium et communium argumentorum inventionem litteris prodidit, quem ignorare eruditi possunt, nec magnam eruditionis iacturam facere. Quanquam (I topi. Lib.) ambitiose forte magis quam vere, quae in topicis a se traduntur, ea quattuor usus habere ipse Aristoteles iactat. Quid igitur? Si Divus Thomas locorum usum silentio praeteriuit, persecuturus nisi aliquis casus aut occupatio consilium eius praeuenisset? Aut si non res has consulto et iudicio persequi instituit, certe vel Anon omnia possumus omnes vel divinae procurationis fuit ut priores aliquid posterioribus reliquerint, in quo elaborare quoque ipsi et exercere utiliter non solum memoriam sed etiam ingenium possent. Hanc igitur partem relictam explebimus nullius adminiculis, sed ―ut dicitur― AMarte nostro. Nec enim quicquam de locis theologiae post Divum Thomam explicatum est, quod mihi probaretur, de iis quae in manus nostras venerunt. Quemadmodum igitur in re militari solet, ubi dux non satis esse putat militibus arma dare, sed docet quomodo sit ipsis utendum, manus illorum aptat, componit gradus, quando fugere adversarium debeant praecipit quando insequi, quando fidere viribus quando arte uti, quando ferire hostem quando eius ictus eludere, ducit denique in aciem, praescribit ordinem, locum assignat de quo iniussu suo non liceat eis discedere: sic mihi videor facturus, si discipulos meos et informare et instituere ad effigiem absolutae cuiusdam eruditionis volo. Nec verbis modo praefinire haec habeo, sed arreptis etiam telis in ludicrum certamen descendere ad exemplum posterorum. Quae tametsi non ad vulnus sed ad speciem ualere uidentur, non inutilia erunt tamen. Quicquid enim in his rebus ad aspectum venustum est, idem utiliter fit ad veram pugnam, si quando illa cum adversariis committatur. (Ad 2 argumentum) Quod si quis sine arte id quod artis est effecit, permittat ―obsecro― mihi meisque similibus ut artem et praecepta adhibeamus. Sunt prata quibus natiuus et indigenitalis humor interius infusus est. Sunt quae nisi extrinsecus humore allapso irrigari non possunt. At disseruerunt theologi nonnulli ante me valde feliciter. Primum idem erant expeditius certiusque facturi si hoc genus exercitationum nostrarum degustassent. Quamlibet ager fecundus sit, fecundiorem eum tamen faciet agricola si diligenter et studiose colat. Sic igitur etsi ingeniis magnis praediti quidam copiam in theologia disserendi sine arte consecuti sunt, ars tamen, ut Tullius ait, est dux certior quam natura. Aliud enim est argumenta congerere aut potius spargere ac dissipare, aliud eadem via et artificio premere. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiam si quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Non itaque si nulli fuerunt qui locos artificiose digestos generatim composuerint, nulli qui partem hanc Theologiae dissolutam diuulsamque conglutinarint et ratione

constrinxerint, statim nostrum hoc opusculum superuacaneum erit, immo vero eo magis necessarium doctis et ingeniosis fortasse, tardis et rudioribus sine dubio. Deinde non mihi uidentur scholastici theologi (fatendum est enim quod sentio) admodum composite et ordinate disputationes theologiae distinxisse. Divum Thomam semper excipio, apud quem mirabilis est contextus rerum, summus quaestionum et articulorum ordo, et compositio disciplinae incredibilis. Adeo respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nam de argumentorum copia quid attinet dicere? Cum de infinitis prope quaestionibus in utramque partem disserendi tanta illi facilitas et abundantia fuerit ut non contra omnia semper, sicut Archesilas disputarit, et tamen ut in omnibus rebus quicquid ex utraque parte dici posset expresserit. Ceteri scholae auctores perturbatione rationis atque ordinis multum omnino peccaverunt, Magistrum videlicet secuti, in cuius quattuor Sententiarum libris multa quidem lectio sanctorum apparet et pro tempore illo haud mediocris sane eruditio; sed praeter distinctionum vocabula, in quas libri illi diuisi sunt, nihil distinctum fere uideas recteque et ordine distributum. Testimoniorum congeriem dicas potius quam dispositionem et rationem disciplinae. De Trinitate prima est illi disputatio. Ita prius relata quam absoluta persequitur; nam de iustitia et misericordia Dei in 4. Senten. quasi praeteriens disputavit; de virtutibus in tertio; de uitiis quibusdam item in quarto. Innumera sunt eiusmodi confuse ab illo perturbateque tractata. Quamobrem scholasticis qui huius vestigiis inhaeserunt confusa etiam fere ac perturbata sunt omnia. Nec Magistrum ego volo fraudare suo veteri nomine, magnum utique, ut aetate illa, virum et quem iure coluerint posteri; nec scholasticorum laudi, quam multorum saeculorum firmavit opinio, detrahere quicquam volo. Sed ingenue ac libere dico quid in illis desideretur quidque illi praestarent homines ingenio doctrinaque praestantes, nisi disserendi artem neglexissent. Nam quod spectat ad argumenti inveniendi rationem, fontes quosdam uidentur etiam ignorasse: adeo nulla ex quibusdam eorum fontium argumenta proferunt. Quotus enim quisque ex traditionibus Christi et Apostolorum argumentatur? atque ex Conciliis raro, ex Sacris Litteris non adeo frequenter, ex Historia vix semel. At mea quidem sententia nemo poterit omni laude esse cumulatus Theologus, nisi et erit horum locorum omnium scientiam consecutus et ex eis promptum expeditumque pararit ad argumentandum usum. Nam de locorum natura et ui quidem satis fateor supra a me dictum. (Ad 1 argumentum) Sed in eisdem nunc non frustra versabimur cum docebimus quisnam eorum locorum usus sit et quemadmodum ex eis argumenta ducenda. Id quod non omnibus ita facile est ut nec praeceptis nec exemplis nostris indigeant. Sed haec hactenus. Iam ad instituta pergamus. Ac ne plura, quae sunt paene innumerabilia, consecter, comprehendam brevi quae sint Theologiae principia. Theologiae naturalis et supernaturalis (hinc enim ordiendum est) facilis est et expedita distinctio. Theologiam naturalem voco Metaphysicam, ea parte qua Dei naturam per naturae rationes inquirit. Quae est nobis, id est Christianis, cum philosophis gentium communis. Supernaturalem autem eam dico quae eiusdem Dei et naturam et proprietates per principia ea inuestigat quae sunt hominibus divinitus revelata. Revelationem porro theologorum more hic accipio quae hominis et captum superat et ingenium. Nam Paulus (Rom. 1) ea etiam quae naturali ratione et lumine cognoscuntur Dei revelationi et manifestationi tribuit. Atque haec supernaturalis theologia propria est fidelium et

Christianorum, tanto disciplinis ceteris melior quanto divina auctoritas, in qua illa sustentatur, humana omni ratione potior et antiquior est. Recte igitur D. Thomas (I.1.8 ad 2) docet quod argumentari ex auctoritate est maxime proprium huius doctrinae eo quod principia huius doctrinae per revelationem habentur, et sic oportet quod credatur auctoritati eorum quibus revelatio facta est. Nec hoc derogat dignitati huius doctrinae. Nam licet locus ab auctoritate qui fundatur super ratione humana sit infirmissimus, locus tamen ab auctoritate qui fundatur super revelatione divina est efficacissimus. Tantum ille. Ergo quoniam omnis oratio nobis de theologia ea quae est supra naturam instituitur, ideo huius solum principia quae et qualia sint exponendum est. Hoc vero ut scholae congruenter fiat, nodos illos et proferendos et soluendos puto qui rem totam istam illigant et impediunt. Primus est quod D. Thomas paucis verbis multa peccare videtur. Unum, quod secum ipse pugnat. Modo enim ait articulos fidei esse theologiae principia (I.1.7-8), nunc autem illa omnia quae in sacris litteris continentur (I.1.8 ad 2; II-II.1.5. ad 2), immo aliquando uniuersa etiam quae sun divinitus revelata (I.1.5 ad 2 et art. 8 ad 2), in quibus traditiones profecto Apostolorum sunt, quanquam in libris canonicis non inveniuntur scriptae. Potestne magis secum ipse pugnare? Alterum peccatum, quod cum Paulus (Heb. 11) inter ea quae credere oportet duo illa numeret, ADeum esse et esse remuneratorem inquirentium se, D. Thomas (I.2.2 et IIII.1.5 ad 3) contra docet illa fidei articulis minime comprehendi sed a fide potius supponi. Non sunt igitur Divo Thomae haec Theologiae principia, si quidem non sunt propositiones revelatae quas fide credimus, sed naturae lumine ab hominibus cognoscuntur ob idque fidem ipsam antecedunt, cuius decreta ea demum sunt quae in propriis Theologiae principiis habere debemus. Nec Apostolo solum sed rationi quoque illi Divus Thomas videtur adversus, quae dilucide probat Deum esse proprium idemque primum censeri Theologiae principium. Est enim Deus, ut supra dixi, res huic disciplinae proprie subiecta. Omnis autem disciplina ponit in primis et rem sibi subiectam esse et quid etiam res illa sit. Deum itaque esse proprium est Theologiae principium, quia speculatrix est. Nam, quia et effectrix, illud habet principium primum, Deum esse remuneratorem inquirentium se. Tertium Divi Thomae peccatum commune cum plerisque theologis, quod cum plurima sint a Deo revelata non solum iis qui canonicos libros scripserunt sed aliis etiam sanctis Dei hominibus ―Martino, Nicolao, Benedicto, Dominico, Francisco―, fidem et theologiam asserit non quibuslibet Dei revelationibus niti sed iis duntaxat quas scripturae sacrae auctores habuere. Constat autem et divinam revelationem generaliter esse fidei theologiaeque rationem formalem et fidem quibusque Dei dictis assentiri. Est nanque virtus quae Deo dicenti credit. Atque hic nodus primus in verbis quidem D. Thomae est. Nam secundus non modo Divum Thomam sed ceteros fere omnes adstringit. Nulla enim omnino disciplina sua principia ratiocinatione probat, sed ponit: idcirco enim positiones seu petitiones nuncupantur; at Theologia ea quae fides tenet ratiocinatione concludit; non ergo eadem sunt huius disciplinae principia quae et fidei decreta. Quod vero Theologia fidei dogmata argumentando comprobet, multifariam suaderi potest. 83. Primum quia Deum esse unum, immortalem, rerum humanarum procuratorem et cetera huiusmodi per fidem a Christianis accepta claris Philosophiae argumentis

demonstramus. Tum rursus quia Deum esse creatorem fidei articulus est; id autem ratio quoque naturalis ostendit. 85. Adde quod apostolus Petrus (1 Pet. 3) iubet nos esse paratos ad reddendam rationem de ea quae in nobis est spe atque ideo de ea quae in nobis est fide. Adde etiam quod huic scientiae attribuitur illud quo fides saluberrima … gignitur nutritur defenditur roboratur id quod ex D. Augustino (De Trin. XIV.1) acceptum omnium theologorum ore teritur. Si ergo rerum naturalium cognitio, ut Augustinus ait, fidem et gignit et nutrit et roborat, nimirum ea quae fidei sunt ratione naturali theologia patefacit. Non ergo fides theologo principia tradit, nisi sua ipse principia probet; quod ab omni prorsus disciplina alienum esse adeo explorate perceptum est et cognitum ut non sit a me in praesentia confirmandum. Tertius nodus ex verbis quoque Divi Thomae nectitur (I.32.4). Docet nanque ad fidem aliquid pertinere dupliciter. Uno modo directe, sicut ea quae nobis sunt principaliter a Deo tradita. Alio modo indirecte, ut ea quibus negatis consequitur aliquid fidei manifeste contrarium. Ut si quis neget Samuelem esse filium Helcanae; ex quo sequitur divinam scripturam esse falsam. Hactenus non verbis quidem eisdem sed sensu eodem ille ait. Et rursum alio loco (II-II.2.5) affirmat omnia quae sunt in sacris litteris tradita, praeter ea quibus homo beatus efficitur, per accidens ad fidem spectare; ut Abraham duos filios habuisse et David fuisse filium Isai. Quod si eiusmodi, licet in libris sacris expresse etiam conscripta sint, indirecte tamen et per accidens ad fidem attinent, non sunt profecto Theologiae principia. Nec enim cuiusquam disciplinae fundamenta fabricam illius disciplinae ex accidenti et indirecte constituunt. Poteram et aliis argumentis hanc quaestionem implicare sed verebar ne et haec quoque lectori delicato multa nimium viderentur. Atque haec pauca licet, urgent tamen et nihil remittunt ut omnia ea explanemus quae theologiae initiis exponendis necessaria sunt. Expediemus itaque primum quaenam sit huius doctrinae ratio formalis; deinde quae eius nativa germanaque principia, atque in his quae capitalia sint, quae vero legitima quidem sed secundaria tamen; postremo quae sint extranea et aliena, hoc est ascita et accersita ab exteris disciplinis. Formalis ratio Theologiae (quoniam illud in primis suscepi explicandum) non est una et simplex sed duplex et bipartita. Est nanque ratio formalis rei obiectae, quia res est; quo modo deitas Theologiae ratio dicitur. Est item ratio rei, ut mentem ad assentiendum mouet; quem ad modum veritas prima revelans Theologiae habetur ratio. Sic rationes uidendi intelligimus et colorem et lucem: colorem quidem priore modo, lucem autem posteriore. Atque illam quidam vocant Arationem quae, hanc Arationem sub qua (puto nobis concedi oportere ut scholae verbis utamur, si quando minus occurrent Latina; quin Latina etiam interdum relinquenda sunt, ne in scholastica disputatione non tam explicasse res quam verba affectasse uideamur). Quia vero de ratione formali rei huic doctrinae subiectae, quia res est, nulla esse potest inter viros do[396a]ctos controversia, de ratione formali ex parte habitus et potentiae cognoscentis huiusmodi conclusiones statuo. (Prima conclusio) Primam: Ratio formalis Fidei non est ratio Theologiae formalis. Nam si theologiae principia lumine prophetiae cognoscerentur aut lumine etiam gloriae beatorum, conclusiones nihilo secius ad Theologiam pertinerent. Erat enim Christus Dominus longe omnium quicunque fuerunt theologia diuninaeque naturae cognitione princeps, qui tamen sine fide conclusionibus theologiae assentiebatur. Exigit quippe

fides in ratione sua formali obscurum quiddam et inuisum, cum sit substantia rerum sperandarum et argumentum non apparentium, theologia vero evidens quoque et clara esse potest. Nam est ratio sermoque de Deo. 93. Atque inter prophetiam et fidem, si Divo Thomae credimus, nonnihil interest nec lumina sunt eadem quibus uates ad uaticinandum et fideles ad credendum illustrantur. 94. At si uates illustratione sua illa theologiae principia cognoscat et ea quae consequuntur ac repugnant ratiocinando colligat, theologus profecto erit, tametsi theologiae eiusmodi ratio formalis non fidei lumen sit sed prophetiae. (Secunda conclusio) Secunda conclusio est: Esse revelatum a Deo lumenue divinitus infusum est ratio Theologiae formalis, sive illud lumen fidei sit seu prophetiae seu gloriae. Theologia nanque supernaturalis, de qua nunc loquimur, lumen aliquod natura ipsa superius generaliter ad principia cognoscenda requirit, sed quale id in specie futurum sit nec nomen theologiae nec notio propria definit. Verum quia theologi non de beatorum sed de uiatorum theologia disputant nec quaerunt quid disciplinae ipsi sed quid naturae nostrae consentaneum sit, idcirco fere asserunt theologiae principia per fidem a theologo intelligi. Lumen quippe prophetiae vel quoniam rarum est generali praceptioni nihil obstare creditur, vel quoniam est, ut lumen fidei, obscurum in lumine fidei communiter et confuse intelligitur. A qua nos consuetudine minime abhorrentes theologiae nostrae principia per fidem accipi oportere saepe dedimus. (Tertia conclusio) Unde illa tertia conclusio nascitur: Theologiae nostrae formalem rationem eandem ac fidei esse. Tametsi aliter ad assentiendum principiis mouet, aliter ad assentiendum conclusioni. Illis, inquam, sine medio syllogismo et ratione, huic ratione et syllogismo intermedio. Quo discrimine, ut diximus, Theologia et Fides non verbis et cogitatione sed uniuersa re et toto genere secernuntur, quamuis utriusque ratio eadem formalis sit. 98. Sane D. Thomas multis in locis fidei nomen, ut videtur, existimat manare latissime idque versari in omnibus quae a Deo sunt dicta et revelata sive auctoribus sacris atque canonicis sive aliis quibuscunque divino quodam spiritu afflatis. Quod si verum est, ratio fidei formalis longe etiam lateque patebit, ut non solum contineat revelationes prophetis et apostolis factas sed eas etiam quae ceteris quoque sanctis ecclesiae Dei factae sunt, immo illas etiam quas viri interdum improbi divinitus habuerunt, ut Balaam et Caiphas, quorum praedictiones ad fidem attinere ne dubitari quidem potest. Eadem ergo causa subest, ut cetera etiam quae quibuslibet aliis revelata a Deo sunt ad fidei rationem referantur. At enim, I part. quaest. 1, artic. 8 ad secundum, ut inter argumentandum obiecimus, verbis nihil obscuris docet fidem nostram non inniti revelationibus aliis praeter eas quas Apostoli et Prophetae, auctores videlicet canonicorum librorum, ediderunt. 101. Id quod Paulus confirmat quo loco ait fideles esse superaedificatos super fundamentum Apostolorum et Prophetarum ipso summo angulari lapide Christo Iesu. Nulla igitur alia nisi Prophetarum, Christi Apostolorumque doctrina fidem ecclesiae fundat, nulla alia Theologiae principia continet. Eadem enim sunt disciplinarum principia ac fundamenta. Adde quod fides est virtus theologica cum religione ecclesiae erga Deum coniuncta et sociata. Non ergo quaecumque a Deo revelata ad fidei virtutem pertinent, sed ea tantum quae ad ecclesiae etiam religionem pertinebunt. Quia vero nihil ecclesiae refert ea credere an non quae Brigidae Catharinaeque Senensi visa sunt, nullo certe modo ad

fidem illa referuntur. Adde etiam quod fides, de qua hic sermo fit, non est privata virtus sed communis. Ea enim re catholica dicitur, hoc est universalis. Quocirca priuatae revelationes, cuiusmodicunque et quoruncunque illae sint, ad fidem catholicam non spectant nec ad fundamenta et principia ecclesiasticae doctrinae, quae vera germanaque Theologia est. Cuius rei illud item non leve argumentum est, quod quae non per ecclesiam et eius publicos administros fidelibus proponuntur, illa non credit catholica fides. Videlicet, aequum erat ut quae ad Rempublicam generaliter attinerent, haec non priuati quiuis homines ad eam retulissent, sed eius communes omnino administri. Fundamenta eius inquit in montibus sanctis. Id quod explicaturus statim adiunxit: Dominus narrabit in scripturis populorum et principum horum qui fuerunt in ea. Scripturae ergo priuatae non sunt fidei ecclesiasticae fundamenta sed scripturae populorum, quas nobis principes ecclesiae tradiderunt. Quamobrem in principiis theologiae nostrae non ea sunt habenda quae private et singulariter quibusdam hominibus significata a Deo sunt, sed quae communiter et publice ecclesiae suae locutus est Deus. Id si consentaneum est, ut videtur certe, necessario fit consequens ut ratio fidei theologiaeque formalis non sit tam diffusa et ampla quam nonnullis apparet, sed multo adstrictior atque contractior, ut intelligatur esse veritas prima ecclesiae revelans ea quae ad religionem attinent. Id quod sine dubio fidei constantia certitudo et firmitas requirebant. Nullo enim loco firma stabilisque ac fixa consisteret, si priuatas revelationes sequeretur. Nec mihi quisquam angelorum in via fidem et religionem obiiciat, quibus nescimus an Deus quae credere illos oportebat, per se haec an per aliquem publicum administrum angelum superiorem proposuerit. Illud dico, in angelis quoque communem fuisse fidem, communem revelationem, quae non priuatae usurpationis esset sed publicae religionis. Nam quod obiiciebatur de Balaam et Caiphae prophetiis, hoc facile reiicitur. Non enim illorum verba ad fidem spectant quia dixerunt illi, sed quia auctores sacri scripserunt. Ac formalis Theologiae ratio quaenam illa sit breviter quidem sed non indiligenter exposui. Sequitur ut explicem quae sint huius disciplinae propria legitimaque principia. Qua in re video nihil nos laborare oportet. Facile enim e rebus positis intelligitur omnia, quae sunt per sacros auctores ecclesiae divinitus revelata, in propriis theologiae principiis habenda. Non ea solum dico quae auctores sacri scriptis suis prodiderunt, sed quae verbo etiam posteris commendarunt. Id quod explanatum est in tertio huius operis libro diligentissime. Auctores autem sacros appello non eos modo qui libros canonicos scripserunt verum etiam Christum Dominum qui et vitae et doctrinae catholicae primus est auctor, et apostolos qui ministri fuere sermonis. Nec si Conciliorum et Apostolicae Sedis auctoritas fidem certam facit catholici dogmatis aut Sanctorum etiam omnium consensus et conspiratio una, idcirco aut principia Theologiae cumulamus aut eius formalem rationem extendimus. Quoniam, ut saepe alias diximus, nec concilia nec sedis apostolicae pontifex nec sancti scripturarum interpretes novas fidelibus revelationes edunt, sed quas ab apostolis accepit ecclesia aut posteris integras et illibatas tradunt aut illas exprimunt et interpretantur aut certe consequentia et connexa colligunt, adversa et repugnantia manifestant. Principiorum itaque Theologiae numerus e libris sacris atque apostolorum traditionibus integerrime constituitur.

Quamobrem duobus primis locis contenta sunt omnia quae in initiis theologiae veris et germanis numeranda sunt. Sed his initiis tanquam seminibus ab ecclesia datis, quae Christus apostolis, apostoli ecclesiae dederunt, pastores et doctores ac theologi in uniuersum omnes ea rigant et excolunt, et quae plantae traduces propagines ex eis oriuntur, proferunt et ostendunt. Illa fundamenta sunt theologicae ecclesiasticaeque doctrinae quae Christus per apostolos posuit, ceteri sive concilii patres sive pontifices summi seu ecclesiae doctores sancti omnino superaedificant. Nam fundamenta alia nemo potest ponere praeter ea, quae posita sunt, Apostolorum et Prophetarum ipso summo angulari lapide Christo Iesu. Enimuero disciplinarum principia non eodem gradu locata sunt omnia. Quaedam enim simpliciter prima sunt quae ui sua generali cetera continent, ut in Metaphysicis illud: AImpossibile est simul affirmare et negare. Qualia in Theologia sunt illa: ADeus est et est remunerator inquirentium se; in quibus tanquam in primis credibilibus omnes fidei articuli implicite continentur, quemadmodum D. Thomas eisdem quoque verbis affirmat (II-II.1.7). Alia sunt principia praecipua quidem et immediata, sed contractiora tamen quam illa communia quae erant ceterorum omnium quasi fontes. Huius generis in Physicis ea sunt: ares naturales materia formaque constare, Naturam esse principium motus et quietis. In Theologia vero, articuli fidei capitales qui, ut D. idem Thomas ait, primo et per se credendi fidelibus proponuntur. Nimirum enim de Deo, qui est res Theologiae subiecta, ea articuli enuntiant quae vel ex perpetua aeternitate in Deo insunt vel humanae salutis ergo disposita in tempore ac dispensata sunt. Eundem quippe Deum qui trinus et unus est, qui creavit mundum, qui et impios facit iustos et felices pios, eundem ―inquam―, credimus et hominem factum et natum et mortuum et sepultum et suscitatum et eleuatum in caelos. Iure igitur haec prima sunt et propria theologiae pronuntiata quae a nobis de subiecto disciplinae nostrae vel maxime supponuntur. Initiis enim his principalibus non concessis theologus progredi ne digitum quidem potest. Ac sunt priora illa similia iis quas Philosophus appellat Adignitates. Accedentem nanque ad Deum oportet credere quia est et inquirentibus se remunerator sit. Quicunque igitur disciplinam aliquam supernaturalem discere parat, eum necesse est duas illas generales praenotiones animo antecepisse. Quae dignitatum nota propria atque insignis est. At haec posteriora principia suppositiones theologiae non iniuria vocabuntur. Eas enim theologus discipulo suadere quodam modo aut explicare certe ualet. Sed praeter haec duo principiorum genera sunt alia non propter se potissime petita sed, ut D. Thomas sentit, eorum quae sunt potissima explicandorum causa. Cuiusmodi sunt, inquit, praeter articulos fidei omnia quae in sacris litteris assumuntur vel Dei natura et maiestate explicanda vel exponenda ipsius in homines beneuolentia rerumque omnium procuratione quae illis essent utiles et necessariae. Haec vero tametsi non fidei sunt nec theologiae praecipua capita sed his ex accidenti coniuncta et quasi principia secundaria, accipit tamen ea theologus non aliter ac philosophus principia per se nota sine medio et ratione perinde ut articulos fidei acceperat. Haec enim quasi naturalis atque insita in animis fidelium notio inest, ut quicquid ab apostolis scriptum traditumque est verum esse sentiant. Ac Theologiae legitima germanaque principia haec sunt. Nam quae vel a Metaphysicis vel a Physicis vel a Mathematicis vel a reliquis demum naturae disciplinis adsciscit perspicua per se evidentiaque principia non ex sua sumit ui

atque natura, sed foris inventa in proprium usum mutuatur aut certe iure quodam suo vendicat. Forsitan quispiam dixerit: Nonne igitur multae uariaeque erunt rationes theologiae formales, si quidem multarum disciplinarum varia item principia sunt? Minime vero. Non enim ex adiunctis et extrinsecus attributis doctrinarum formalis ratio petitur sed ex propriis natiuisque principiis. Atque in Theologia horum omnium una et eadem ratio formalis est: nempe lumen fidei supernaturale. Quae igitur sint Theologiae principia tum germana tum aliena, atque ex illis quae prima quae secunda, ex primis vero quae generalia quae quasi in speciem contracta, satis ―ut reor― dilucide aperteque docuimus. Quibus ex rebus intelligitur e decem locis duos primos propria et legitima Theologiae principia continere, tres postremos externa et aliena, nam quinque intermedii aut interpretationem principiorum propriorum continent aut eas quae ex his ortae et profectae sunt conclusiones. Hae cuiusmodi in theologia sint statim explico, si prius argumenta refello quibus supra usus sum, quum de principiis eiusdem theologiae quaererem. Ad quas ipsas argumentationes ex superioribus dictis satis multa responsa sunt quibus perspici possit adversum D. Thomam, quem vel maxime impugnant, eas nihil habere virium. Tanta vis est veri ut speciem falsitatis obscuret, si modo id patefactum et illustratum est. Sed singulis tamen respondere volumus, ut rudiorum ingenio morigeremur.

CAPITIS SUPERIORIS ARGUMENTA REFELLIT

Primum ergo argumentum tria D. Thomae falsa peccata obiicit, quorum unum iam omnino depulsum est. Ecquid enim illa pugnant, articulos fidei primaria esse theologiae nostrae principia, sacras autem litteras continere etiam secundaria? Quia vero non omnia continent sed pleraque, illud etiam his valde consentit et congruit, divinam veritatem sine scripto quoque rationem esse fidei formalem. Sunt enim quaedam verbo tenus ecclesiae tradita, quae in theologiae veris germanisque principiis habentur. Prima itaque calumnia adhibita nihil premit. Quae secundo loco adhibetur, ea pressius urget. Sed si cum animum attenderis, uideas de Deo nos duobus modis loqui posse, tunc haec etiam calumnia contundetur. Intelligendum ergo sermonem de Deo dupliciter haberi. Aut quia principium est finisque naturae, aut quia supra naturam est et principium et finis. Sane quandiu praestantem aeternamque mentem intelligimus solutam a corpore et liberam, segregatam ab omni concretione mortali, quae omnia sentiat et moveat, quae caelum et terras tueatur et regat, ad quam res uniuersae quoquomodo possunt contendant et enitantur ut veniant, tandiu Deum naturaliter intelligimus, tandiu de eo naturaliter loquimur. At si consideremus Deum ipsum potiore quodam lumine nobis ostensum, quo apparet in una deitate trinus, in effectis supra naturam admirabilis, omnium eiusmodi effectorum supernaturalium et prima causa efficiens et postremus finis, atque adeo creaturae rationalis una et summa felicitas, tunc ratio Dei multo alia, sermo longe diversus est. Cum igitur Paulus inter ea quae credere necesse est duo illa ponit, A Deum esse et esse

remuneratorem inquirentium se, Deum intelligit non ut naturae oculis cernitur, sed ut illustratione superiore apparet supernaturalium rerum primum principium ultimusque etiam finis. Quo sensu Divus Thomas (II-II, quaest. 1, art. 7) ait omnes articulos in primis illis credibilibus contineri, scilicet ut credatur Deus esse et providentiam habere circa hominum salutem. Cum autem aliis locis affirmat duo illa in fidei articulis non esse sed a fide potius supponi, de Deo iuxta naturae lucem loquitur. Quemadmodum enim gratia supponit naturam, ita cognitio gratuita cognitionem naturalem, ut idem D. Thomas refert. Frustra vero eum fidei doctrina velis imbuere qui non habeat duas illas naturae anticipationes, Deum esse et habere hominum providentiam. Nulla porro gens tam fera est, ut ait Cicero, quae non, etiamsi ignoret qualem Deum habere deceat, tamen habendum sciat. Qui autem Deum non praenoverit procuratorem esse rerum humanarum atque adeo hominum rectorem et iudicem, is longissime abest a nostra disciplina. Quod si iudex hominum et rector Deus est, si etiam alio modo intelligi non potest, nisi summa sapientia, iustitia et potestate praeditus, fit ut et praemia virtutibus parata habeat et supplicia uitiis. Nec enim ulla omnino respublica, quod Solon verissime dixit, nisi duabus rebus contineri potest: praemio et poena. Quae causa Platonem mouit ut, quoniam uidebat optimos saepe viros pro rebus praeclare gestis nullo in hac uita praemio virtutis, nullo insigni honoris, nullo monimento laudis decoratos, assereret animos immortales officii praemium et fructum aliquando accepturos; absurdum quippe esse ut verus iustus et honestus labor honoribus praemiis splendore careat, si qua est in caelo pietas, si quod numen, quod talia curet; non itaque aut campos Elisios aut Sisyphi saxum, Ixionis rotam, Tantali sitim poematis solum esse sed historiae. Nam ut ficta sint a poetis istaec omnia, veri tamen significandi gratia ficta sunt, ut utilissima illa verissimaque sententia in animis hominum inscriberetur: Arecte factis praemia, peccatis supplicia deberi. Quo magis Caietanum miror, qui in epistolam ad Hebraeos multum aut omnino et a sensu Apostoli et a vera naturae institutione desciuit. Atque eum in errore secuti sunt quidam non satis diligenter nec Pauli consilium nec uim rationis attendentes. Sed ut perspiciat lector unde omnis iste natus sit error, totam rem aperiam eaque ipsa verba subscribam, quae ab inventore et quasi architecto huius opinionis dicta sunt: Qui non credit Deum esse, ait, nunquam accedet ad eum. At si obieceris hoc non congruere iis, qui evidenter cognoscunt demonstratiua scientia Deum esse. Tales enim, cum uideant Deum esse, impossibile est quod credant Deum esse, quum fides sit argumentum rerum non apparentium. Solutio est quod doctrina haec in communi datur et propterea dicitur in communi quod oportet credere quia est. Longe autem melius esset, si non crederet sed sciret quia est. Sed hoc rarum aut rarissimum est. Alterum vero, quod Deus inquirentibus se remunerator sit, scilicet in futura uita, oportet fide teneri, quoniam nulla scientia speculatiua ad hoc attingere potest, et sine huius rei fide nullus accedit ad Deum. Hactenus ille. Quo in loco uniuersa ratione mea cum illius tota confligendum puto. Primum ergo, si placet, quae de illo principio, A Deus est, sunt a Caietano dicta videamus. Atque illud videns prudensque praetereo, longe melius esse scire quam credere; id quod verum esset, si de humana fide loqueretur; at fides quae Deo dicenti innititur multo certior et potior est quam ea scientia quae ingeniorum nostrorum ratione constat. Sed haec ostendere non est praesentis loci et temporis; illud proprie huius disputationis est, si

Pauli sententiam in communi et de iis quae frequenter eueniunt intelligamus, tunc totam nos Pauli argumentationem eludere. Conabatur siquidem Apostolus eo capite monstrare veteres omnes, quotquot a Deo probati sunt, testimonio fidei probatos esse. Cum vero in enumeratione Enoch quoque inter ceteros induxisset, non aliter ostendit illum fide esse probatum nisi quia ante translationem testimonium habuerat placuisse Deo. Qua propositione e sacris litteris posita e uestigio assumptionem adiunxit: Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum, etc. Hoc vero argumentum, quo assumptionem illam probat Apostolus, uanum et imbecillum est, si demus non oportere semper credere accedentem ad Deum quia est, sed aliquando, raro tamen, satis esse scire. Refellemus enim argumentantem Apostolum ea responsione, quod fieri potest, idque melius esse, ut quis sciat esse Deum; quo casu non oportebit credere Deum esse. Itaque fiet ut non sit impossibile sine fide placere Deo; Enoch autem unum ex eis esse qui non credebant sed sciebant esse Deum. Quemadmodum ergo, cum Apostolus ait sine fide impossibile esse placere Deo, non in communi et ut plurimum loqui intelligendus est sed semper ac de singulis hominibus uiatoribus, sic, quum causam eius rei reddit inquiens, Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est, eodem modo intelligitur nullum omnino excipere sed de omnibus atque de omni tempore loqui, si illa ipsius argumentatio quicquam habitura est ad faciendam fidem virium. Iam vero quod ad sequens principium attinet, Caietanus in hoc defendendus est, quod dixerit per nullam speculatricem scientiam cognosci evidenter posse Deum esse remuneratorem inquirentium se, si de remuneratione supernaturali intelligit. In nulla vero scientia ostendi praemium aliquod iustos sapientesque viros manere post mortem, hoc Caietanus generaliter videtur asserere, hoc cogor ego improbare. Chrysostomus porro (hom. 4 de provi.) tradit, qui animi immortalitatem in dubium vocant, eos addubitare num in meridie sit dies. Si enim, inquit, negant animos esse immortales, negant supplicia improborum post hanc vitam, negant praemia iustorum. Providentiam itaque Deo negant atque adeo divinitatem, quae sine providentia intelligi non potest. Nam si ii qui Deum rite colunt iniuriis affecti migrant, impii contra iniusta felicitate potiti, non ergo iustitia in Deo est, si suos potest honoribus praemiisque donare. Quod si Deo aut potentiam aut iustitiam aut oculos ad cernendum tollis, Dei vocabulum inane sit. Omni nanque ratione concluditur ut, si nullo praemio afficit eos qui inquirunt illum, ne Deus quidem ullo modo sit, nisi Deum aut caecum aut imbecillum aut iniquum habeamus: caecum, qui suos non uideat; imbecillum, qui dare praemia non possit; iniquum, qui nolit. Qui igitur negat alterum, is utrunque tollat necesse est et, si non habet remuneratorem inquirentium se, ne Deum quidem habeat oportet. Illud quoque vix intelligo, quid sibi Caietanus velit cum ait nullam scientiam speculativam hoc attingere, an Deus sit remunerator inquirentium se; unde colligit oportere ut id fide teneamus. Quid igitur si nulla speculatrix scientia illud assequitur? Nonne satis erit, si aliqua effectrix assequatur? Mihi quidem illud persuasum est, quemadmodum Deum, hoc est primam causam efficientem, esse speculatrix naturae disciplina declarat, ita et effectricem quoque naturae eiusdem disciplinam, Deum esse omnium postremum finem, ostendere. Neque hoc solum sed illud etiam, naturae leges aliquem habere et auctorem et iudicem, nisi forte sola haec lex deserta sit quae nullum

legislatorem habeat aut, si quis iura haec mundo praescripsit, nulla iuris huius servandi cura tangatur. Quod si tam ignarus est ut nesciat praemia et honores virtutem alere iacereque eam semper si praemiis et honoribus destituta sit, indignus profecto est ad quem auctorem et iudicem sanctissimas naturae leges referamus. Quocirca si de Deo divinaque remuneratione sermonem facimus quatenus naturae lumen ostendit, utrunque in hoc lumine agnoscimus, et Deum esse et esse remuneratorem inquirentium se. Quia vero, ut Deo placere possimus, non sat est ipsum cognoscere principium esse auctoremque naturae, sed oportet in Deum ferri, quia finis est supernaturalis atque adeo supra naturae vires eminens et excellens, rectissime in uniuersum dixit Apostolus accedentem ad Deum, finem utique supernaturalem, oportere credere quia est, etc. Nam quod naturalis ratio docet, id scire ad supernaturalem hunc accessum non est satis. Habemus quippe accessum ad Deum per fidem (Rom. 5). Quod autem Paulus de accessu ad finem supernaturalem, de remuneratione quoque supra naturam loqueretur, illa manifeste demonstrant (Heb. 11): Exspectabat fundamenta habentem civitatem, cuius artifex et conditor Deus. Et posterius: Nunc autem meliorem patriam appetunt, id est caelestem; ideo non confunditur Deus vocari Deus eorum: paravit enim illis civitatem. Et rursum: Aspiciebat in remunerationem…, inuisibilem enim tanquam videns sustinuit. Et denique: non suscipientes redemptionem ut meliorem invenirent resurrectionem…, atque hi omnes testimonio fidei probati non acceperunt repromissionem, Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur. Sed crimen illud, quod D. Thomae secundo loco inferebatur, satis, ut mea fert opinio, dilutum est. De tertio vero peccato nihil est necesse illum purgare, quum iam explicate docuerimus fidem theologicam, de qua in praesenti disserimus, non quibuslibet Dei dictis assentiri sed iis quae duntaxat et ad fidelium communem religionem spectent et communes ecclesiae administri denuntient. Ac primum nodum soluimus quidem, secundus vero expedietur hoc modo. Quae sunt fidei, ea sunt in duplici differentia: quaedam enim simpliciter et apud omnes fidei sunt, ut quae rationem superant naturalem; alia fidei dicuntur esse non per se quidem, sed quasi per accidens divinitus revelata propter eos qui eorum demonstrationem et evidentiam non habent, ut Deum esse et esse unum eundemque aeternum sapientem iustum. Quas res omnes licet in naturae lumine videamus, populo tamen rudi Deus providentissime revelavit, quemadmodum Divus Thomas (secunda secundae, quaestione I, artic. 5 et q. 2, artic. 4) explicuit. De Deo rursum dupliciter loqui possumus, qua divisione primo argumento diluendo utebamur: vel quia est principium finisque naturae, vel quia principium et finis est supra naturam. Priore modo Deum esse, esse unum immortalem sapientem et huius generis reliqua naturale lumen ostendit; posteriore autem illa eadem sola fides tenet. Unde et Divus Thomas (secunda secundae, quaestione I, articulo 8), cum in primo argumento opposuisset Deum esse unum non oportere in articulis fidei computari, quod sciri per demonstrationem posset, respondet quod multa per fidem tenemus de Deo, quae naturali ratione philosophi inuestigare non potuerunt, puta circa providentiam eius et omnipotentiam et quod ipse solus sit colendus. Quae omnia continentur sub articulo unitatis Dei. Hactenus ille. Loquitur autem de providentia et omnipotentia rerum etiam supernaturalium. Et (q. 2, arti. 2, ad 3) credere Deum, inquit, non convenit infidelibus

sub ea ratione qua ponitur actus fidei, etc., quae calumniam fortasse non effugient nisi ad huius distinctionis normam revocemur. Quibus rebus expositis D. Thomas aperte docet ea quae proprie et per se fidei sunt nulla posse naturali argumentatione patefieri. Quin (I p. q.32, art. 1) illos arguit quasi fidei inimicos religionique nostrae etiam noxios, qui ea quae fidei sunt naturae rationibus conantur ostendere. Quod si quae argumenta fidei decretis comprobandis sancti doctores afferunt, congruentia illa esse, non evidentia; probabilia, non necessaria; suadere, non cogere; adducere, non euincere. Lumen enim naturale id patefacit et illustrat quod naturae congruens ac consentaneum est. Cum ergo fides, ut saepe diximus, rerum earum proprie sit quae hominum naturam et ingenium exsuperant, fit ut res eiusmodi nullo monstrari naturae lumine, nulla confici naturae ratione queant. Quod si fides substantia est rerum sperandarum, ut ad Hebraeos Apostolus ait; spes autem quae videtur non est spes, ut idem tradit ad Romanos; consequitur necessario ut quae credit fides, quoniam et spes eadem sperat, haec nec oculi cernant, nec aures audiant, nec in cor hominis ascendant, atque adeo ne rationibus quidem demonstrentur humanis. Nisi forte aut res divinas humanae fulciunt ac sustinent aut certe Paulus fallit et fallitur, qui fidem argumentum esse non apparentium adstruit nostramque sapientiam in mysterio absconditam nullum huius saeculi principem cognovisse. Nostrae ergo disciplinae principia philosophi ostendere probabiliter possunt, demonstrare necessarie non possunt. Quocirca metuere non debet quisquam ut fidei meritum sit amissurus si rationes quoque ad fidei veritatem et explicandam et ornandam adhibuerit. Non enim, conetur licet quantum potest, rationes adhibebit eiusmodi quae praebeant experimentum sensuum, sed tales tamen quibus et ii qui non credunt ad fidem adducantur suavius et ii qui credunt in fide contineantur libentius. Fides sane cum natura non pugnat sed consentit nec dissident humana et divina ratio sed cohaerent. Utraque vera est nec verum vero adversatur; utraque est a Deo nec Deus sibi contrarius est. Peruertunt itaque homines fundamenta naturae cum illam a fide seiungunt. Quin fide dirigenda naturae ratio est et quidem sic ut haec duo verba inter se non res discrepare uideantur. Et cum divinis humana similia et agnata sint, qui hominis officium Deo exhibet et gratiae naturam servire facit, is probe theologi munere perfungitur. Quam omnino rem et Divus Thomas saepe probat et nos cum alias multis lib. 8 et 9 et 10 et 11 tum in quattuordecimo libro copiose disseremus. Nunc autem argumenta illa refutanda sunt quibus id effici uidebatur, ut theologia fidei decreta comprobaret. Ac primae quidem argumentationi responsum est satis. At secunda sic refellitur. Non est articulus fidei mundum a Deo exstitisse; sed Deum in principio temporis caelum terramque creasse, id vero articulus fidei est, qui demonstrari nulla ratione potest, quemadmodum D. Thomas (I p. q. 46, ar. 2) disserit. Nam quod tertio loco Petri testimonium obiicitur nihil aliud efficit quam religionem disciplinamque Christianam non esse omni ex parte similem Pythagoricae, cuius alumni nulla rationis antecepta informatione nullaque omnino reddita causa auctoritatem praeceptoris arcte mordicusque tenebant. Indoctorum est ista consuetudo eaque Saracenorum, paganorum, haereticorum, ut caeca et temeraria sectae suae dogmata sine iudicio amplectantur, et quae disquisitione egent maxime, haec sine ulla disquisitone recipiant. Non erudiuntur isti, crede mihi, sed adstringuntur nec via et ratione docentur sed quasi veneficiis et cantionibus in insaniam agitantur.

Enimuero quae in evangelio docemur omnia, quamuis acerrime ad supernaturalia capessenda moueant animos, tamen leniori naturae ratione Christus ipse praetexuit ne discipulos rationis expertes habere uideretur. Sapientia quippe Dei, quanquam attingit a fine usque ad finem fortiter, sed disponit tamen omnia suaviter, hominesque humano more instituit et erudit, hoc est rationales rationibus. Nec vero aliter discipulos suos Deus vult esse compositos ad doctrinam ceterorum quam ipsi ab eo sunt edocti. (Esai. 50) Dedit illis linguam eruditam ut sciant sustentare eum qui lassus est verbo; aperuit quoque illis aurem ut audirent quasi magistrum. Quemadmodum igitur Christi discipuli ipsum quasi magistrum erudientem audimus non quasi veneficum incantantem, ita et linguam habemus non quae huc atque illuc feratur volubilitate verborum sed doctam et eruditam, quae disciplinae suae sciat causas et rationem reddere. Lucianum Antiochenum scribit Eusebius (Lib. 9, c. 6) rogatum a praeside cur, cum vir rationalis et prudens esset, sequeretur sectam cuius non posset reddere rationem, in haec verba respondisse: Nos Christiani non, sicut vos putatis, humanae alicuius persuasionis errore constringimur nec indiscussa, ut alii, parentum traditione decipimur. Auctor nobis de Deo Deus est. Nec enim posset sublimis illa maiestas sensibus humanae mentis illabi, nisi vel spiritus sui virtute delata vel verbi ac sapientiae suae interpretationibus indicata. Fateor, errauimus nos etiam aliquando et simulacra, quae ipsi finximus, deos caeli ac terrae putabamus auctores. Sed arguebat eos fragilis substantiae suae a nobis praestita consecratio, in quibus tantum venerationis inerat, quantum decoris mens contulisset artificum. Verum omnipotens Deus ille, quem non nostris manibus fictum sed cuius nos decebat esse figmentum, errores miseratus humanos, sapientiam suam misit in hunc mundum carne uestitam, quae nos doceret Deum qui caelum fecisset et terram non in manufactis sed in inuisibilibus requirendum. Vitae et nobis leges ac disciplinae praecepta constituit, servare parsimoniam, paupertate gaudere, mansuetudinem colere, studere, pati, puritatem cordis amplecti, patientiam custodire. Sed et omnia haec, quae nunc adversum nos geritis, ventura nobis esse praedixit. Inde enim qui erat immortalis, ipse morti se praebuit, quo nobis patientiae praeberet exemplum. Sed nec nos sua morte decepit, quibus post tertium diem resurrexit, ut mortem vinceret resurgendo. Quae autem dico non sunt in obscuro gesta loco nec testibus indigent: pars paene mundi iam maior huic veritati adstipulatur. Aut si quid in his suspectum videtur, contestatur de iis etiam agrestis manus ignara figmenti. Si minus adhuc creditur, adhibebo vobis etiam loci ipsius, in quo res gesta est, testimonium. Adstipulatur his ipse in Hiersolymis locus et Golgothana rupes sub patibuli onere disrupta, antrum quoque illud, quod auulsis inferni ianuis corpus denuo reddidit animatum. Quod si terrena vobis minus digna uidentur, accipite etiam de caelo adstipulatorem fidelem. Solem ipsum horum vobis produco testem, qui cum haec fieri per impios uideret in terris, lumen suum meridie abscondit in caelo. Requirite in annalibus uestris: invenietis temporibus Pilati Christo patiente fugato sole interruptum tenebris diem. Quod si terrae, si caelo, si sanguini martyrum fidem non accommodatis, quomodo meis verbis allegationibusque credetis? Et cum paene iam his verbis auditoribus suadere coepisset, arripi iubetur in carcerem ibique absque tumultu populi necari. Huiusmodi ergo rationes iubet Petrus a doctoribus fidelium reddi, quae videlicet, cum fidem antecedunt, infideles non trahant sed inducant; quum sequuntur, non uim

fidelibus afferant sed adiiciant robur. In hanc enim sententiam Augustinus dicit rerum naturalium notionem fidem gignere, nutrire, roborare. Nam defendit etiam, quoniam rebus naturalibus perceptis explorate et cognitis statim intelligitur, primum fidem cum natura nullo modo pugnare sed mirifice consentire; deinde argumenta captiosa et uana esse omnia quae fidei veritatem impugnant. Sed in secundo nodo expediendo multum omnino morae interposuimus. Bene autem habet, quod tertius idemque postremus nulla dissolutione eget. Quid enim addamus quod legere operae pretium sit post Divi Thomae sententiam adeo perspicue, diligenter atque enodate in superioribus explicatam? De principiis ergo Theologiae hactenus.

QUAE SINT QUAESTIONES SEU CONCLUSIONES THEOLOGIA

Theologiae causis expositis consequens est ut effecta exponamus quae, quum in dubium vocantur, quaestiones sunt; quum ratiocinatione coguntur, conclusiones. Quaestio igitur theologica, quoniam circa eam omnis theologi versatur labor, quid sit et quae illius partes in primis explicabimus. Nam quo modo tractanda sit deinceps exponemus. Ne vero quempiam fallat huius nominis ambiguitas, intelligendum est quaestionem theologicam aliquando appellari pronuntiatum omne quod a theologo quouis forte etiam et temere fuerit addubitatum. At si adeo late Theologiae materiam quaestionemque tendamus, quaestio theologica non iam ex natura huius facultatis sed ex hominum vel stultorum arbitrio aestimabitur. Ita fiet ut in theologiae quaestionibus illas ponamus: Num¹ si forma aquae per divinam potestatem a materia separetur, in materia vel forma seorsum baptismus conficiatur? Num asinus baptismum possit bibere? ceterasque his similes, quas studio breuitatis omitto, ne fastidium stomacho lectoris faciam. Mihi profecto non est cordi stultas et sine disciplina quaestiones, quas uitare Apostolus praecipit (2 Tim. 2), in Theologiae finibus comprehendere. Fines porro extremaque disciplinarum conclusiones voco. Eadem vero res est, ut a principio capitis leviter attigimus, quaestio et conclusio. Sed quum per interrogationem elata in controversiam ponitur, quaestio est; quum argumentatione colligitur, conclusio. Quod si eandem rem argumentis suis theologus addicit et conficit, quae in quaestionem fuerat adducta, stultissimae scilicet illae quaestiones Theologicae vocari nec debent nec vero possunt, ut quae ex principiis Theologiae finiri nequeant et solui atque adeo ne conclusiones quidem esse doctrinae eius, sed indoctorum hominum commenticiae chimerae. Quam ergo intelligimus Theologicam quaestionem? Opinor eam quae plane ad rem facit, hoc est ad Theologiam spectat. Non autem spectant uanae ineptae noxiae, sed solidae aptae commodae. Ego, inquit, sum Deus tuus docens te utilia (Esai. 48). Theologia ergo, quae Dei nimirum doctrina est, nullo modo inutilia colligit. Quin super fidei fundamentum, quod ab Apostolis est positum, aurum argentum lapides pretiosos superaedificat; nam qui ligna fenum et stipulam (1 Cor. 3), ii non hoc ex theologia sed ex errore faciunt. Maneat igitur eam esse proprie Theologicam conclusionem quae ex Theologiae principiis, ut effecta e causis suis, orietur. Unde illud consectarium est, nullam

Theologiae quaestionem existimandam quae non possit ad eiusmodi initia referri exque iis apte et congruenter argumentando diffiniri. Quanquam sunt quaestiones quasi appendices quas, quoniam gratia explicandi illas quae vere et proprie Theologicae sunt apposite et graviter adiunguntur, iure quodam vel similitudinis vel propinquitatis vel etiam ordinis Theologicas itidem haud absurde appellaveris. Verum hoc loco et tempore de quaestione theologica secundum naturam et ordinem disciplinae loquimur. Contingit enim aliquando non in Theologia modo sed in ceteris fere humanis etiam disciplinis ut, quae suapte natura principia sunt ideoque a discipulo supponenda si res via ordineque procederet, ea, ut hominum ingenia sunt, et revocentur in dubium et argumentationibus comprobentur. Ita fiat perturbatus ac praeposterus rerum ordo ut causae posteriores sint prioraque effecta sumantur. Quae res effecit ut Divus Thomas ceterique theologi in quaestionibus Theologicis eam etiam ponant: sitne Deus et alias omnino similes in quibus dubium non est prima certaque principia in dubium verti ac, perinde ut si essent disciplinae huius connexiones, ex aliis quasi principiis necti. Atque haec causa Aristoteli quoque fuit ut in scientias omnes quattuor genera quaestionum inferret, nempe an res sit, quid sit, qualis sit, propter quam causam sit. Quae duae posteriores quaestiones terminari recte atque ex ordine naturae possunt, priores duae non possunt, nisi forte quum duae eiusdem rei finitiones sunt, quarum una per materialem causam, altera per finalem definitae rei naturam explicant. Tunc enim definitio posterior per priorem demonstratur ratione quodammodo et via naturae servata. At enim rei finitio, quae secundam illam quaestionem soluit, propemodum ex effectis notescit, quae licet natura posteriora sint, nobis, hoc est in nostra cognitione, priora sunt tamen. Illud item cum in aliis tum magis in theologiae doctrina usu venit, ut principia ipsa vel disposita inter se et ordinata sint, quemadmodum causae ipsae in quattuor genera distributae ordinem prioris et posterioris habent, vel certe connexa et colligata sint ita ut ex utrisque concessis ad alterutra dubia liceat peruenire. Quapropter si adversarius admittit principia quaedam, quamuis cetera neget, ex concessis poterimus non concessa colligere, praesertim si mutuo nexu coniuncta et copulata sunt. Hinc enim theologi veteres vetus instrumentum probant ex novo, contraque novum ex veteri; ecclesiae auctoritatem e libris sacris asserunt, librorum rursum sacrorum ex ecclesia. Ita ne unum quidem principium in theologia est quod in quaestionem theologi non verterint, ut, si a quopiam fuerit negatum qui alia forte principia concedet, parati simus ex his quae dederit hominem euincere et quasi arrepto mucrone confodere. Quae res et explanata est in secundo libro diligenter et in postremo diligentius explanabitur. Nec ob eas solum causas principiorum suorum theologi quaestionem faciunt, sed eo etiam magis ut illa explicent et exponant. Nam, quod apud rhetores olim pueri didicimus, omni disserenti proposita est quaestio, non ei modo qui disputatione res ambiguas iactat, sed et historicis et poetis qui quaestiones sibi propositas non tam argumentatione soluunt quam expositione. Expositio autem fidem in auditore saepe invenit, argumentatio facit. Ubi familiae nostrae quosdam saepe risi qui in eo laborant uehementer ut Divi Thomae rationes quas identidem ad explicandam fidem congruentes ille adfert, proinde ac si essent demonstrationes certae atque perspicuae defendant. Nam et adversarios ipsos ridere soleo qui in eo in quo Divus Thomas egregium se fidei administrum praebuit illum impugnant quasi hostem. Nec intelligunt, viri magis ad certandum quam ad

docendum prompti, quaestiones fidei gravissime sanctissimeque proponi non quia fidem dubitanti auditori facere nitimur, sed quia credenti ea quae minus percipit et intelligit exponere conamur. Quid igitur quaestio theologica sit si eam ex disciplinae ordine naturaque finiamus, quid rursum illa sit si ex ingenio nostro existimetur, quae quaestiones in theologia primariae quae appendices, quae argumentatione potissimum quae contra potissimum expositione soluantur, dictum est satis. Nunc quaestio partienda est ut ea quae in re dispersa atque infinita videntur esse ratione et distributione sub uno aspectu ponantur. Quaestionum ergo Theologicarum, quacunque de re sint, duo sunt genera: alterum cognitionis, alterum actionis. Cognitionis sunt hae quarum finis est scientia; ut si quaeratur: Pater et Filius sintne unum principium Spiritus Sancti an duo? Divinae Personae an proprietatibus relatiuis an absolutis distinguantur? Actionis autem huiusmodi exempla sunt: Sitne poenitentia ad salutem necessaria tanquam medium an etiam ut praeceptum? Num sacramenta novae legis gratiam et virtutes conferant? Cognitionis quaestiones, si generaliter loquamur, quadripartitae sunt: cum aut sitne vel Deus vel angelus vel anima rationalis, aut quid sit, aut qualis sit, aut cur sit talis quaeritur. Quarum prima et secunda, ut diximus, ex ingenii nostri condicione, secunda et tertia ex natura rerum et disciplinae ipsius explicantur. Actionis porro duo sunt genera: unum ad salutem necessarium, alterum earum rerum quae utiles esse uideantur. Prioris generis hae sunt quaestiones: Si exempli causa honor Christi periclitetur aut salus etiam spiritualis proximi, vir Christianus mortemne pro his rebus subire debeat an non? De baptismo suscipiendo praeceptumne evangelii sit? Posterioris autem generis, ut cum quaeritur: Diluatne aqua lustralis, quam benedictam scholastici appellant, peccata venialia planeque poenas peccatorum tollat ui sua et, quod aiunt, ex opere operato, an potius ex operantis merito? Num Eucharistiae Sacramentum ex attrito faciat contritum? Itemque: an recedente fictione, quemadmodum baptismus et poenitentia suum effectum sortiatur? Plena est Divi Thomae Summa talium quaestionum. Non enim theologus semper de necessariis disserit, sed quandoque etiam de iis sine quibus salus religioque constat. Et quoniam omnia persequimur, dicendum est etiam quaestionem theologicam, sive ad contemplationem sive ad mores attineat, aliam naturalem esse, aliam vero supernaturalem. Supernaturalem, opinor, quaestionem vocare licet quae ex supernaturalibus solum principiis definitur; naturalem autem quaestionem eam esse dico, cuius cur ita sit ratio naturae constans reddi potest. Est et quaestio media quae partim ex supernaturali principio, partim ex principio naturali pendet. Primi generis exemplum est: An omnes mortui simus? Quam quaestionem Paulus hac argumentatione definit: Si pro omnibus Christus mortuus est, omnes mortui sunt; at pro omnibus mortuus est Christus. Item: An omnes resurgemus? Quam sic Apostolus terminat: Christus resurrexit, ergo et nos resurgemus. Secundi vero generis haec sunt exempla: Num Deus sit ubique? Num immutabilis? Num animus hominis immortalis sit? Num diuidi et secari in partes possit? Quarum omnino probationes, quamuis e sacris litteris peti liceat qua ratione ad fidem utique pertinent, sunt tamen in lumine naturae clarae et evidentes eaque re non sunt per se fidei quaestiones sed, ut diximus, quasi per accidens. Tertii generis, ut: Sitne Christus risiuus? Habeatne duas voluntates et intellectus duos duasque item utriusque potentiae operationes? Quae ex utrisque principiis patescunt. Prima ex his: Christus est homo, et omnis homo est risiuus.

Reliquae vero ex his: Christus duas naturas perfectas habet, divinam et humanam; omnis autem natura perfecta propriam sibi et operationem et potentiam vendicat. Est denique alia divisio Theologicae quaestionis, ad quodcunque genus illa pertineat. Sunt enim fidei quaestiones quaedam, hoc est quae cum ad fidem spectent, pro earum veritate theologo est in capitis etiam discrimen veniendum. Aliae vero sunt quae in utranque partem et ignorari et negari sine fidei iactura possunt. Quam partitionem Augustinus cum alias saepe tum in lib. 2 de peccato originali contra Pelagium et Celestium, c. 23, commemorat. Atque penitus partitio haec non est solum memoriae commendanda sed in oculis semper habenda, si absoluti theologi esse volumus. Utriusque generis exempla sunt, prioris hoc pacto: An Christi anima simul atque Verbo coniuncta fuit Deum clare viderit?; item: An in locis inferis ignis purgatorius sit, ubi fidelium animae poenas peccatorum luant? Posterioris Augustinus quidem varia atque innumerabilia esse dicit, et quae certo aliquo genere complecti ac definire difficile sit; sed quae ponit, ea sunt: cum quaeritur qualis vel ubi sit paradisus, ubi constituit Deus hominem quem formavit ex puluere, quum tamen esse illum paradisum fides Christiana non dubitet. Vel cum quaeritur ubi sit nunc Helias vel Enoch, an ibi an alicubi alibi, quos tamen non dubitamus in quibus nati sunt corporibus vivere. Vel cum quaeritur Autrum in corpore an extra corpus in tertium caelum sit raptus Apostolus, quanquam sit ista impudens inquisitio id scire volentium quod se ille, cui hoc praestitum est, salva utique fide nescire testatur; vel quot sint caeli in quorum tertium se raptum esse commemorat; vel utrum elementa mundi huius conspicabilis quattuor an plura sint; quid faciat solem lunamue deficere his defectibus quos praedicere astrologi certa temporum dinumeratione consuerunt; cur antiqui homines tam diu vixerint quam sancta scriptura testatur, et utrum proportione longioris aetatis filios sera pubertate gignere coeperint; ubi potuerit Mathusalem vivere qui in arca non fuit, qui, sicut in plerisque codicibus et Graecis et Latinis numerantur anni, reperitur superuixisse diluvio, vel utrum paucioribus qui rarissimi inveniuntur potius credendum sit, in quibus ita est numerus conscriptus annorum ut ante diluuium defunctus fuisse monstretur. Hactenus exempla Augustini posui. In hoc genere D. Thomas (2 Con. gen. c. 70) quaestionem illam esse censet An caelum animatum sit, quam inter ceteros errores Origenis Hieronymus enumerat in epistola ad Auitum, sed D. Thomae consentire videtur Augustinus in enchi. cap. 57. Verum ne diutius lectorem demorer, de omni isto genere quaestionum quid sentiam et quae praecepta danda existimem perbreuiter exponam. Nulla theologicae quaestionis praecepta firma stabiliaque tradi possunt nisi ab iis qui in schola sese multum ac diu exercuerunt. Itaque propria est ea praeceptio scholasticorum, quoniam eorum qui scholam negligendam esse existimant nulla idonea exquisita excellens de theologiae quaestione disputatio est; tantum abest ut harum rerum praeceptores sint quas nullo usu habent cognitas. Admonebat me res ut hoc quoque loco intermissionem scholasticae theologiae (ne dicam interitum) deplorarem, nisi vererer ne, cum de aliis academiis quererer, Hispaniam meam immodice extollerem, in qua valde his temporibus scholae theologia viget. Sed apud nos etiam videmus quibus extinctis theologis quam in paucis spes, quanto in paucioribus facultas, quam in multis sit audacia. Nihil vero de me, de praeceptore dicam libentius, qui academias Hispanas adeo insigniter ingenio suo et doctrina illustravit, adeoque nostris hominibus et spectabiles et amabiles reddidit ut in eas certatim non confluxerint modo sed irruperint. Quod si ille

Gallis Germanis atque Italis scripsisset, quae erat hominis in disputando perspicuitas elegantia et suavitas, non ita nunc apud eas gentes scholae studia iacerent. Nam ex eo credo quibusdam usu venire ut abhorreant a schola, quod inciderint in inculta quaedam et horrida de malis quaestionibus deterius vestigata, deterrime etiam inventa et conclusa. Sed age his omissis id quod instituimus persequamur. Nec tamen necesse est ut res faciles separatim instruamus theologiae praeceptis: sita sunt enim ante oculos. Nec rursum de iis leges ferre operae pretium est quae multum a ratione discrepant; ea enim facile apparent nec magnopere admonitionem et praecepta desiderant. Quae autem difficilia uidentur esse neque a multis intelligi possunt, de iis est diligentius praecipiendum. Primum ergo officium theologi disserentis existimo ut quaestionem quam versaturus est saepe dispiciat et identidem interroget se cuius generis illa sit. Aliter nanque quaestiones illae finiendae sunt quae naturae et disciplinae ordine in theologiam veniunt, aliter quas humani ingenii vel imbecillitas vel certe malitia mouet. Nec eodem modo disserendum est de iis quae quaerimus ut exponamus ac de aliis quae quaeruntur ut demonstremus. Longeque diversa instituitur disputatio de naturali ac supernaturali quaestione, aliique loci theologici sunt huic atque illi accommondandi. Nam cognitionis actionisque quaestiones, ut alias diximus, eodem fere modo exque eisdem locis tractandae et soluendae sunt. Sed cum uniuscuiusque genus quaestionis diligenter inuestigandum est tum illud maxime, an praeter fidem illa sit an potius ad fidem religionemque pertineat. Cum his porro qui in fidei quaestione errant Auelis equisque, ut dicitur, decertandum est; cum aliis vero qui de his controversantur in quibus salva fide decipi errare labi homines possunt, pugnare quidem, quod alias monui, theologi et possunt et quandoque etiam debent, sed cruenta pugna illis omnino interdicta est. Quam ridiculum est enim neruos omnes corporis et animi intendere in ea quaestione soluenda cuius inscientia nihil periculi habet, error nihil habet criminis! Sed in toto hoc posteriori quaestionum genere quam magna theologo sit adhibenda moderatio in octavo et nono libris non indiligenter exposui. Hic dico quantum proposito ac formularum breuitati satis est, reliqua illinc petentur. Non enim mihi libet eadem hoc tempore et loco resumere. Illud huius loci et temporis est theologum admonere, ut non stultas modo quaestiones et genealogias et contentiones et pugnas legis deuitet, quae sunt interdum quoque noxiae, verum etiam inutiles quascunque et uanas, quae theologo nequeunt in usum aut cognitionis aut actionis accersiri. In his Hieronymus illas quaestiones censet (In com. Epist. Ad Tit. Cap. 3): Quotne annos vixerit Mathusalem? Quot aetatis suae anno Salomon sortitus sit coniugium?, ne forsitan Roboam undecimo aetatis illius anno natus esse credatur. In epistola quoque ad Vitalem, cum posteriori harum dupliciter respondisset, ad extremum ait Apostolum de istiusmodi interdicere quaestionibus; et post pauca Relege, inquit, omnes et veteris et novi Testamenti libros, et tantam annorum reperies dissonantiam et numerum inter Iudam et Israel, id est inter regnum utrunque, confusum ut huiuscemodi haerere quaestionibus non tam studiosi hominis quam otiosi esse videatur. At bene habet, quod non dixit attingere, sed haerere. Nam si id genus quaestiones breviter exponere otiosum et inutile est, non ego solum, qui in superiore libro multas eiusmodi explicui, sed Augustinus ac Hieronymus quoque ipse arguentur. Non est igitur immorandum in huiusmodi quaestionibus minime necessariis, licet ad veritatem historiae sacrae quodammodo spectare uideantur, sed cum in omni disputatione tum magis in ea quae ad

fidem et salutem nihil attinet, exercenda est facilitas quaedam ne, si hisce rebus disserendis diu ac multum haeremus, in morositatem inutilem et odiosam incidamus. At D. Augustinus superuacaneum esse existimavit quaerere Ubi² et quomodo sit in Caelo corpus Dominicum³ (De fide et symb. cap. 6). Sed de fide et symbolo, licet coram synodi patribus, ad novitios tamen doctrinam instituebat. Alioqui Caietanus, quem unum nostrae familiae non ingenio solum et eruditione praestantissimum audeo dicere sed in huius generis quaestionibus excitandis modestissimum, non est veritus, quum sacras litteras interpretaretur, eam rem quaerere paucisque etiam explicare. At idem Augustinus eas quaestiones nullo modo patitur quas ex aegritudine animi dicit exsistere (Lib. XI Confes. cap. 30): Ecquid faciebat Deus antequam faceret caelum et terram? Ecquid ei venit in mentem ut aliquid faceret, quum antea nunquam aliquid fecerit? Sed poenitentiam agens confitensque peccata vix aegre fert quaestiones necessarias, nedum minus utiles curiosas importunas. Non itaque eadem disputandi regula theologo praescribenda est cum in gymnasio certat et cum in cubili aut etiam in templo luget. Sed regula haec erit et rationi et sanctorum auctoritati maxime consentanea, ut omnis theologus de re supernaturali disputaturus (nam haec illi propria disputatio est) nomen Theologiae secum ipse reputet, titulum suum ―hoc est theologi― frequenter legat, quaerat a se non semel sed saepius quorsum coeperit disputare sciatque nullam illi quaestionem adsciscendam, nisi quae ad veram, quae supra naturam est, Christi, Apostolorum et Prophetarum philosophiam referatur. Huius enim praecepti quidam immemores innumeris quaestionibus praesertim dialecticis physicis et metaphysicis explicandis importunissimi longissimique fuerunt. Nemo autem est longus qui materiae immoratur, si aliquid accersit atque attrahit quod suo videlicet instituto congruens consentiensque sit. Nec tamen quaestiones istas quamuis non adeo necessarias exterminandas puto. Est enim animorum ingeniorumque exercitatio quaedam non modo acuminis plena sed etiam ad theologiam scholae valde utilis. Nam quod Augustinus ait (De genesi ad litteram lib. II, cap. 9 et 10), nihil ad se pertinere utrum caelum sicut sphera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper velut discus operiat, item an stet⁴ caelum an potius moueatur, hoc vel in Manichaeorum inuidiam et odium dicit, qui similes multas quaestiones se a magistro didicisse iactabant, vel illos certe reprehendit, qui iis excitandis et soluendis quaestionibus multum prolixa et rebus salubribus impendenda temporum spatia occuparent (illius enim verbis libenter utimur). Ceterum quasi praeteriens id genus quaestiones ipse soluit, quibus tamen ut ait ineundis atque tractandis neque episcopo temporis satis erat neque illis quos ad salutem suam et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupiebat informari. Nec dissimile huic est quod Augustinus idem (Epist. 56 [= 118]) curiosissimas Dioscori quaestiones reprehendit, et scribit tamen se non idcirco ea dicere quia istiusmodi discuntur sed quia uano fine discuntur. Ita respondit quibusdam earum breviter, aliis vel prolixe. Ego vero si ab amico essem de rebus eiusmodi interrogatus, aut dissimulanter praeterirem aut aperte etiam responsa negarem. Nec enim dignas eas quaestiones censerem quibus vel tantillum temporis impartirer. Sed Augustinus erat vel in amicos liberalior vel in Dioscorum indulgentior. Quorsum haec? Ut intelligant ii qui scholae perpetuam inuidiam conflant controversias circa Aristotelem exortas non esse disquisitione theologi indignas, si, quae in Cicerone ambigua erant, ea non est dedignatus explicare Augustinus. Quid quod is ipse (Lib. de

ordine II, cap. 16) nescientem quid sit nihil, quid informis materia, quid formatum exanime, quid corpus, quid species in corpore, quid locus, quid tempus, quid in loco, quid in tempore, quid motus secundum locum, quid motus non secundum locum, quid stabilis motus, quid sit aeuum, et quid sit nec in loco esse nec nusquam, et quid sit praeter tempus et semper esse, quid sit et nusquam esse et nusquam non esse, et nunquam esse et nunquam non esse, haec ―inquam― nescientem nec de Deo nec de anima sua quicquam recte aut quaerere aut disputare posse asseverat? Non sunt igitur quaestiones istae physicae et metaphysicae ab schola nostra expellendae, ne illae quidem quae Erasmo ceterisque similibus curiosae sophisticaeque etiam visae sunt. Sed de hoc alio loco pluribus. Nunc ad fidei quaestionem redeo. Quae nisi theologo in primis constituta sit, nihil ratione docere potest neque via. In hac igitur re uehementer elaborandum est, si in theologia quis sit gradus veritatis ac falsitatis exquirimus. Id nimirum ut theologiae maxime proprium est, ita est omnium difficillimum. Quare illud praestare ualet nemo, nisi perfectus consummatusque theologus. Dixerit quispiam: Quid? Nonne sunt notae aliquae quibus quaestiones fidei seiungi ab eis quae fidei non sunt et internosci possint? Sane vero. Sed nec cuiuis contigit adire Corinthum nec sunt ista omnium communia contritaque praecepta. Ac pertinet quidem ad omnem fidei quaestionem constituendam semper in promptu habere eiusmodi notas et quaestionum fidei quasi indices; verum ea magna omnino res est egetque doctrina et exercitatione non parua. Illas itaque, si poterimus, proferemus nec ita multo post, sed pauca ante dicenda sunt. Fidei porro quaestio bifariam intelligitur. Una, quae immediate ad fidem attinet, ut vere attinent omnia quae Deus ecclesiae suae aut verbo edidit aut scripto. Altera, quae mediate fidei est, cuiusmodi sunt omnes conclusiones quas ordine disciplinae ex illis prioribus colligere et diffinire possumus; quae, quoniam non in se ipsis sed in aliis tanquam principiis revelatae a Deo sunt, mediate fidei dicuntur esse, et qui eas negat, is fidem negare hoc modo dicitur. Atque equidem illud etiam animadverto, eas non abs re forsan quaestiones fidei vocari quae uehementer ad ecclesiae doctrinam pertinent fideique sunt propter affinitatem appendices. Non quod aut ex iis pendeat fides aut iis sublatis funditus illa tollatur, sed quod affecta aegraque sit, si harum rerum veritas labefiat quae illi haerent et adiunguntur. Oportet nempe in ecclesia sanam doctrinam esse et verbum sanum, ut Apostolus ait (1 ad Tim. 1 et 6; et 2 ad Tim. 2 et 4; et ad Titum 1 et 2). Quemadmodum autem morbi quidam letales sunt, alii vero non interficiunt quidem hominem sed afficiunt tamen ualetudinem, sic errores quidam non fidem exstingunt sed obscurant, non euertunt sed infirmant, morbumque afferunt non exitium. Sicut ergo quod saluti est noxium, vitae id quoque noxium est, ita quodcunque sanae doctrinae adversatur, hoc fidei est etiam quodammodo adversum. Ex quo intelligitur quaestiones illas, quae ad doctrinae ecclesiasticae sanitatem spectant, ad fidem suo quodam modo spectare. Sed nos huius generis controversias non in fide proprie sed praeter fidem esse dicimus. Nec qui in his errant, eos in fide sed praeter fidem errare existimamus. Atque ita rebus his primo simpliciter collocatis, reliqua deinceps subtilius persequemur.

QUIBUS NOTIS QUAESTIONES FIDEI DIIUDICARI POSSINT

Quibus autem rationibus hanc diiudicandi facultatem assequi possimus, ne in constitutione causarum fidei erremus, accurate nunc et diligenter exponendum est. Et Cardinalis quidem Turrecremata (lib. 4 su. ecclesi. par. 2 c. 9) septem gradus ordine ponit propositionum catholicarum, quae eaedem cum in disputandi controversiam disceptationemque vocantur quaestiones fidei dicuntur. Primus earum est quae in libris sacris habentur expressae. Secundus earum quae ex hisce per certam et necessariam consecutionem fiunt. Tertius earum quae verbo tenus Christus Apostolis, Apostoli ecclesiae tradiderunt. Quartus earum quae in Conciliis uniuersalibus definitae sunt. Quintus earum quae a Sede Apostolica sunt fidelibus ad credendum propositae. Sextus illarum quae de fide et refutatione haeresum Sancti Doctores una mente unaque voce docuerunt. Septimus illarum est quae ex tertio quarto quinto et sexto generibus consecutione firma et necessaria deriuantur. Ex quibus capite sequenti distinguit etiam septem genera haereticarum propositionum, quae septem illis generibus propositionum fidei repugnant. At vero more iurisperitorum ista sunt tradita quae fortasse minutius in tenuissimas particulas conciduntur. Nobis tamen, qui docendi compendiariam viam et rationem profitemur, ad breviorem numerum et absolutam quandam disciplinae formulam redigenda sunt omnia. Cum igitur veritas fidei, ut paulo ante diximus, bipartita sit, et haec ad fidem mediate illa immediate pertineat, necesse est duos gradus propositionum fidei generales statim a principio collocare. Prior earum erit quae theologiae legitima principia sunt cuiusmodicunque sint illa, siue primaria siue secundaria, hoc est ea omnia quae Deus in se ipsis ecclesiae revelavit. Posterior vero gradus harum erit quae ex prioribus illis necessario colliguntur. Hoc enim genus conclusionum, ut cum rebus fidei colligatum, ad fidem etiam spectat. Ratio enim connexi, quum concesseris superius, cogit inferius concedere et, quum inferius negaris, superius item negare cogit. Rursum in superiore illo gradu duos intelligimus: unum earum propositionum fidei quas in libris canonicis sacri auctores scriptas reliquere; alterum earum quas verbo traditas ecclesia ut crederet a Christo et apostolis accepit. In posteriore itidem gradu duo genera intelliguntur: unum conclusionum eiusmodi quae e principiis solum fidei nascuntur; alterum earum quas non fides sola conficit sine externarum disciplinarum adiutorio, sed adscitis aut uno principio aut pluribus naturae ratione cognitis. Atque hae quidem tametsi non eodem loco et gradu omnes tamen simpliciter et sine additamento quaestiones fidei vocari possunt, nempe cum ex utrisque fidei veritas pendeat, cum utrisque coniuncta et copulata sit. Nam quaestiones illae quasi fidei appendices, quod nuper, et quid dico nuper? immo vero plane paulo ante dicebam, fidei quodammodo sunt, non simpliciter. Nec enim sic fidei adhaerescunt ut separari ab illa non queant. Aegrotat sane, ut ita dicam, in earum errore fides, non perit. Sed quoniam scripturae sacrae nativa et germana sensa obscura interdum et implicata sunt, nec semper exploratum est et cognitum quaenam illa sint quae sine scripto Apostoli memoriae prodiderunt, saepe etiam impeditum est et quasi tenebris circunfusum an conclusio controversa necessario e rebus fidei ducatur, id nos modo expedire atque explanare cupimus, quibus notis et signis cognosci ac distingui possit veritas fidei, tum illa quae in sacris scripta libris est, tum quae est verbo ab Apostolis tradita, tum demum ea quae ex harum vel altera vel utraque conficitur. Eo vero studiosius hoc negotium suscipimus, quod non modo scholae theologis utilissimum fore intelligimus sed illis etiam maxime necessarium quibus Apostolica

Sedes fidei cognitionem et censuram imposuit. Non enim parum in se habet fructus certa constansque ars in Theologia disserendi, nec sine hac arte eorum errores aequabiliter notari possunt qui a fide Christi et antiqua ecclesiae institutione desciscunt. Contrariorum enim, quod a philosophis vere dicitur, eadem est disciplina. Quare si veritates fidei catholicae constituimus, errores adversos pariter designamus. Age ergo conferamus pedem, ut aiunt, et ad rem propius accedamus. De rebus perspicuis, ut dixi, nihil praecipi oportet. Itaque si scripturae divinae locus, ut inde ordiamur, planum et apertum habet sensum vel ex contextu vel ex alio eiusdem scripturae loco vel ex verborum ipsorum clara luce, nullum nostrum praeceptum est. Ipse enim apertus scripturae sensus certum prae se fert catholicae veritatis indicium. Quo fit ut Lutheranorum plerasque haereses theologus vel mediocriter scripturae divinae sensis imbutus perfacile denotet. Nullum quippe negotium est eos errores inurere qui scripturae manifesto repugnant. Ut illi: Ecclesiam universalem in fide errare posse. Item: Humanas omnes actiones criminosas esse. Item: Tristitiam de peccatis non esse necessariam sed inutilem. Multi denique alii quos commemorare longum est. At enim de scriptura sacra dicta haec intelligi volumus, quam esse canonicam constanter sit ab ecclesia diffinitum. Nam quemadmodum in secundo libro docuimus, libellum Baruch non adeo explorate et firmiter in sacrorum numero ecclesia reposuit ut aut illum esse sacrum fidei catholicae veritas expedita sit aut non esse sacrum haeresis expedita sit. Libellus ergo iste siue quilibet alius qui in quaestionem citra crimen haereseos vocari possit, quantumuis clara et aperta inferat sensa, non statim efficiet certas atque constantes catholicae fidei veritates. Sed transeamus ad alia et in rerum difficiliorum iudicio e superioribus libris summa quaeque carpamus. Ex eo enim tempore haec res elaborata est ex quo locorum theologicorum¹ firmitudinem constituimus. Sit igitur prima praeceptio: Cum Scripturae Divinae sensus fuerit obscurus, tunc Ecclesiae intelligentia eadem est germana Scripturae intelligentia ex qua habebitur, crepet licet haereticus, et catholicae veritatis insigne certum et ad probandas theologiae conclusiones certi eius quem exquirimus argumenti delectus. Si enim Ecclesia certissimum ius habet discernendi verba Dei a verbis hominum, ut in secundo libro nobis constitutum est, habebit quoque idem ius ut in verbis ipsis sensum Dei ab hominum sensu discernat. Nisi credimus perinde scripturam Ecclesiae ut Ptolomaeo Aegyptiisque concessam vel certe ut nunc est concessa Iudaeis, quos scriniarios ecclesiae Christi Augustinus non ineleganter appellavit (Contra Faustum liber). Scimus autem utrunque depositum Ecclesiae commissum ut utrunque etiam perpetua fide conservet reddatque simul, quas accepit, et Scripturam et Scripturae intelligentiam. Spiritus meus, inquit qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo et de ore seminis tui amodo et usque in sempiternum (Is. 59). Ambas igitur res Christi Ecclesia custodit custodietque semper, et verbum et spiritum verbi. Item: Christus Spiritum veritatis promisit ecclesiae, qui cum illa maneret aeternus eique omnia suggereret quae illi a Christo sunt dicta (Ioan. 14.15 et 16). Item: Cum verum Dei Evangelium, quemadmodum Hieronymus elegantissime dixit (In epist. ad Gal. cap. 1), non in scripturis sit «sed in sensu, non in superficie sed in medulla, non in verborum foliis sed in radice rationis», si ecclesia scripturam haberet, non autem legitimum scripturae sensum, non haberet profecto verum Dei Evangelium atque adeo ne fidem Christi quidem, quae sine vero Dei Evangelio non est. Nec enim ad verba fides

sed ad sensa refertur. Alioqui et haeretici scripturas sine sensu loquuntur et diabolus scripturas etiam profert; sed in intelligentia falsa falsum Evangelium habent, certe non divinum sed humanum, immo, quod peius est, diabolicum. Cum vero inter catholicos et haereticos non de scriptura sed de sensu plurima controversia sit, si ecclesiae interpretatio non est certa intelligendi norma, ecquis erit illiusmodi controversiae iudex? Sensum enim suum pro sua virili quisque defendet. Quod si in exploranda scripturae intelligentia nullus est ecclesiae certus iudex, audeo dicere rempublicam fuisse nullam stultius constitutam (Vide lib. 3, c. 2 et c. 3, fundam. 4). Nullum enim disidiorum futurum finem, consensionen fidelium nullam, nullam fidei unitatem. Qua sublata non charitas modo et pax sed fides etiam ipsa penitus tollitur atque ipsum omnino ecclesiae nomen. Quod autem Apostolis Christus aperuit sensum ut intelligerent scripturas (Lucae 24), non id propter illos tantum sed multo etiam magis propter ecclesiam fecit. Ex quo intelligimus Christum ecclesiae suae librum signatum perpetuo aperuisse. Scripturae insuper intelligentiam Apostoli ecclesiis tradiderunt. Nam si non sensum sed verba duntaxat tradidissent, non utique praedicassent Evangelium omni creaturae nec docuissent omnes gentes servare quaecunque illis fuissent a Christo commendata. Qualis enim Evangelii praedicatio qualisue doctrina absque intelligentia esset? Nempe qualis aut puerorum aut psittacorum est, qui sine mente dant accipiuntque sonum. At Apostolicae traditionis certior testis nemo est quam ecclesia. Nam quid acceperit, ecquis clarius evidentiusque testabitur quam ipsa quae accepit? Scripturae igitur sensus ab Apostolis ecclesiae traditus penes ecclesiam est. Praeterea ecclesia columna est et firmamentum veritatis; at veritas vere et proprie in intellectu scripturae est, in scriptura autem improprie tanquam in signo. Quemadmodum urina figurate sana dicitur, cum animal id sit quod est proprie sanum. Si ergo ecclesia firmamentum est veritatis, firmam certe habet ac certam earum cognitionem veritatum quae in sacris litteris continentur. Sed quid opus est plura? Iam enim quartus superior liber comprobavit veram fidelemque omnem de ecclesiae auctoritate sententiam. Ostensum est autem multis et testimoniis et rationibus ecclesiam in fide errare non posse. Atqui nihil magis ad fidem attinet quam divinorum dictorum vera cognitio et sensus. In ecclesia igitur explorata scripturae intelligentia residet, ex qua nimirum intelligentia et compertum habere possumus fidei catholicae signum et eodem quoque signo errores contrarios denotare. Sane primae huius praeceptionis clarissimum exemplum est in paradiso terrestri, in fictione Adae de limo terrae, in Evae formatione de costa Adae, denique in tentatione serpentis (Vide lib. 6, cap. 3, conclu. 5). Quae omnia Origenistae allegoricis figuratisque interpretationibus perverterunt. Sed cum ecclesia semper ea non figurate dicta sed proprie ad historiam acceperit, iure illos synodus sexta actione undecima explosit. Secunda praeceptio: In ecclesiae nomine non modo fidelium omnium contio intelligitur verum etiam ecclesiae pastores et doctores, praesertim in concilio congregati. Haec ostensa nobis est lib. 4 cap. 4 concl. 4 et lib. 5 cap.4 conclu. 3. Praeceptionis vero huius exempla multa sunt, sed nos pauca ponemus. Illa Domini lege, Hoc facite in meam commemorationem (Lucae 22); omnes semper ecclesiae sacerdotes intellexere id praescribi, ut hoc idem ipsi facerent quod et Iesus Christus tum faciebat, hoc est ut Eucharistiae sacrificium offerrent. Nam post illa verba in persona Christi prolata, Unde et memores inquiunt nos servi tui, etc. offerimus maiestati tuae de tuis donis ac datis

hostiam sanctam, etc. Vuicleffistae igitur, qui dixerunt non esse fundatum in Evangelio quod Christus Missam ordinaverit, Lutherani item, ac multo etiam magis, qui negant in ecclesia Eucharistiae sacrificium esse, iure a nobis haeretici habentur. Sed de hac re in hoc eodem libro posterius. Rursum concilium² Lateranense Patrem et Filium vere et proprie rem unam eandemque esse intellexit ex illo (Idem synodus Ephesina): Ego et Pater unum sumus. Ita in hoc Abbas Ioachimus damnatus est, qui hunc locum non ad rei eiusdem et naturae unitatem sed ad consensionem voluntatis unius retulisset. Pari enim errore illum alterum locum interpretabatur: Claritatem, quam dedisti mihi, dedi eis ut sint unum sicut et nos unum sumus (Ioan. 17). Praeterea, Spiritum Sanctum a Filio procedere concilium Ephesinum ex illo scripturae loco accepit: De meo accipiet (Ioan. 16); ex illo etiam: Quem Ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, etc. (Ioan. 15). Animam rationalem tandem formam esse subsistentem quidem, sed essentialiter vere ac per se humanum corpus informare, concilium Viennense, ut equidem sentio, ex eo loco habuit: Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae et factus est homo in animam viventem (Gen. 2). In eo enim quod Deus animam homini inspirasse dicitur, illam patres foris venisse interpretati sunt, quemadmodum flatus extrinsecus venit. Non itaque spiritum hominis educi de materia nec ab ipsa pendere sed per se omnino subsistere. In eo autem quod per eundem spiritum factus est homo in animam viventem, cognovere utique illam corpus vere vivum efficere atque adeo formam substantialem esse humani corporis. Item hoc traxerunt ex illo: Nusquam enim angelos sed «semen Abrahae apprehendit» (Heb. 2). Si nanque animus hominis non esset corporis vera forma parsque omnino humanae naturae, sed corpori ut nauta navi, iuxta Platonis Origenisque sententiam, assisteret, sine dubio substantia esset, quod ad naturae conditionem attineret, separata, quam nos angelum nuncupamus. Quare Deus animam rationalem assumens, angelicam naturam assumpsisset. Haec igitur et alia eiusmodi tametsi in scriptura obscurius continentur, ecclesia tamen iure suo explicat fidelibusque ad credendum exponit. Quod dum facit, ipsius decretum non solum non esse falsum sed etiam stabile fixum ratumque esse debet, perinde ac si in libris sacris patentius haberetur. Pastores ergo ecclesiastici, quos in ecclesiae voce communiter intelligimus, cum scripturae certam constantemque intelligentiam praescribunt, et absolutam veritatis catholicae exhibent formulam et notas quoque certissimas, quibus haereses contrariae diiudicentur. Tertia praeceptio: Si Sedes Apostolica aliquem scripturae sensum praefinierit, ille idem catholica veritas censenda est. Quam sane praeceptionem, nisi opinio nos fallit, diligentissime in sexto superiore libro demonstrauimus. Multis quippe ibi ac necessariis argumentis addiximus Sedem Apostolicam in fidei iudicio labi non posse; scripturarum vero interpretatio, quum in disceptationem illae veniunt, fidei iudicium est; non ergo in scripturarum intelligentia Sedes Apostolica errat, si eas ex praescripto interpretatur. Nam si non constanti iudicio fixoque decreto sed ex opinione sua quasi praeteriens exposuerit, id quod alias saepe dictum est, nihil constituet omnino quod certum exploratumque sit. Quare si tunc erret, scripturam vel parum apte interpretando vel in sensum etiam alienum detorquendo, nihil huic praceptioni obstat. Quae non omnia illa sensa praestituit quae Pontifices e scriptura sacra ad res de quibus agebant suadendas accersierunt, sed illa docet firme esse tenenda

quae fidelibus a Sede Apostolica praestituuntur. Quibus autem signis Sedis Apostolicae Conciliorumque firma iudicia internoscantur in quinto libro explicatum est (cap. 5, q. 4). Ac certe eiusmodi iudicia, quae in scriptura interpretanda versantur, ad Sedem Apostolicam peculiariter attinere adeo clare hodie est in Clement. uni. De summa trinitate et fide Catholica diffinitum ut minime sit haesitandum quin Pontificis sententiam eadem et Viennensis concilii sit. Quid quod claves habet Petrus ut librum clausum aperiat? Quid quod quaecunque soluerit in terris erunt soluta in caelis? Quid quod ab initio constitutum est ut ex ore eius gentes verbum Evangelii et audirent et crederent? Quid quod adversum hanc petram ne portae quidem inferi praevalere queant? Quid quod pro eo oravit Christus ne deficeret fides ipsius, quo fratrum vacillantem et nutantem fidem confirmaret? At quid ego stultus contra proverbium vetus acta ago et argutis minutisque interrogatiunculis quasi aculeis lectorem pungo atque ea ut modo primumque nascentia edo quae in sexto libro altissimis defixa radicibus usque adeo confirmata sunt ut nulla unquam ui labefactari possint? Huius autem praeceptionis exemplum habes in extrava. Benedicti undecimi, cuius initium Benedictus Deus in donis suis. Ubi pronuntiat Pontifex haereticos eos fore qui negaverint animas iustorum simul atque e corpore excesserint divinam essentiam clare videre, si nihil tamen habuerint quod poenis purgatoriis ante expiandum sit. Hoc vero sine dubio accepit ex illo: Id quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae aeternum gloriae pondus operatur in nobis (2 Cor. 4). Ne quis autem falso errore ductus existimaret hanc operationem aeternae gloriae aut ad praesens mortalis vitae tempus aut ad futurum universale iudicium esse referendam, subiungit statim Paulus (2 Cor. 5): Scimus enim quod, si terrestris domus nostra huius habitationis dissoluatur, aedificationem ex Deo habemus domum non manu factam aeternam in caelis. Ac ne quis rursum aliter aeternam illam gloriam interpretaretur homini contingere quam per claram divinae essentiae visionem, mox rem eandem apertius exponens subdit: Scientes quoniam dum sumus in hoc corpore peregrinamur a Domino; per fidem enim ambulamus et non per speciem; audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore et praesentes esse ad Dominum. Quem locum D. Thomas, quarto Adversum gentes libro (cap. 91), pressius urget. Ubi quamuis et alia scripturae testimonia referat, sed ad meum sensum, immo ad sincerum subtilemque iudicium, nullum aliud est hoc testimonio praestantius ut et illa fidei veritas comprobari et contraria haeresis refutari quaeat. Praeclare itaque mihi sentire videor si Summum Pontificem autumo ex his ipsis Pauli verbis illud fidei dogma elicuisse. Ea igitur verba in falsum alium sensum peregrinumque deflectere haereticorum erit. Quarta praeceptio: Consentiens eadem Sanctorum omnium conspiransque Scripturarum intelligentia ipsissima est fidei catholicae veritas. Quae praeceptio in septimo libro cap. 3 conclu. 5 adeo fuse lateque et explicata exemplis et rationibus ac testimoniis confirmata est ut ineptus ego sim si quicquam in praesenti adiiciam. Quinta praeceptio: Si ex Apostolorum Traditione communis Ecclesiae usus unam quamlibet Scripturae interpretationem prae se tulerit, ea ut fidei veritas tenenda est. Ut ecclesiae mos perpetuus expressit in illis verbis, Quaecunque solueris super terram, erunt soluta et in caelis, Petro Petrique successoribus datam esse facultatem et soluendi uota et relaxandi iuramenta. Qui hanc ecclesiae facultatem infitiatus fuerit, is vere ac

iure haereticus iudicabitur. Atque hanc quoque praeceptionem nec probare argumentis nec exemplis illustrare debeo propterea quod in 3 lib. illam utrisque rebus patefeci. Sexta praeceptio: Quodcunque dogma fidei vel Ecclesia habuerit vel Concilium auctoritate Pontificis roboratum vel etiam Summus ipse Pontifex fidelibus praescripserit vel certe Sancti omnes concordissime constantissimeque tenuerint, ita nobis illud pro catholica veritate habendum est ut contrariam sententiam haereticam sentiamus, quamuis nec aperte nec obscure in Scriptura Sacra contineatur. Docui nimirum in tertio libro copiosius dogmata fidei non e sola Scriptura petenda sed ex Apostolica Traditione. Quae vero Christi et Apostolorum Traditiones sint non alia uia et ratione melius inuestigari posse quam Ecclesia ipsa duce atque magistra, superius non semel explanatum est. Ecclesiae porro auctoritatem non modo omnium fidelium coetu consistere verum etiam Conciliorum decretis, Sedis Apostolicae iudicio, Sanctorum Doctorum consensione, superioribus quoque libris expositum est satis, ut arbitror, diligenter. Christi quippe Apostolorumque doctrinam partim scripto partim verbo in Ecclesiam descendisse cum alias saepe tum fusius in tertio libro monstraui. Ostendi etiam saepissime nihil per se ad Ecclesiae fidem attinere nisi quod Christo et Apostolis revelantibus accepit. Cum autem neque Ecclesia neque Concilium neque Sedes Apostolica neque Sancti omnes simul possint in fidei iudicio falli, quemadmodum suis quaeque locis patefacta sunt, certe quodcunque nobis fidei dogma tradiderint, si in Sacris Litteris non habetur, Christo Apostolisque tradentibus in Ecclesiam venit. Eodem itaque gradu habendum ac si patenter illud Scriptura traderet. Omitto iam plura exempla haeresum notissimarum, quibus praeceptionis huius nota inusta est. Nam in tertio libro exempla sunt paene innumerabilia. Septima praeceptio: Si vel Ecclesia vel Concilium vel Sedes Apostolica vel etiam Sancti una mente eademque voce aliquam Theologiae Conclusionem et confecerint et fidelibus etiam praescripserint, haec veritas catholica ita censebitur ut si esset per se a Christo revelata, et illi qui adversetur aeque erit hereticus ac si Sacris Litteris Traditionibusque Apostolorum refragaretur. Conclusionem sane Theologiae hic appello eam proprie quae ex principiis huius facultatis certa et firma consecutione ducitur. Huius rei exempla sunt in promptu vel plurima. Sexta synodus generalis duas esse in Christo voluntates duasque item operationes collegit tum ex illo Non sicut ego volo sed sicut tu vis, tum ex eo quod Christus Deus est et homo perfectus. Concilium Lugdunense sub Gregorio decimo ratione quoque Theologiae constanti demonstravit Spiritum Sanctum ex Patre et Filio non tanquam ex duobus principiis sed tanquam ex uno, non duabus spirationibus sed una procedere. Pater si quidem et Filius iuxta fidem sunt unus Deus, una potentia, una sapientia, breviter in omnibus unum in quibus non obuiat relationis oppositio; nec enim aliter divinae naturae unitas in duabus personis servari potest. Cum itaque in spirando nulla sit a Patre Filii distinctio, sequitur Patrem et Filium non esse duo principia Spiritus Sancti sed unum, quemadmodum non sunt duo principia creaturae sed unum. Qua ex re intelligitur utrunque errasse uehementer, Erasmum nempe et Ambrosium Catharinum: illum, qui hanc conclusionem nihil ad fidem pertinere credidit; hunc, qui eam, cum sit Theologiae proprie conclusio, inter principia prima, hoc est fidei articulos, numeravit.

Item Concilium Lateranense sub Innocentio tertio ratiocinatione theologica adversus Ioachinum effecit divinam essentiam nec genitam esse nec generare; rem videlicet genitam et generantem realiter distingui oportere; quare si essentia divina generaret essentiam, ipsam a se non sola cogitatione sed re etiam esse distinctam. Item patres ad unum omnes ex eo principio Hoc est corpus meum, ratiocinati sunt conversionem panis in corpus Christi fieri, sine qua nec verborum illorum veritatem poterant comprehendere nec cetera quae fides catholica de vera inclusione corporis Christi sub specie panis confitetur. Ita Concilium Lateranense Patrum veterum consensione constituit panem in corpus vinumque in sanguinem transubstantiari (sic enim Concilium loquitur). Hac re constituta illa fuerunt consectaria, quae Concilium Constantiense decrevit, panem post consecrationem non manere atque adeo manere sine subiecto accidentia. In mutatione quippe et conversione quacunque terminus a quo mutatio et conversio initium sumit non manet; quare si per consecrationis verba panis transit in corpus, non utique perstat ille sed perstant accidentia eius. Item synodus Complutensis Sixto cuarto in extrava. sua corroborante certo Theologiae argumento confecit ex illo Ioannis testimonio Sicut misit me Pater et Ego mitto vos...: quorum remiseritis peccata, remittentur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt, non solum sacramenti poenitentiae institutionem haberi sed confessionis etiam praeceptum. Id quod nos in Relectione de Poenitentia evidentissime deduximus. Inde ergo exempli huius probatio petetur. Nam et reliqua delibamus extremisque, ut dicitur, digitis attingimus, quae late longeque diffusius in lectionibus olim quotidianis persecuti sumus. Octava praeceptio: Si Scholastici Theologi aliquam itidem conclusionem firmam et stabilem uno ore omnes statuerint atque ut certum Theologiae decretum fidelibus amplectendum constanter et perpetuo docuerint, illam ut catholicam veritatem fideles sane amplectemur. Constituimus autem, ut reor, hanc praeceptionem in 8 lib. firmiter et necessario, nec ad opinionem meam solum sed plane ad veritatem. Ac fieri potest ut aliorum iudicio errem, sed meo ita prorsus existimo. Christi igitur animam, statim ut est in corpore inclusa, Deum aperte vidisse Scholastici ad unum omnes fidentissime docent. Eam rem unde sibi persuaserint non omnibus passim expeditum est; sed ita esse minime ambigitur, nisi quod Erasmus in quaestionem vocat; at quibus rationibus et testimoniis ea conclusio confecta sit posterius explicabitur. Illud modo ponimus, universos Scholae theologos in Theologiae certis constantibusque decretis praefiniendis errare non posse sicut ne in fide quidem, quod eorum error error esset ecclesiae, utpote quum ad cernendum huius generis res non alios ecclesia quam theologorum oculos habeat, qui si fallerentur totum ecclesiae corpus in suo facerent errore versari. At enim, ut dixi, post ea quae 8 lib. disputata sunt, non est operae pretium in hac re constituenda elaborare. Sed ne quis sit admiratus cur, cum inter omnes fere theologos constet a meque ipso saepe affirmatum sit eiusmodi conclusiones quae ex fide per explicatam consecutionem deriuantur theologiae proprie esse non fidei, nunc ita confundam, quasi theologia et fides eadem virtus sint. Si enim error conclusionis theologiae error fidei est ―ut est revera―, si eam negare sit haeresis, sequitur fidem atque theologiam ad eandem pertinere virtutem, quando quidem errores utrique facultati contrarii ad idem pertinent uitium. Sunt enim utrique haereses. Sed non erit difficile ei qui superiora releget hanc obterere contundereque calumniam. Diximus enim fidem, licet non immediate, sed versari tamen circa eas conclusiones

quae per evidentem et necessariam consequentiam ex articulis fidei colliguntur. Quare necesse est ut infidelitas mediate quoque circa conclusiones theologiae contrarias versetur. Cum autem ex huiusmodi adversis erroribus non aegrotatio modo fidei sed etiam corruptio sequatur, fit ut eorum et fidei sit indirecta quidem et consequens sed vera et naturalis repugnantia. Quamobrem ecclesia tametsi intelligit eiusmodi conclusiones non e fide solum sed e principiis quoque naturae pendere, quia tamen non putat hominem rationalem ea quae rationi perspicua sunt et manifeta negare, eum qui illas infitiatus sit haereticum iudicat. Sumit enim, maximaque ex causa sumit, illum non in naturae ratione quae erat evidens sed in fide claudicare. At vero si quis vel consequentiam rerum alias perspicuam ignoraret vel principium etiam naturale quod cum articulo fidei ad colligendam theologiae conclusionem sumitur, certe non esset haereticus. Ut si homo indoctus, verbi causa, existimaret hanc enuntiationem esse falsam. Omnis homo est risiuus, unde quamuis crederet Christum esse hominem, non ideo arbitraretur eum posse ridere, hic profecto non esset proprie infidelis sed stultus, qui non per se supernaturali lumini sed naturali repugnaret. Verum quoniam eiusmodi stultitia, quamuis per accidens et indirecte, fidei tamen ex consequenti corrumpit deprauatque iudicium, iure apud ecclesiam non in stultitia habetur sed in crimine. Atque hae mihi uidentur praeceptiones summae atque optimae, in quibus tanquam insignitae notae et catholicarum veritatum et haeresum contrariarum appareant. Si quis vero certiores melioresque protulerit, ei ego magnam habebo gratiam. Quanquam erunt fortasse qui reprehendent communiter illa quidem omnia quae praeter opinionem suam in his libris meis animadvertent, separatim autem in singulis si perspicient quaedam in quibus vel a communi ego opinione vel a clementiae et lenitatis specie discedo. Nam et praeceptionum tertiae et postremae acerba cuipiam forte severaque iudicia videbuntur. Sed is primum rationes illas expendat velim, quibus in 6 et 8 libr. usi sumus ad duas has praeceptiones corroborandas, modestiam quoque ac temperamentum, quo huius nostri iudicii acerbitatem indulgenter etiam nisi nos sententia fallit emolluimus. Deinde si tam indulgens in huius saeculi temerariam insolentiam esse vult ut asperior ei disciplinae correctio displiceat, obsecro uideat ne, dum iudicum ecclesiasticorum animos a seueritate et uehementia ad remissionem indulgentiamque traducit, non modo forum ecclesiae relaxet sed usque ad atrium licentiae impudentis atque adeo intolerandae explicet. Crudele est, fateor, illud, «Vexat censura columbas», sed illud etiam dissolutum, «Dat veniam coruis»: utrum vero hoc tempore et aetate perniciosius non facile dixerim. Sed quoniam eorum errores qui de ecclesiae doctrina parum recte sentirent non eodem gradu esse omnes multis in locis perquam breviter perstrinxi atque attigi, de his quoque errorum gradibus pauca dicantur. Accepimus enim e concilio praesertim Constantiensi alias propositiones haereticas esse, alias erroneas, alias sapientes haeresim, alias temerarias, alias scandalosas, alias piarum aurium offensivas.

DE VARIIS ERRORUM GRADIBUS PRIMUMQUE DE HAERESI ET HAERETICA PROPOSITIONE

Prius vero quam istiusmodi propositionum genera notasque definio, illud explicandum est, an omnia illa ad haeresim requirantur quae sunt ad haereticum constituendum necessaria. Sunt enim auctores nobiles qui existiment omnem propositionem haeresim esse quae fidei veritati repugnet, quamuis ab ignorante sine ulla pertinacia defendatur; haereticus autem, nisi sit pertinax, nullo modo intelligitur. Huius autem opinionis suae multas causas reddere conantur. Primam quod, nisi ita esset, aliqua propositio ab uno affirmata esset haeresis, ab alio non esset. Ut si homo doctus, sciens contrarium in sacris libris contineri, assereret Moysen non Iudaeum fuisse sed Aegyptium, tunc illam propositionem haereticam esse haesitari non potest. At si eadem inscite ab aliquo homine rustico et idiota affirmaretur, haeretica non esset. Ita fieret ut propositio ab asserente penderet, quod ―ut inquiunt― quam sit erroneum vel mediocriter docto est manifestum. Si enim propositio falsa est, a quocunque dicatur semper erit falsa: ergo si est propositio haeretica, a quocunque illa asseratur semper erit haeretica. Alteram causam reddunt quod veritas catholica non pendet ab asserente ut veritas catholica sit. Nam sive Iudaeus sive paganus sive Christianus Deum esse unum et trinum affirmet, illa certe assertio catholica est; ergo neque contraria falsitas ex eo a quo asseritur haeresis sibi aut nomen aut rationem vendicat, sed absolute et per se est haeretica, quoniam absolute et per se cum catholica veritate pugnat. Ceteras causas vel ego non intelligo vel certe indignas iudico ut a nobis referantur. Illa vehementior apparet quae ab illis omittitur, quod theologi, rogati an propositio aliqua haeretica sit an non, simpliciter respondent aut esse aut non esse nulla eius qui asseruit habita ratione. Nova autem res esset et inaudita si theologi propositiones eas quarum notae quaeruntur designare nollent, nisi illis ante asserentium ingenium condicio doctrina et culpa innotescerent. Hinc colligunt omnem propositionem quae modo est haeretica semper haereticam fuisse, nec ecclesiam definitione sua ex non haeretica haereticam facere, sed id quod re ipsa erat, ignoratum tamen et occultum, declarare. Hanc sententiam Ocham tenuit (I par. dialogor. li. 2 c. 11) et Cardinalis Turrecremata (lib. 4 par. 2 cap. 3) et Adrianus (4 Senten. q. 1 De confess.) et Alphonsus Castro Zamorensis (libr. I De iusta haereti. puni. cap. I). At auctores alii, haud deteriores (mea quidem sententia, nam meliores multi credunt), ab his longe dissentiunt, in quibus est Caietanus (2.2. q. art. 1) Divusque etiam Thomas (prioris ad Corin. c. II lect. 4). Afferunt autem ad huius sententiae confirmationem argumenta plurima. Primum est quod concilium Constantiense distinguit propositiones haereticas erroneas sapientes haeresim: quas res difficulter omnino secernemus, si omnis error in materia fidei est haeresis prius etiam quam diffiniatur ab ecclesia. Deinde (24 q. 1 ca. Quod autem et cap. Achatius, et 24 quaest. 3 cap. Notandum) dicuntur aliquae haereses esse novae, aliquae veteres: non ergo absolute sineque ullo respectu asserentis haeresis dici potest. Praeterea ad haeretici rationem, qua haereticus est, pertinacia requiritur: ergo de ratione haeresis est pertinacia. Quemadmodum si coenatum non nisi uesperi intelligimus, ne coena quidem nisi uespertina intelligetur. Ac certe sicut a candore candidum ita ab haeresi nominatur haereticus: quare qui haeresim asserit, haereticus ille est, ut qui habet

candorem est candidus. Quid enim absurdius dici potest quam veram fornicationem esse in eo qui non est fornicarius? verum et proprium homicidium in eo qui non est homicida? Absurdum igitur etiam est in eo vere et proprie haeresim esse qui non sit haereticus. Ad haec haeresis est uitium non solum intellectus sed etiam voluntatis, nempe crimen est quod nisi voluntate consentiente intelligi non potest: ubi ergo nullum est crimen nullaue cordis adversum fidem repugnantia, ibi ne ulla quidem haeresis est. Adde quod actus fidei catholicae non est nisi assentiamus propositioni catholicae ab ecclesia definitae; quandiu enim res est ambigua neque ecclesia alterutram controversiae partem praefiniuit, neutrius opinionis assensus fidei catholicae iudicium est. Qua ex re intelligitur non esse haeresim nisi quis veritati catholicae quam ecclesia certo praescripsit refragetur. Adde etiam quod veritatem catholicam appellare quam nec ecclesia credendadam proposuit nec fideles per fidem infusam credunt, sed unusquisque probabili opinione tenet, videtur a nomine quoque ipso veritatis catholicae alienum. Atque opinionem quae infitias iret divinas personas relationibus distingui, antequam esset ab ecclesia diffinitum, nemo haeresim vocare auderet nec veritatem catholicam quae adversam sententiam tueretur. Mihi vero semper consilium fuit nominum controversias aut declinare omnino aut paucis exponere. Itaque si de haeresi proprie loquimur, non dubito quin receptior crebriorque sententia eadem verior sit: nempe non aliud exigi ad constituendum haereticum quam id quo haeresis constituitur; haeresis quippe flagitium in aliquo homine est illumque denominat in quo esse constiterit. Cuicunque igitur haeresis nota vere et iure inuri potest, is vere iureque erit haereticus; id quod ex argumentis nunc positis quaedam manifeste probant. Sed quemadmodum urina improprie sana dicitur, quod signum est sanitatis, etiamsi fallax aliquando sit, sic propositio in voce vel in scripto vocatur haeretica, quod signum haeresis esse soleat, quamuis interdum ab haeresi is qui dixerit excusetur quia ignorans fuit. In quo sensu illorum opinio vera est qui arbitrantur aliquam propositionem haereticam esse tum etiam cum is qui asserit haereticus non est. Vel loquuntur etiam de haeresi ex genere et obiecto. Ut si quispiam concubitum illum primum Iacob cum Lia fornicarium appellaret, non quod re vera fornicatio fuerit sed quod ex genere et natura talis sit, quamuis ignorantia interveniat. Verum scholae theologi, qui vocum significatum pressius tenent, nec concubitum Iacobi cum Lia fornicationem esse dicunt nec acceptionem rei alienae furtum nec caedem hominis homicidium, nisi quum et res aliena male per iniuriam attrectatur et homo inique contra ius occiditur. Maneat ergo perpetuumque sit, si veram et propriam nominis rationem sequimur, haeresim non esse cui pertinacia non est adiuncta et omnino cetera sine quibus crimen haereseos vere et proprie non constat. Nec si ad fidem illa ex se pertinent quae a Deo sunt ecclesiae revelata, quanquam in eorum forte nos ignoratione versamur, contrarios statim errores haeresis iudicabimus. Non enim si quispiam color albo contrarius est, protinus est ater, nec si aliquid liberalitati adversatur, mox avaritiae nomen habet. Sic igitur fieri potest, quod paulo post demonstraturi sumus, ut etiam in Christiano error aliquis sit fidei quodammodo adversus nec haeresis tamen sit, uitium inter ea quae fidei repugnant vel maximum. Quemadmodum autem (nam hoc exemplum etiam atque etiam premendum est) colori albo giluus glaucus et pallidus contrarii sunt, imperfecte tamen, ita quidam etiam sunt Christianorum errores qui, cum inchoati sint et informes, haereseos speciem non attingunt, licet ad eam ipsam quam proxime accedant.

Quia vero haeresis cum fide non solum pugnat sed summe maximeque etiam pugnat, sequitur errorem tunc proprie haeresim esse quum non fidei materialiter sed formaliter adversatur (libet enim hoc loco scholae verbis abuti; sed experiar et dicam, si potero, melius). Si quis fidelis in his quae fidei sunt vitiose per inscitiam erret et flagitiose etiam catholicam unam quamuis veritatem ignoret, ad dialecticorum legem quidem fidei contradicit ad morumque etiam normam culpae mortalis reus est, sed nisi vivus ―ut dicitur― vidensque pereat, hoc est nisi prudens volensque se a catholico dogmate separet, nec facit sectam neque haeresim admittit. Nondum enim simpliciter et absolute cum fidei forma pugnat, si de pugna morali sermo sit. Nam de pugna dialectica nulla nobis quaestio nunc est. Sunt tamen eiusmodi errores informationes et inchoationes quaedam haereticae pravitatis ad cuius speciem indirecte, ut imperfecta ad perfecta, rediguntur, quemadmodum hominis embrio homo quidam informis est et inchoatus, at non simpliciter homo sed secundum quid. Non ergo si quispiam error fidei contrarius per ignorantiam vel negligentiam uituperabilem fideli obrepit, illico haeresis nominabitur quae est summa quaedam infidelitatis species errorque fidei catholicae adversus non utcunque sed perfecte absolute formaliter. Perfecta vero haec absoluta et formalis repugnantia, quum sit etiam moralis non modo dialectica, ex obiecto et genere seorsum non accipitur nisi subiecti quoque et voluntatis humanae ratio habeatur. Ecquis enim nesciat morales actus ex dispari hominum statu condicione affectu notitiaeque varietate diversa uarias item nominationes speciesque sortiri? Error igitur ille, Christus non est verus Deus, tametsi in quocunque cuiusque condicionis homine fidei repugnat, in Iudaeo tamen infidelitas Iudaica est, in pagano paganica, in Christiano haeretica, nisi adeo loquendi imperiti simus ut eiusmodi erroris culpam in pagano haeresim appellemus. Apud nos ergo, qui multas et discrepantes infidelitatis species ex vario hominum cultu ac professione distinguimus, nihil obstat cur non illiusmodi et rerum et vocum genera ab asserentibus pendeant. Quibus rebus expositis facile, ut opinor, intelligitur mala haeresim ratione finiri, quod sit error catholicae veritati contrarius, quippe cum ista finitio una in omnes errores ualeat Iudaeorum Saracenorum paganorum haereticorum. Sed hoc quidem sane luculenter, ut ab hominibus definiendi peritis, a theologis scholae dictum est: Haeresim esse eius qui fidem professus fuerit pertinacem errorem illi veritati manifeste contrarium, quae catholica certo sit.

CONTRA HAERESIS FINITIONEM ARGUMENTA QUAEDAM

At enim ut haec definitio illustrior appareat quibusdam argumentis exploranda est. Primum Christiana doctrina et institutum est haeresis, ut auctor est Philo in libello De uita theoretica supplicum (apud Euseb. lib. histo. eccles. 2 cap. 17); at non est error sed ipsa potius catholica veritas, etc. Deinde apostata a fide et religione Christiana catholicae veritati aperte repugnat, quam semel professus est; non tamen est haereticus. Praeterea Ex verbis inordinate prolatis, ut Hieronymus ait, incurritur haeresis: sine errore ergo et pertinacia hoc crimen invenitur. Praeterea Dubius in fide infidelis est (De haereti. ca. I): si ergo antea erat Christianus ex eiusmodi dubitatione efficietur

haereticus. Nihil enim est in genere quin in aliqua eius generis specie constitutum sit. Quod si haesitatio illa est haeresis, qui autem haesitat suspensus et incertus animi pendet nullique rei omnino assentitur, fit ut haeresis sine errore aliquando sit. Nam error veritati repugnans assensionem habet. Ad haec Divus Thomas (I p. q. 32 art. 4) docet quod opinari falsum circa ea quae sunt nobis principaliter ex fide tradita hoc ipso inducit haeresim, maxime si pertinacia adiungatur. Sine pertinacia igitur haeresis esse potest. Id quod ecclesiae usus confirmat quae ex una actione adorandi idola circuncidendiue puerum hominem quasi haereticum iudicat, non iudicatura si ad haeresim pertinacia nimiaque illa in errore perduratio exigeretur. Adde quod incredulitas et duritia cordis sine pertinacia esse non potest: discipuli ergo undecim, quorum incredulitatem et duritiam cordis Dominus increpavit, habuerunt in errore pertinaciam. At error circa resurrectionis articulum, quam Dominus ipse manifeste praedixerat, fidei catholicae aperte erat contrarius: quare si finitio illa vera et perfecta est, discipuli in haereseos crimen incurrere. Id si perabsurdum est, dicamus potius in ea definitione et superesse quicquam et etiam abesse. Haec vero argumenta paucis quam fieri poterit expediemus. Non enim hoc loco nos de haeresi institutionem suscipimus quae nisi longissima oratione nullo modo absolueretur, sed quasi praetereuntes breviter et circunscripte explicare volumus quidnam proprie haeresis sit, unde quis sit haereticus error eluceat et quae haeretica propositio, quam in voce vel scripto erroris haeretici signum esse nemo qui vir doctus sit ignorare potest. (Ad I argum.) Primum igitur haeresis Graece ab electione dicitur, ut auctor est (24 q. 3 ca. Haeresis) Hieronymus (in 5 ca. epist. ad Gala. et in c. 3 epist. ad Titum), Isidorus (lib. 8 etymolog. c. 3), D. Thomas (2.2 quaest. 11 artic. 1 et in 3 cap. episto. ad Titum). Graecam vero hanc vocem Latinus novi testamenti interpres interdum servat (1 Cor. 11), quandoque in sectam vertit, ut ad Galat. 5, ubi editio nostra in carnis operibus sectas habet, Graeca habent haereses, et Acto. 28 Iudaei cum Paulo inquiunt, Nam de secta hac notum est nobis quod ubique ei contradicitur, haeresim Graece Lucas dixit. Secta igitur et haeresis eadem res sunt, sed ut secta a sectando sic haeresis ab eligendo dicitur: ἀπὸ τοῦ αἱρέομαι, quod est eligo (Isidorus 8 Etymol., Thomas II-II.11.1 ad 3). Deinde et illud animadvertendum, nomen haereseos apud Graecos veteres et Latinos auctores generale esse et unanquamlibet sectam designare, ut Platonicam Stoicam Peripateticam. At Christiani scriptores contracto vocabulo haeresim nuncupant sectam et divisionem, qua quis a communi se ecclesiae fide seiungit priuatamque opinionem eligens a catholica institutione discedit. Praeterea et illud, licet sit in promptu et multorum sermone teratur, commemorandum est tamen, doctrinam evangelicam proprie neque haeresim neque sectam appellandam. Tum quia eam non sequimur ex electione nostra: nec enim commentum aut inventum nostrum est sed habemus ex traditione divina, ut non nobis sic an aliter opinandi optio detur sed Deum quacunque trahit retrahitque sequamur. Tum etiam quoniam evangelii doctrina semper catholica et universalis fuit, ad omnes aeque pertinuit omnesque eam omni tempore tenuerunt, qui de Deo et veritate recte sentirent. Cum ergo haeresis et secta privatam quandam disciplinam sonent quam sibi unusquisque pro suo arbitrio et eligit et sequitur, nimirum catholica disciplina, hominibus ad unum omnibus a Deo tradita, nec secta nec haeresis vocanda est, quamlibet philosophorum placita haereses vocitentur. Auctores sunt Hieronymus (in tertium caput epist. ad Tit.), Isidorus (8 lib. etymolog. cap. 3), Theophilactus (in 2 cap.

epist. ad Colossen.), Tertulianus (in lib. De praescriptionibus haereticorum). Quod igitur Philo nostram religionem haeresim dicit, neque in malam partem tamen, more illius aetatis facit: sic enim fere ab hominibus appellabatur. (Ad 2 argum.) At vero utrum apostasia haeresis sit magna doctissimorum dissensione certatur. Syluester (in ver. Haeresis, I quaest. 2) affirmat apostatam haereticum proprie non esse; sed in ver. Aposta., 1 et 2, secum ipse, ut videtur, pugnat. Caietanus (II-II quaest. 11 artic. 1) docet quod apostatae vere haeretici sunt quia, licet non credant in Christum ―ut ait― actu elicito, profitentur tamen eum charactere Christiano; in haeresim itaque incidunt, cum desciscant a fide catholica quam professione tenebant. At in Summa in ver. Apostata videtur contra sentire inquiens: Apostasia peior est haeresi, utpote excedens ipsam totaliter tollendo fidem. Cardinalis Turrecremata (in lib. 4 part. 2 cap. 13) aperte confirmat apostatam haereticum non esse. Quae eadem sententia est D. Thomae (II-II q. 11, art. 1 et q. 12 art. 1 ad tertium), ubi expresse dicit apostasiam non importare determinatam speciem infidelitatis sed recipere speciem a termino ad quem est motus recedentis a fide. Ac certe usu et more loquendi sanctorum haereticus ille duntaxat est qui post professionem Christianae fidei sub nomine Christiano doctrinae Christi resistit, ut Augustinus inquit (18 De Ciui. Dei c. 51) et 16 lib. cap. 2 tradit quod Cham medius Noe filius nec in primitiis Israelitarum nec in plenitudine gentium tanquam se ab utroque discernens et inter utrunque remanens typus haereticorum fuit. Atque Origenes (in tertium cap. epist. ad Tit.) Haereticus, inquit, est ille qui Christo se credere profitetur sed aliud de veritate Christianae fidei credit quam habeat traditio definitionis ecclesiasticae. Et ne singulorum verba referendo prolixi et molesti simus, Ambrosius (in 3 cap. epist. ad Tit.), Gregorius (5 mora. ca. 11), Beda (in Lucae c. 17) idem cum Divo Thoma et Augustino sentiunt, nec quisquam veterum in longissimis adversum Iulianum disputationibus eum haereticum sed apostatam nominavit. Sed ne ratio quidem Divi Thomae pessima est: is enim qui totam Christi doctrinam reiicit nihil videtur eligere sed penitus a fide discedere. Item apostasia motum quendam importat discedentis a fide; motus autem non habet speciem a termino a quo sed a termino ad quem: cum ergo apostata ad Iudaeorum superstitionem et errorem accedit Iudaicae infidelitatis reus est, cum vero ad paganismum paganaicae infidelitatis culpam contrahit. Quo fieret ut apostasia, si haeresis est, in duabus speciebus eiusdem proximi generis collocaretur. Rectius ergo Divus Thomas philosophatur cum ait apostasiam nullam determinatam speciem infidelitatis prae se ferre sed ad eam redigi et reduci ad quam apostata accessit. Nam ex eo quod recessit a Christiana fide, apostasia speciem non habet sed circunstantiam quandam aggrauantem iuxta illud: Melius erat eis non cognoscere viam iustitiae quam post agnitionem retrorsum conuerti (2 Petr. 2). Quo magis eos miror qui in contrariam sententiam verba D. Thomae rationesque deflectunt. Sed eorum argumenta videamus. Unum est quod haereticus homo per multiplicationem haeresum haereticus esse desineret. Nam si in aliam et aliam haeresim quotidie laberetur quousque totam prorsus desereret catholicam fidem, iam ex haeretico per augmentum haeresum priore nomine amisso apostata fieret. Alterum argumentum est quod poenae in iure adversum haereticos decretae apostatas etiam comprehendunt, id quod non esset si illi non essent haeretici, quum nulla lex canonica sit quae in huiusmodi apostatas animadvertat nisi in haereticis contineantur. Postremum argumentum gravius est multo quam cetera, quod Bonifatius octauus apostatas haereticos esse definierit in haec verba:

Contra Christianos qui ad ritum transierint Iudaeorum erit tanquam contra haereticos procedendum. (De haereti. in 6). Sed primum argumentum non est difficile eludere. Quamlibet enim haereses cumulentur, si Christum homo ille generaliter profitetur et sub Christiano vocabulo eius fidem impugnat, haereticus semper erit, apostata non erit. At ubi primum et Christi nomen et totam omnino religionem deserere instituerit, apostata fit et nomen haereseos amittit non per haeresim superioribus adiectam sed per apostasiam novam quae haeresis non est sed maius aliquid haeresi. Quis autem dubitat minora per maiora aboleri et nominibus commutatis priora in posteriora transire? Dispositiones mutantur in habitus, et nomen dispositionis cessat. Scientia viatoris in scientiam comprehensoris vertitur, et scientia illa prior fidesque et fidei nomen eluitur. Incontinens incontinentiis saepius iteratis prauus efficitur, et nomen illud vetus euanescit aut certe in gravius aliud permutatur. Quapropter nihil est admirandum si asserimus haereticum per apostasiam, quae novum crimen est ab haeresi separatum multoque gravius crimen quam haeresis, antiquum nomen amittere et novum comparare, praesertim quum haereticus apud veteres sanctos non ille apertus hostis sit sed falsus propheta qui venit in uestimentis ouium, leprosus item qui dum rectis praua permiscet colorem sanum maculis aspergit, Pharaonis magus qui veritatis imaginem prae se ferens veritati resistit, fons denique et nubes sine aqua, arbor autumnalis, sidus errans, quae omnia aquae fructus lucis speciem obtendunt. Cum ergo haeretici nomen generalem quandam Christi professionem connotet, non est absurdum si cum connotatio abest absit quoque haeretici vocabulum. Quemadmodum si quis coenam ad sequentem diem uariis poculis quam maxime possit uarioque item sermone produxerit, coena iam illi mutato tempore in ientaculum aut prandium etiam conuertetur nec proprie nomenclaturam priorem retinebit. Secundum vero argumentum ita refellitur. Non est dubium quin apostatae in poenas haereticorum incurrunt. Id quod ab ineunte ecclesia perpetuo servatum est, quemadmodum ex Cypriani opusculis vel maxime liquet. Falluntur autem in ea re plurimi, quod omnes ecclesiae leges a iuris voluminibus petendas esse existimant, in quae vel Raymundus vel Gratianus vel quilibet alius decreta sane quam plura congessit. Hinc enim Caietanus noster praeceptum ieiunii quadragesimalis, quoniam in decretis pontificiis quae passim circunferuntur non apparet, vix potuit constituere eodemque labore paene confectus est dum legem quaereret qua clerici monasticam religionem professi ad divinas praescriptas preces exsoluendum adstringerentur. Multae sunt, mihi crede, ecclesiae leges quas non scriptura sed usus inseruit. Nec Conciliorum atque Pontificum scripta omnia iuris contritum volumen complectitur. Apostatarum ergo poenas ante Bonifatium octauum mos ecclesiae praescripserat. Sed quoniam quispiam dubitavit, illius dubitationem Pontifex in eo capite resoluit definiens non aliter adversum apostatas quam contra haereticos procedendum. Verum e Pontificis verbis et diffinitione non habetur apostatas haereticos esse. Nam illa particula, tanquam, similitudinem rei aliquando, non semper veritatem affert. Cuius rei exempla non est opus in praesentia referre, quia in sacris et profanis litteris obuia sunt plurima. At de hoc argumento, cum nominis etiam controversiam habeat, nimis multa dicta sunt. (Ad 3 arg.) Illud porro testimonium, quod Hieronymi nomine scholae theologi iurisque periti etiam terunt, Hieronymi non est; sed a Magistro Sententiarum acceptum D. Thomas ceterique deinceps ―ut solet― usurparunt. At si illa Hieronymiana ad

Damasum epistola de trium hypostaseon vocabulo accuratius relegatur, D. Hieronymus in ea potius sententia est, ut existimet e sensu non e verbis haeresim aestimandam. Ecquid enim aliud sibi vult cum ita loquitur? Ab Arianorum praesule et Campensibus trium hypostaseon novellum a me homine Romano nomen exigitur…. Interrogamus quid tres hypostases posse arbitrentur intelligi. Tres personas subsistentes aiunt. Respondemus nos ita credere. Non sufficit sensus, ipsum nomen efflagitant, quia nescio quid veneni in syllabis latet … Et quia vocabula non edicimus, haeretici iudicamur. Et multa alia posterius eiusmodi e quibus intelligas Hieronymum nihil sibi in recta et sana intelligentia a crimine haereseos timuisse sed novam vocem, ubi venenum sub melle latere suspicabatur, reformidasse. Alioqui illud Hilarii Hieronymus legerat: de intelligentia haeresis non de scriptura¹ orta est et sensus non sermo fit crimen. Itaque, ex verbis inordinate prolatis in haeresis suspicionem incurrere fortasse possumus: in haeresim, si error in fide absit, non possumus. Quum enim fides in intellectu sit, necesse est infidelitatem cuius species est haeresis in intellectu quoque esse. Item veritati nihil contrarium est nisi error; quum ergo haeresis fidei veritati adversetur, sine dubio est error. Sed quoniam interdum legislatores et iudices iuris fictione et praesumptione in foro exteriori crimina persequuntur, dicta factaque externa quae haeresim testari solent et haereses vocant et pro haeresibus puniunt. Quemadmodum et in eos qui foris deserunt fidem opereue externo cultum idolo exhibent, quamuis ex metu id faciant, perinde animadvertunt ac si interius a fide et religione desciuissent. Sed quod ad voces attinet, nihil moror. Nam sicut externa testatio et professio fidei interdum fides nuncupatur, ita etiam externa testatio haeresis eandem quoque nomenclaturam habet. Rerum quippe signa et imagines rerum saepe nominibus appellantur. Quo modo proverbium illud vetus atque laudatum, cui ego vix unquam sum assensus, verum est in sermone vulgari: Ex verbis inordinate prolatis incurritur haeresis. At sermone proprio, ut diximus, haeresis apud Christianos error est eius qui fidem Christi generaliter se habere profitetur nec tamen veram habet. Sed enim de rebus ipsis eos qui fidei et religionis iudicium exercent admonendos putaui ut non eodem modo dictorum ac factorum iudicia faciant. In factis sane quae ipsa per se taetra ac flagitiosa sunt nihil est periculi, si ritu Iudaico circuncidentem aut idolo daemoniue sacra facientem poenis haereticorum mulctent. Tametsi non sum nescius viris et theologiae et iuris peritissimis placuisse, id quod mihi ipsi non displicet, ut quoniam illiusmodi homines non sunt aut haeretici aut apostatae nisi iuris fictione et praesumptione probabili, iudices fidei in ea ipsa quidem externa flagitia studiose nimis ac diligenter inquirant num revera ex interiori infidelitate proficiscantur et prodeant. Quod si constiterit non errore intellectus sed cupiditate metu aut alia quauis animi perturbatione id genus scelera patrata perfectaque fuisse, tunc illa non tanquam haereses sed leuiore animadversione punienda. Verum quum verba quantuncunque inordinate prolata saepe a crimine haereseos, nonunquam etiam a crimine omnino vacent, in eorum sensu et mente inuestiganda adhibeat iudex licet diligentiam vel maximam, sed si in verbis peruersis et inquinatis recta sententia dicentis appareat sanaque et munda fides, admonendus est homo corripiendus terrendus quoque, clementer tamen moderateque mulctandus. Interdum vero dissimulanter est vel tota poena mortalium inscitiae et imbecillitati condonanda, cum liberior loquendi licentia hominum leuissimorum, quamuis errorem non habeat, uehementer coercenda sit, ut quae afferat audientibus aliquando perniciem.

At haec, ut a praesenti instituto aliena, quasi primoribus labris gustata dedimus. Quae sequuntur, ea nostra sunt atque ad hoc tempus et locum proprie pertinent. Quamobrem, ut breviter quidem illa sed enodate explicentur, ingenii quantum potero, laboris plus paene quam potero, adhibebo. (Ad 4 arg.) Controversantur ergo iuris periti atque theologi an dubius in fide haereticus sit; itemque similiter (eadem enim quaestio est) dubitare de una qualibet catholica veritate an sit etiam haeresis. Nam esse, ratio illa posita primum videtur ostendere; deinde et Augustini testimonium illud (In Enchi. c. 17 et 19): Errare est verum putare quod falsum est falsumque quod verum est, vel certum habere pro incerto, incertum vero pro certo, sive falsum sive verum sit. At qui de una quauis fidei veritate dubitat, is habet certa pro incertis; errat ergo contra fidem: fides enim, ut Bernardus ait, ambiguum non habet, quod, si habet, fides non est. Haesitatio igitur illiusmodi error est cum fide pugnans. Quare si pertinaciam habeat adiunctam, procul dubio est haeresis. Praeterea concilium Viennense doctrinam omnem, aut temere asserentem aut vertentem in dubium quod substantia animae rationalis non sit humani corporis forma, tanquam erroneam ac veritati fidei catholicae inimicam reprobat. Non igitur ille solum errat in fidem eique contrarius est qui asserit propositionem haereticam, sed etiam qui veritatem catholicam vertit in dubium. Quorsum insuper illud caput, Dubius in fide infidelis est, in titulo De haereticis ceteris omnino capitibus praeponeretur, nisi ut intelligeremus id genus homines et haereticos habendos esse et tanquam haereticos puniendos? Praeterea is qui dubitat fidem amittit, alioquin non esset infidelis; at fides in baptismo suscepta nisi per haeresim non amittitur. Adde quod de ratione fidei est constans et certa firmitudo; vacillatio autem et dubitatio pertinax fidei corrumpit firmitudinem; est ergo fidei saltem indirecte contraria atque adeo est haeresis. Ea enim re error adversus theologicae conclusioni haeresis est, quia fidei est indirecte corruptor. His argumentis utuntur illi qui dubium in fide, si est in dubitando pertinax, haereticum censent. Nam si ex infirmitate, non ex pertinacia, vacillat et claudicat, omnium una sententia est hunc haereticum non esse: Modicae, inquit, fidei, quare dubitasti? (Matth. 14) Dubitatio igitur hominis infirmi non funditus tollit fidem, quam in imbecillo modicam ait Dominus esse, non nullam. Alii vero auctores etiam ipsi eruditissimi contra sentiunt dubitationem in fide fidei quidem opponi priuatiue, non contrarie, haeresim autem fidei esse contrariam positiue (sic enim scholastici loquuntur): itaque dubitationem non proprie esse haeresim, etiamsi homo prudens vidensque dubitaverit. Quam opinionem multis et ipsi argumentis persuadere conantur. Primum est D. Thomae testimonium prioris ad Corinth. 11 lect. 4, ubi docet de ratione haeresis esse ut quis priuatae disciplinae pertinaciter inhaereat. Nam electio, ut ait, firmam importat inhaesionem, unde colligit haereticum non esse nisi qui spernit disciplinam fidei divinitus traditam et pertinaciter proprium errorem sectatur. Quae eadem sententia Hieronymi est, in cap. quintum epistolae ad Gala. et in cap. tertium epistolae ad Titum, inquientis (24, q. 3, ca. Haeresis): Haeresis ab electione dicitur, quod scilicet eam haereticus sibi eligat disciplinam quam putat esse meliorem. Atque Augustinus, lib. de utilita. creden. ad Honora. cap. primo (24, q. 3, ca. Haereticus), Haereticus, inquit, est qui falsas opiniones vel gignit vel sequitur. At qui dubitat, hic neque habet firmam inhaesionem nec alterutram quaestionis partem eligit nec opinionem falsam aut gignit aut sequitur: non est igitur haereticus.

Rursum haeresis contrarie opponitur fidei et non per negationem aut privationem; at dubitatio, cum non habeat assensum nec dissensum, non adversatur fidei contrarie, nam fides assensum prae se fert; dubitatio igitur non est haeresis. Praeterea haeresis error est catholicae veritati contrarius; error autem assensus est vel dissensus falsus; cum ergo haesitatio nec assensus nec dissensus sit, ne haeresis quidem est. Ad haec dubitatio medium quoddam est inter duas extremas controversantium partes; fides vero et haeresis duo sunt extrema summe maximeque pugnatia: dubitatio igitur, quae inter dogma haereticum et veritatem catholicam intermedia est, non est haeresis sed illius particeps atque vicina. En causae quibus auctores sane nobiles moueri solent ut isto modo opinentur. Nec argumenta eos adversariorum urgent quominus in sua sententia perstent. Etenim cum primum illis obiicitur dubium in fide infidelem esse, hoc ita repellunt. Infidelitas, inquiunt, tripliciter accipi potest. Uno modo secundum puram et simplicem negationem, ut dicatur quis infidelis ex hoc solo quod non habet fidem, et hoc modo ―ut dicit Sanctus Thomas (2.2. q. 10 articu. 1)― in his qui nihil audiverunt de fide no habet rationem culpae sed magis poenae. Secundo capitur infidelitas secundum contrarietatem ad fidem, qua scilicet aliquis repugnat auditae fidei vel etiam contemnit ipsam, et in hoc proprie ―ut eodem loco Divus Thomas affirmat― ratio infidelitatis perficitur. Tertius modus infidelitatis est medius inter duos modos praedictos, et est fluctuatio quaedam inter duas partes nec uni nec alteri adhaerendo; quo modo Stephanus Papa loquitur in illo capite primo de haereticis. Tres vero infidelitatis species eius esse intelliguntur quae proprie fidei contraria est, hoc est non primo aut tertio modo sed secundo. Errare autem eos qui certa pro incertis habent, ita demum esse interpretantur, si aut affirment incerta esse illa quae certa sunt aut negent etiam esse certa. Error enim est propositio falsa verbo sive affirmato sive negato. Qui vero nihil vel affirmat vel negat, hunc proprie non errare, nisi forte is etiam errare dicitur qui scopum non attingit quum sagittam quidem non iecerit, collineaturus tamen si iecisset. In quem sensum peccatores in uniuersum errant, non ii modo qui operantur malum verum etiam illi qui non faciunt bonum. Sed hoc improprium est. Alioqui, ut ad propositum reuertamur, si propterea quod fidem certam esse oportet, quisquis incertus est errorem habet, qui opinabitur Christum esse Deum, hic quoque proprie et errabit et erit haereticus, nempe cum non habeat firmitudinem eam quam veritas fidei requirit. Sicut enim dubitatio fidem pellit, ita etiam opinatio. Formido nanque opinationi coniuncta perinde certo fidei assensui repugnat, ut illa dubitantis ambiguitas. At estne quisquam tanto ductus errore ut veram opinionem esse errorem existimet, quia cum certo assensu quem fides exigit simul esse non potest? Qui igitur habebit certa pro incertis nihil aut asserendo aut infitiando, sed quia pendens animi nec veritatem catholicam nec dogma contrarium eligit, is fictione iuris haereticus forte erit, vocis certe proprietate non erit, cum non sit contrarie et positiue infidelis, quanquam est infidelis negatiue aut etiam priuatiue, eo quod fides sine ullo errore et abiecta omni formidine et cunctatione vera esse intelligitur; si autem formidinem aut cunctationem habet, fides non est. Quod vero ex concilio Viennensi testimonium excitatur, non modo non est contra hos sed maxime horum causam opinionemque confirmat. Cum enim doctrinam omnem, sive asserentem sive vertentem in dubium quod substantia animae rationalis humani corporis non sit forma, tanquam erroneam ac fidei catholicae inimicam synodus reprobasset, ne quispiam putaret dubium atque assertionem eodem gradu et loco habendum esse,

subiungit: Definientes quod quisquis deinceps asserere defendere seu tenere pertinaciter praesumpserit quod anima rationalis non sit forma humani corporis, tanquam haereticus sit censendus. In quibus verbis perspicuum est eos qui eam rem in dubium verterent non esse a concilio tanquam haereticos condemnatos, sed eos tantummodo qui eius rei contrarium pertinaciter assererent. Nec enim sine causa existimandum concilium est eos qui in dubium verterent praetermisisse. Doctrina igitur ea quae in dubium vocat catholicas veritates inimica est fidei Christianae non consummate et absolute sed imperfecte et inchoate, nam et suo quodam modo colores medii albo inimici et contrarii sunt et non solum color ater extremus. Qua ex re satis intelligitur haesitationem meram sine assensu atque dissensu neque errorem proprie esse neque fidei omni ex parte inimicam. Iam quod caput illud, Dubius in fide infidelis est, ante cetera ponitur in eo titulo qui De haereticis inscriptus est, non probat dubium in fide haereticum vere esse sed iuris fictione esse. Id quod secundum eius tituli caput ostendit: Qui alios, inquit Leo cum potest, ab errore non revocat, seipsum errare demonstrat. At qui haereticis favent et in eorum errore conniuent affectu illiciente non errante intellectu, hi iuris quidem suspicione haeretici sunt, vere autem et proprie non sunt. Error, Innocentius ait, cui non resistitur approbatur et veritas quum minime defensatur opprimitur (83 dist. ca. Error). Quid ita? nec enim caret scrupulo societatis occultae qui manifesto facinori desinit obuiare. Et Gregorius consentire, inquit, videtur erranti qui ad resecanda, quae corrigi debent, non occurrit (Eadem distin. cap. Consentire). Nec Stephanus Papa, cuius decretum illud esse dicitur, aliter se ipse interpretatur. Nempe docere volebat quibusnam testibus fides habenda sit et inter ceteros eos a testimoniorum fide reiicit qui aut fidem veritatis ignorant aut dubii nimirum in fide sunt. Hos enim Pontifex iure et infideles esse sumit et in testimoniis ferendis mendaces. Quocirca primum illud caput non eo forsan spectat, ut ex illius sententia homines haeretici iudicentur, sed eo potius, ut fidei iudices intelligant quosnam sint in causa fidei testes legitimos habituri; absurdum enim esse ut infideles de fide adversum Christianos testificentur, sive infideles veritatis ignoratione aut dubitatione sint seu, multoque etiam magis, errore contrario. At eum qui non infirmitate sed pertinacia dubitat fidei habitum amittere mihi uehementer probabile est. Nam actum fidei omnis vel pertinax vel imbecilla dubitatio tollit, qui quidem ambiguum non habet, et si habet actus fidei non est. Fidem vero in baptismo susceptam non nisi per haeresim perdi huius opinionis auctores facile negant. Colorem nanque album non modo ater expellit sed giluus etiam et glaucus ac ceteri omnino intermedii. Fides item non solum infidelitate excluditur sed clara etiam visione. Quum enim venerit quod perfectum est, euacuabitur quod ex parte est. Nihil igitur obstat quin et per haeresim, perfecte contrariam, et per dubitationem et opinationem, quae ex parte fidei adversae sunt, fides ipsa tollatur. Enimuero quod postremo loco argumentum additur facillimum est. Error quippe theologiae contrarius cum et assensum falsum habeat et in falsitate contumaciam, indirecte licet, undique tamen fidei adversus est tum ex intellectu tum ex voluntate. Dubitatio autem pertinax ex voluntate quidem fidei perfecte adversatur, ex intellectu non item, ut qui quandiu dubitat errorem assensionemque non habeat. Qua ex parte rationem contrarii claudicare qui aut admiratur aut ambigit, is se qui sit vir doctus

nescire fateatur. Cum ergo haeresis non ex parte sed undique fidei contraria sit, efficitur dubitationem haeresim proprie non esse, quantumuis dubitatio sit pertinax. Quid ergo satin hoc est ut de fidei veritate pertinaciter dubitantes non esse haeretici uideantur? mihi quidem non videtur, quanquam alteram earum opinionum metaphysicus probo, alteram philosophus moralis non reprobo. Ad normam siquidem Metaphysicae legesque contrariorum a dialecticis physicisque praescriptas dubitatio neque speciem habet neque formam. Nihil enim affert, nihil ponit, quod aut res sit aut formae rationem habeat. Constat autem, quae proprie contraria sunt, ea duas formas esse maxime repugnantes. Quo modo satis euincitur dubitationem nec esse haeresim nec fidei esse contrariam. At si Philosophiae Moralis sequimur leges, quae in id spectat quod frequentissimum est, tum vero hominem pertinaciter de veritate catholica dubitantem eundem nullum omnino errorem habere fidei vere contrarium prorsus incredibile est. Quod enim quispiam vel de conclusione aliqua vel de uno etiam quolibet Theologiae principio ambigat, nihil est admirandum. Quod autem non conclusiones modo in ecclesia certas verum etiam omnia catholicae doctrinae principia in dubium vertat, nulli assentiatur, nulli repugnet, nequaquam verisimile sit, nisi velimus hominem quempiam fingere haerentem ad omnia et nutantem, cui uniuersarum rerum infinita quaestio sit et nullo loco constans et fixa veritas. Verum pone hominem eiusmodi reperiri qui ancipiti semper gradu pendeat; nunc si Christum generaliter profitetur, Christi etiam doctrinam in generali probat. Fac ergo eum scripturas sacras admittere aut certe ecclesiae acutoritatem. Cum ergo is dubitaverit de uno quolibet dogmate quod in scripturis invenitur vel ab ecclesia diffinitum est, si illi ostendas aut ecclesiae definitionem aut scripturae apertum dogma, necesse est illum aut dubium abiicere aut credere ecclesiae scripturaeque testimonia incerta esse. Nam si certa illi sunt, omnem haesitationem pellent. Merito igitur ecclesiastici iudices, et theologorum et iuris peritorum auctoritate confirmati, eos omnes haereseos nomine condemnant qui de dogmate catholico pertinaciter dubitaverint. (Ad 5 arg. et huius confirmationes in quibus id vel maxime quaerebatur, quidnam pertinacia sit, et an sine illa haeresis esse possit). Sed nunc quid pertinacia sit, ea quae vel maxime haereticum perficit, quam brevissime explanandum est. Quod autem haeresis esse sine pertinacia nequeat (nam id primum quaeritur), non est difficile ostendere tum communi omnium et theologorum et iuris peritorum consensione tum grauissimis veterum testimoniis, in quibus illa praeclara sunt quae ex Augustino (In epist. ad Glor. et Eleus., et de ciui. Dei lib. 18, ca. 51, et contra Mani.) referuntur: 24 quaest. 3 cap. Dixit Apostolus, et cap. Qui in ecclesia. Idem colligitur ex cap. Damnamus de Summa Trinitate: non enim tanquam haereticus condemnatur nisi qui doctrinam fidei contrariam defendere praesumpserit; praesumptio autem (sic enim vulgus arrogantiam appellat) radix est pertinaciae. Et c. uni. de Sum. Trini. in.6: illi censentur haeretici qui praesumpserint aut temerario ausu asseruerint, etc. Et in Clemen. de Sum. Tri. apertius: Quisquis asserere pertinaciter praesumpserit, etc. D. quoque Thomas tantum abest ut ab hac sententia alienus sit ut non modo arbitretur haeresim sine pertinacia reperiri non posse sed etiam contendat eam in haeresis ratione includi (II-II.2.6 ad 2 et 11.2 ad 3 et 1 Corin. 11, lectio 4). Quam rem suadet in primis ex nominis origine, nam ―ut explicatum est― haeresis Graece ab electione dicitur. Non est ergo haereticus nisi qui videns et prudens doctrinam eligit fidei contrariam; id quod sine pertinacia non fit. Utitur deinde illo Apostoli testimonio (1 Tim. 6): Si quis aliter docet et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi et ei quae

secundum pietatem est doctrinae. Qui ergo ecclesiae doctrinae resistit atque ideo est pertinax, is duntaxat haereticus habendus est. Praeterea haeresis, ut supra quoque diximus, fidei catholicae maxime ac summe repugnat; non est autem perfecta fides nisi intellectus assensio vera voluntatis recta consensione firmetur; igitur nec haeresis absoluta et consummata est nisi falsum intellectus errorem praua voluntatis electio confirmet, ut, quemadmodum in fide constantia veritatis exigitur, ita in haeresi contraria insit pertinacia falsitatis. Sed bene habet, quod in hac re asserenda nullum adversarium habemus. Quapropter etiamsi rationes nec probabiles essent nec satis idoneae ad faciendam fidem, communi tamen omnium sensu ea finitionis particula comprobaretur. Non enim arbitrantur hominem quempiam haereticum esse quin idem in errore sit pertinax. At quid pertinacia sit a multis quidem addubitatum est, a paucis vero expeditum. Sive autem dicatur pertinax quasi nimium tenax, seu plus etiam quam decet animo pertendens (haec enim minutula nimisque depicta libentius omitto), perspicuum est tamen eum nunc vocari pertinacem qui valde nimisque etiam in errore permanet falsamque sententiam mordicus tenet arcteque defendit. Ita a quibusdam definitur hoc modo: Pertinax est qui id tenere pertendit quod debet dimittere. Cui finitioni illa vel finitima vel certe eadem: Pertinax est qui in errore persistit, quem deserere tenetur. Facillime dicuntur haec, quis dubitat? Sed si ea pertinacia explicata est quae errori adiuncta facit haereticum, plures sane in haereticis habebuntur qui haeretici non sunt. Primum enim, si error contra fidem sit, illum fugere ac declinare debeo sive fidei contrarium esse uideam sive etiam ignorem. Errant quippe illi uehementer qui ignorationem existimant obligandi uim a praeceptis auferre. Non id, mihi crede, ignoratio efficit, ut obligatione soluamur, sed ne res alias uetita nobis impingatur ad culpam. Omnis igitur homo, etiamsi in ignoratione versetur, errores fidei contrarios simpliciter et absolute euitare debet, si eos nondum habet, et, si habet, destituere. Itaque si in eis perstat vel ignorans, id nimirum tenet quod dimittere tenebatur. Verum istaec missa faciamus quae tenuius disseruntur quam ut quiuis ea possit agnoscere, et ea persequamur quae facile vel imperiti comprehendent. Enimuero cum homo imperitus vel ab episcopo suo est admonitus vel a fidei iudicibus vel a theologis insignis cuiuspiam academiae vel ab amicis etiam eruditis et piis, si adhuc errorem non deserit, in eo nimirum perstat quod debet dimittere. Est ergo vere pertinax, si in verbi eius definitione neque abest quicquam nec redundat. Nihil igitur deerit quod ad haeresim constituendam est necessarium. Habet enim homo ille errorem fidei contrarium in quo etiam est pertinax. At minime ambigitur eiusmodi hominem, tametsi omnino peccat, haereticum tamen non esse, si non existimat sententiam suam ecclesiae esse contrariam, sed aut episcopum aut inquisitores (sic vulgo appellantur) aut theologos academiae falli. Quocirca nondum videtur ex iis quae dicta sunt pertinacia illa innotescere qua haeresis constituitur. Sed ne hanc rem quidem ea pertinaciae insignia patefaciunt, quae ut ederent plurimi sine causa sudarunt. Nam rei huius quosdam notas septem (Glos. in extrau. Cum inter nonnullos), alios duodecim (Ioann. Gerson I p. alphabeto. 14), alios etiam uiginti (Turrecrem. lib. 4, par. 2, c. 16) edidisse peruulgatum est. Et cum signa ex illis quaedam dubia sint, potest accidere ut aliquod signum dubie datum pro certo a fidei iudicibus sit acceptum; ita fiet ut pertinax is et haereticus iudicetur qui haereticus vere non est. Sed quoniam aliter iurisperiti aliter theologi haec et similia tractant ―iurisperiti quatenus

tenere manu res possunt, theologi quatenus ratione et intelligentia―, exponamus primum ad theologorum leges quaenam ea pertinacia sit quae haeresim perficit; deinde, si fieri potest, iuris quoque prudentibus pertinaciae huius signa notasque tradamus, non illas tam multas tam uarias tam ambiguas, sed perpaucas fixas atque constantes. (Prima 5 argumenti confirmatio refellitur) Ratio igitur hoc Theologiae postulat, ut pertinacia quae haeresim facit non sit temporis diuturnitate aestimanda. Ut scilicet ille sit pertinax qui diu in errore persistit. Certe si constaret quod una solum hora quispiam Deum non esse trinum ex animo defendisset, is haereticus ab ecclesia iudicaretur quae ex uno actu quantumuis brevi vel adorandi idola vel puerum circuncidendi solet homines, tanquam si essent haeretici, iudicare: nequaquam iudicatura, si crimen haereseos diuturnum longumque illud tempus exigeret. Rursum si quis sciens prudensque totam fidem abnegarit, quamuis breuissimam moram interposuerit, apostata vere et iure ab ecclesia censebitur: ergo et ille haereticus iudicabitur qui manifesto fidei articulo repugnaverit, etiamsi repugnantia illa diutina et longinqua non fuerit. Praeterea ut fidei actus omnibus suis numeris expletus sit, temporis longinquitas nulla est necessaria: ergo nec haereseos adversa actio diuturnitatem sibi erroris vendicat et requirit. (Qualisne sit ea pertinacia, quam haeresis exigit) Illud rursum ratio theologiae docet, haereticum eum esse qui volens unicuilibet dogmati assentitur tum etiam cum intelligit ecclesiae fidei esse contrarium. Ut si quis, postea quam illi constat rem quam credit vel sacris litteris vel ecclesiae apertae definitioni refragari, sui adhuc iuris sententiaeque sit; haec scilicet vera haeresis est atque in sua specie perfecta. Id quod egregio argumento Caietanus demonstravit (II-II, q. 11, arti. 2). Fides enim assensu intellectus perficitur ex consensione voluntatis in eo qui rem, quam credit, cognoscit esse catholicam veritatem: ergo et infidelitas dissensu intellectus perficitur ex consensione voluntatis in eo qui rem, cui assentit, cognoscit esse contra ecclesiae communem fidem. Contrariorum enim contrarias oportet esse notiones. Confirmat autem hoc vel maxime praeclarum illud Augustini testimonium inquientis (Lib. 4 contra Dona. cap. 6): Constituamus aliquem id sentire de Christo, quod Photinus opinatus est …, existimantem ipsam esse catholicam fidem. Istum nondum haereticum dico, nisi manifesta sibi doctrina catholicae fidei resistere maluerit et illud quod tenebat elegerit. Praeterea qui sic tenet errorem fidei contrarium ut non sit paratus ab ecclesia corrigi, sine dubio est haereticus, ut Augustinus idem in epistola ad Glorium et Eleusium affirmat (24 q. 3, ca. Dixit Apostolus). Sed qui uidet suam opinionem adversam esse catholicae fidei et adhuc in ea permanet, hic non est paratus ab ecclesia corrigi, cuius videlicet auctoritatem reiicit et contemnit: verum igitur crimen haereseos admittit. Qua ex re intelligitur pertinaciam eam, quae haereticum facit, semper solumque in eo inveniri qui dogma aliquod tenere pergit, cui cognoscit catholicam sententiam adversari. Id vero nominis ipsa quoque notio declarat. Pertinax quippe is dicitur qui plus nimio in propria sententia haeret. At qui opinionem suam intelligit communi ecclesiae sensui et fidei repugnare atque in ea perstat nimis, profecto ille in privata sententia perseverat: vere igitur est pertinax, immo haec sola consummata pertinacia est quae absolute cum fidei constantia pugnat atque adeo sola ea simpliciter haeresim conficit. Nam quemadmodum, ut paulo ante dictum est, fides ea electione perficitur, ubi is qui vult veritati assentiri intelligit illam esse catholicam veritatem, sic et haeresis contraria omnino electione consummabitur eius qui adversante catholica fide propriam sententiam videns volensque complectitur. Ecquis enim eo pertinacior esse potest quem

de suscepta causa propositaque sententia nulla ecclesiae vis, nulla catholicorum depellit auctoritas? Praeclare itaque Hieronymus interpretatur haereticum idcirco subuersum esse et proprio iudicio condemnatum, quia suo arbitrio ab ecclesiae institutione discessit, quae discessio propriae conscientiae videtur esse damnatio. Quibus rebus positis, illa consectaria sunt. Primum si dogma aliquod nondum est certum et expeditum ad catholicam fidem attinere, quamuis plerique viri docti existiment a Deo esse revelatum, peccat ille quidem graviter qui cum eo dogmate pugnat, estque item pertinax qui plurimorum et doctissimorum auctoritatem contemnit eamque obstinatione quadam sententiae repudiat, sed non est haereticus, quoniam pertinacia illa, tametsi impudens et uitiosa est, non tamen in ecclesiam tendit sed in viros illos eruditos ac pios quos ille arroganter despicit ac pro nihilo putat. Illud deinde consectarium est: si certum exploratumque sit dogma unum quodlibet fidei veritatem esse, qui ignoraverit eiusmodi dogma ad fidem spectare catholicam et, quamuis admonitus ab episcopo ab hisque rursum quibus fidei cognitio concessa est, a viris demum doctis et piis, placitum suum praefracte nimis obstinateque defenderit, hic temerarius contumax praeceps insolens sapiens haeresim et quibusque huius generis nominibus notari poterit, nec tamen etiamnum notam haereseos habebit, quia (dicendum est enim saepius) pertinacia eius nondum cum fidei veritate et ecclesiae auctoritate pugnat sed cum eorum sententia qui et fallere et falli possunt. Recte igitur D. Thomas (Ad Tit. 3, lect. 2) asseruit eum, qui paratus est corrigi secundum ecclesiae determinationem, haereticum non esse, quia non ex malitia errat sed ex ignorantia. Quod de crassa etiam ignorantia dictum accipio, nam quae affectata est, haec non tollit quin peccatum sit eiusmodi cuiusmodi esset, si a sciente et uidente committeretur. Nempe affectatus error ex electione est, nec paratus est ille corrigi qui de industria commonitionem ecclesiae doctrinamque declinat. At qui ex ignorantia non affectata errat, hic quodammodo inuitus est et repugnans, non libens et voluntarius. Quocirca nec errorem eligit nec grauate feret, quum ab ecclesia corrigetur, errorem suum ipse corrigere. Verum nostris hisce documentis illud in primis obiicitur, quod error iste ignorantiae uitiosae mortale peccatum est, praesertim post admonitionem episcopi docti, prudentum iudicum, theologorum sapientium. Peccatum autem mortale hoc non nisi sub infidelitatis genere continetur; tres vero solum esse infidelitatis species Divus Thomas diffiniuit. Cum ergo crimen eiusmodi nec paganismus nec Iudaismus sit, erit profecto haeresis. Adde quod si quis ex ignorantia vitiosa et supina hominem occideret, vere et proprie homicida esset in easque poenas incurreret quae fuerint homicidis a iure praescriptae. Eadem vero causa subest in eis qui manus uiolenter clericis attulerint atque in ceteris omnino sacrilegis. Qui igitur ex ignorantia crassa post susceptum Christi baptismum errorem habuerit fidei contrarium, is vere erit haereticus. Actus enim, qui ex huiusmodi ignorantia proficiscitur, simpliciter et absolute et volentis est et consentientis: poterit ergo excusari quidem ne tam gravis culpa sit, non autem ut haereseos culpa non sit, et eius omnino generis cuius esset, si a non ignaro profisceretur. Adde etiam Divi Thomae testimonium in haec verba (1 Cor. 11, l. 4): Ab errore circa articulos fidei non possunt aliqui propter simplicitatem excusari quin sint haeretici, praesertim quantum ad ea quae ecclesia sollemnizat et quae communiter versantur in ore fidelium. Sed circa alia quae indirecte pertinent ad fidei disciplinam, ut quod Isaac fuit filius Abrahae, non iudicatur aliquis haereticus nisi ab errore non recedat etiam

viso quid ex eo sequatur. Hactenus ille. Quae verba adeo aperte cum hac nostra doctrina pugnare uidentur ut non sit necesse argumentari. Sed et Chrysostomus (Hom. 6 in ep. ad Titum) videtur quoque nobis adversari, qui illum Pauli locum, Cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati, etc. (2 Tim. 2), de eis accipit qui non adversandi affectu sed studio discendae veritatis veritati resistunt. At Paulus de haereticis loquebatur, quos alio loco (Tit. 3) semel atque iterum commonefaciendos esse corripiendosque praecepit, sed post unam et alteram correptionem devitandos. Quibus argumentis breviter ita respondeo. Diximus supra dupliciter aliquod peccatum in genere et specie collocari: uno modo, formaliter et directe; altero modo, materialiter et reductiue (dent mihi Latini veniam, precor, si verba minus Latina usurparim). Sic a dialecticis accepimus, materiam in predicamento substantiae poni, punctum in genere quantitatis, embrionem in eius specie animantis cuius gratia a natura paratur, poni ―inquam― non perfecte et proprie quidem, sed per accidens et quasi improprie. In moribus itidem quaedam peccata sunt in sua specie perfecta, quae uidentes et scientes de industria committunt, et ea proprie per se et formaliter in sua quoque specie reponuntur. Alia vero imperfecta sunt, quae praeter intentionem ignorantes admittunt, et eiusmodi ad speciem et genus per accidens reducuntur. Error igitur ille catholicae veritati contrarius, quando in uitio ignorantia est, ad speciem haeresis referetur, nec tamen haeresis perfecta erit nec perfecta infidelitas quae, ut ante etiam dictum est, in tres species a Divo Thoma distinguitur. Prima itaque obiectio minimo negotio pellitur. Illa altera dificilior est, ubi quaeritur cur qui hominem ignorans perimit vere homicida est atque adeo poenas homicidii contrahit, si eius ignorantia est in uitio, is autem qui contra fidem errat post fidem in baptismo susceptam nec crimen haereseos vere patrat nec in poenas haereticorum incidit. Quae sane quaestio ita soluitur. Non est haereticus nec theologorum nec iurisperitorum usu qui in haeresim illam imperfectam incurrit, nec haeresis illa imperfecta in frequenti vulgatoque sermone simpliciter et absolute haeresis est, sed ille tantummodo haereticus dicitur qui formaliter et ex electione quasi dedita opera cum communi fide pugnat. Quare nisi a perfecta et consummata haeresi nullum haereticum nominabimus, si frequentem eundemque proprium huius usum vocabuli volumus conservare. Eam rem quoniam tum ex nominis origine et notione tum ex veterum testimoniis tum ex communi omnium sensu paulo ante ostendebamus, nihil est necesse Aacta agere. Hinc illud est: Excommunicamus omnem haeresim extollentem se adversus catholicam fidem (De haereti. ca. Excomunicamus). Non errorem, ait, extollentem se adversus episcopum, non adversum inquisitores, non adversum theologos aut Parisienses aut Salmanticenses aut Complutenses aut Bononienses, sed adversus catholicam fidem. Hinc etiam illud (1 Tim. 6): Non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi et ei quae secundum pietatem est doctrinae. Non dixit: sanis sermonibus episcopi sui, non eorum qui de fide inquirunt, non theologorum etiam multorum, sed Domini nostri, etc. Quod si vel in divinis libris vel in ecclesiae doctrina no acquiescit, haereticus est, quamuis non sit nec ab amicis nec a theologis nec a fidei iudicibus admonitus. Contra vero, si horum omnium repudiatis et monitis et praeceptis sermones tamen Dei et ecclesiae non industria repudiat sed ignorantia, haereticus non est. Nec vero eaedem causae subsunt, ut cetera uitia, cum ex ignorantia crassa supinaque prodierint, et nomen et speciem amittant. Non enim homicida is solum dicitur qui hominem data opera occidit, sed qui iniuste occidit, quamuis animi perturbatione aut etiam imprudens id fecerit. Atque item similiter in reliquis. Iam Divus Thomas vel

prudenter fidei iudices admonet idque illis praecipit quod non suspicari modo sed sumere etiam atque existimare debent; vel non putat ea quae in omnium catholicorum ore versantur ab ullo omnino fideli ignorari posse, nisi qui errorem affectaverit; vel de haeresi imperfecta intelligit quae nec pertinaciam requirit nec absolute et simpliciter haereticum facit, sed quodammodo. Atque hoc responsum idem illa etiam verba recipiunt quae ex I par. supra scripsimus. At Chrysostomus a nobis stat, non contra nos. Qui enim non studio certandi sed discendae veritatis doctrinae resistit, cum doceri paratus sit, eum nec Chrysostomus nec alius quisquam haereticum proprie vocaverit. Et illos tamen de quibus Paulus Timotheo sermonem faciebat graue peccatum peccavisse verti in quaestionem non potest. Invenitur ergo, Chrysostomo auctore, error fidei contrarius qui, tametsi in uitio est, non tamen est haeresis, quia non est malitiosi error sed ignorantis. Quod si Chrysostomi interpretationem sequimur, non erat Paulo de haereticis sermo qui, quoniam obstinate pugnaces sunt, non sunt admonendi sed uitandi. Quem sensum iudices fidei uidentur sequi cum in uniuersum iubent haereticos vel omissa fraterna correptione denuntiari. Quod utique praeceptum vulgo datum prudentia plenissimum est, quanquam non omnium haereticorum aures, ut quidam falso putant, ita clausae sunt veritati ut ab amico praesertim docto et sapienti verum audire non queant. Hanc spem, fateor, de amicis haereticis non sunt passim indocti habituri: paucorum erit ista fiducia, eaque prudentissimorum sapientissimorum coniunctissimorum, qui et prudenter intelligant quorum non sit desperanda salus, et sapienter amiceque possint suos ad fidem ecclesiae revocare. De quibus non valde obfirmatis Paulum quoque ad Timotheum loqui haud absurde intelligimus (S. Tho. II-II, q. 33, art. 7). Nolo autem ut quispiam quamuis doctus et amicus hac periculosissima aetate, ubi haeretici obfirmatissimi sunt vel plerique vel omnes, fraterna correctione abutatur, nisi firmiter et certo existimaverit haereticum esse ex animo conuertendum. Non enim propter coniecturas aut verosimiles aut etiam probabiles rem tanti momenti debet periculo exponere, praesertim cum experimento exploratum fuerit quantum nostratibus incommodi attulerit in crimine haeresis intentata correptio. Meminisse debet vir doctus et prudens Paulum mulieri consulere ut maneat cum viro infideli, quod videlicet inter gentes quibus tunc scribebat spes erat ut uxor virum suum ad fidem alliceret. At ubi ecclesia comperit inter Iudaeos praesertim uxores potius corrumpi a viris, prudentissime sanxit ne uxor ad fidem conuersa cum viro infideli maneret. Qua lege non Pauli consilium euertit sed firmavit. Sic fidei iudices, quando multis magnisque experimentis acceptis legem tulerint de denuntiando haeretico quamuis occulto, fraternae correptionis legem a Christo praescriptam non uiolant sed stabiliunt. Nisi naturae iuribus legislator repugnavit, cum sapientissime edixit: Si tibi voluerit persuadere frater tuus aut filius tuus vel filia sive uxor, quae est in sinu tuo, aut amicus, quem diligis ut animam tuam, clam dicens: Eamus et serviamus diis alienis, quos ignoras tu et patres tui, … non parcat ei oculus tuus ut miserearis et occultes eum, sed statim interficies, etc. (Deut. 13). Haec igitur lex in crimine haeresis populo servanda est diligenter ne, dum per falsam misericordiam homini indulget, in rem Christi publicam crudelis sit. (Ad confirmationem 2 quinti argumenti) Nec operae pretium erit hoc loco disputare an Apostoli haeretici fuerint, quod qui fatetur, qua hunc obiurgatione aut quo potius convicio a tanto errore coner avertere? Potest enim, Deus immortalis, absurdius dici quicquam quam ministros primos Evangelii ad unum omnes non a fide modo alienos verum etiam haereticos fuisse? Quanto et verius et modestius illi sentiunt qui arbitrantur

Apostolos Christi non ex malitia nec de industria sed ex animi perturbatione et ignorantia pecasse. Aperte illis Dominus mortem et resurrectionem suam praedicabat, et tamen ipsi, ut Lucas ait, non intelligebant quae dicebantur (Lucae 18): et credemus nos post tot adeoque magnas turbas excitatas discipulos non perturbatione animi sed malitia dubitasse? Nam incredulitas et duritia cordis cuiusmodi illa fuerit Evangelista nobis exposuit inquiens: Quia his, qui uiderant eum resurrexisse, non crediderunt. Illi porro qui uiderant digni omnino erant quibus fides haberetur, sed falli poterant tamen. His ergo non credentes Apostoli quidam et multis et incorruptis testibus duri erant incredulique etiam erant, at non Deo sed hominibus. Pertinaces itaque erant adversus homines, non adversus Deum et Christum eius. Quocirca Christi discipulos haereseos insimulare stultiae est manifestae, si ea quae diximus in haeresis finitione constituenda recte et dicta et confirmata sunt. Confirmatum est autem multa esse quae concurrant ut quispiam haereticus constituatur. Primum errorem habeat oportet. Deinde ut is error catholicae veritati contrarius sit. Tertio loco certum esse necesse est atque expeditum errorem illum veritati catholicae repugnare. Quarto, errori pertinaciam adiungi, non quamuis sed quae cum certa ecclesiae regula pugnet. Quinto ut is error sit post susceptam fidei professionem in illo qui Christo se credere profitetur. Hactenus theologis nostris attenuate presseque finiuimus quidnam haeresis sit, unde illis statim perspicuum fiat quaenam sit haeretica propositio. Nam in mente eadem prorsus res sunt, in voce autem vel scripto haeretica propositio dicitur quae haeresim interiorem enuntiat illiusque est omnino signum. Quia vero solus Deus novit et corda et cogitata filiorum hominum, nemo mortalium profecto potest alterius habere clare cognitam haeresim et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quamobrem cum vox scriptumque ipsum ac cetera demum omnia externa signa fallacia aliquando sint, non est facile certas et constantes formulas fidei iudicibus exprimere, ut recte atque ex ordine ualeant de haeresibus iudicare. Nam theologi, quum compertum habuerint propositionem aliquam fidei catholicae esse manifeste contrariam, subscribent forte illico haereticam illam esse, quoniam interdum de rebus ipsis nude positis ex genere naturaque loquuntur et eas quas circunstantias appellant quandoque aut negligunt aut certe in iudicum fide ac diligentia deponunt. Itaque suo se munere probe functos arbitrantur, si unum illud exploraverint, an error cuius ab eis nota quaeritur fidei aperte adversetur. Cum autem ad haeresim perficiendam eam quae legibus proscripta et damnata est quaedam alia sint, ut diximus, necessaria, non videtur esse bene consultum multorum infirmitati et innocentiae, nisi fidei censores iterum atque iterum admoneantur ut diligentissime errantium iudicium ingenium et animum studeant indagare illudque potissimum, an eam pertinaciam habeant quae supra studiose nobis et sedulo diffinita est, quod in hac re vel maxime ecclesiastici iudicii cardo versatur. Nec satis est ad sententiam de haeresi rite iusteque ferendam haeresim ipsam suspicione attigisse, sed comprehensione quadam opus est ut sine errore de erroribus iudicetur. Nisi enim illos iudex quasi manu teneat, praeceps fere erit temerariumque iudicium. Quod si in causa sanguinis id civiles leges praescripsere, ut probationes essent luce meridiana clariores, ecquid fieri oportet ab ecclesiae iudicibus in eis causis decernendis, in quibus non solus res honor fama uita hominis unius periclitatur sed totius etiam generis ac familiae praeclara et sempiterna existimatio? Age, ergo, normas praestituamus, quibus ecclesiae iudices tuto in haeresi diiudicanda uti possint.

REGULAE TRES, AD QUAS FIDEI EXTERNA IUDICIA DIRIGENDA SUNT

Prima formula in promptu est: psius contra se errantis testimonium, quod in omni foro exploratum est admissi criminis argumentum, praesertim si crimen suum reus sua sponte et voluntate testificetur. Tametsi ea etiam confessio, quam a reo iudex quaestione ac tormentis exprimit, secundum leges tum civiles tum canonicas idonea est ad faciendam in externo iudicio fidem. Sed de toto hoc et confessionis et quaestionis genere commodius non a iurisperitis solum verum a quibusdam etiam optimis viris familiariter colloquentibus quam ab ullis theologis ulla in schola disputatur. Nec vero quempiam velim in eum sensum formulae huius verba interpretari, ut reus qui haeresis fortasse uim et naturam nescit haeresim ipse sit suo iudicio aestimaturus, illumque secuturi in sententia iudices. Sed ita accipi oportet ut reus cum factorum atque dictorum suorum tum propriae conscientiae atque animi testis contra se sit, iudices ex factis dictis mente ingenioque illius haeresim deprehendant, cuius notionem ante oculos positam habere in omni fidei religionisque iudicio debent. In hominem praeceptor olim meus incidit qui uehementer se ipse affirmaret haereticum esse. Quid ita? rogat. Cur te haereticum esse arbitraris? Respondit se tenere contra catholicam fidem. Hic ille urget: An tu credis catholicam fidem falsam esse? Minime gentium; inquit iste ideo enim me haereticum existimo, hoc est errantem et a veritate alienum, quia contra fidem catholicam sentio. Iam praeceptor risum continere non ualens, Abi, stulte!, ait, eo minus haereticus es, quo magis te haereticum opinaris. Salva quippe res est, si tunc errare te sentis, quum fidei catholicae repugnas. Sic hominis stultitia est non tam Theologiae rationibus quam prudentiae manibus comprehensa. Mihi etiam ipsi aliquando contigit ut a iudicibus fidei errores nescio quos denotandos acciperem; certe hominis eius errores, ut postea comperi, qui iudicum nec iussu nec accersitu ad tribunal venerat sed sacerdotis cuiusdam suasu et consilio, quem poenitentiae administrum habebat. Sponte igitur suoque iudicio haereses adversum se plurimas (sic censebat) excipiente notario prodidit. Ad me ergo itum est ut errorum notas ederem. Quos ut multos uariosque conspexi, coepi mecum ipse attentius cogitare quisnam eorum auctor haberi posset. Quicunque porro is esset, partim ex Arii partim ex Macedonii partim ex Vuicleffi partim ex Lutheri fontibus quasi quosdam diduxisse rivulos uidebatur. Crederes eum assidue in omnium haereticorum lectione versatum. Quod si ulla esset rerum consequentia et connexio errorumue compositio et coagmentatio aliqua, mihi quoque iniecta esset ista suspicio. Sed cum cernerem in tanta errorum copia non complexionem esse, non vinculum, insaniae hominis potius quam haereseos venit in mentem. Nolui itaque de erroribus iudicare nisi prius auctoris ingenium et iudicium explorassem. Ergo iudices rogo num copia sit uidendi hominis. Aiunt esse. Nam datus erat in custodiam et coniectus in carcerem. Soluitur vinculis, coram producitur, intueor oculis, animo cerno, uideo illum parum sana mente esse. Periculum ex rebus praesentibus feci quas longum esset commemorare; probaui ita se habere rem, ut ante ego cogitaram. Vix tamen a iudicum animis opinionem infixam potui diuellere. Sed vici tandem et persuasi atque, ut erant viri boni, dederunt manus amentemque sponte confessum suoque iudicio

conuictum in parentum domum cerebro vacuum quidem sed omni etiam poena vacuum dimiserunt. Ac de his nihil est necesse ut theologi praecipiant; sunt tamen ea cognoscenda: pertinent enim ad eum usum quem iuris prudentes sunt e locis theologicis habituri, de qua re hoc libro disserimus. Reliqua deinceps persequamur, nam formula haec tantum attingenda fuit. Alteram Divus Thomas protulit in Prima Parte (q. 32, ar. 4) et in priorem ad Corinthios epistolam (c. 11, l. 4). Ea est huiusmodi: si error fidei contrarius circa ea sit quae nullo modo est probabile ab errantibus ignorari quin ad fidem catholicam certo pertineant, tunc iudices tuto de haeresi pronuntiabunt. Ut si, exempli causa, homo quiuis etiam de media plebe aut neget Christum cruci suffixum, vere mortuum, vere a mortuis excitatum, aut aiat superfluum esse et uanum orare pro mortuis, nullo praemio iustos a Deo affici, nullo supplicio improbos, et cetera similia. Item si vir in scholae theologia diu multumque versatus contendat Spiritum Sanctum a Filio non procedere, aut Patrem et Filium Spiritus eiusdem duo esse principia, aut non esse tres poenitentiae partes, aut Christianis nullo modo esse licitum cum hostibus belligerare, aut episcopum non esse superiorem simplici sacerdote, aut quicquam eiusmodi quod incredibile est nescire theologos ad ecclesiae communem fidem attinere, praesertim si in schola, ut dixi, perdiu sese ac valde exercuerunt. Qua in re non dubito quandoque a iudicibus per remissionem nimiam aut magnam certe ignorationem erratum. Nolo enim suspicari fidei leges per gratiam esse aut populi furori aut potentium voluntati concessas. Fuerunt ante hos paucos dies theologi quidam habiti doctissimi in iis erroribus deprehensi, quos et Lutheranorum esse proprios et ecclesiae communi fidei adversos nemo addubitare poterat, qui vel mediocriter rebus theologicis esset instructus. Coacti sunt haereses abiurare quasi suspecti de haeresibus, non conuicti. Cum tamen, si haec non dico ad rhythmicorum aut musicorum accerrimam normam sed ad perpendiculum communis iuris et vulgarem rationis formulam dirigerentur, nullum facilius erat procliuiusque iudicium. Turpe fuit autem ea dubitare peritos quae ne rustici quidem dubitant, nempe nullo pacto verisimile fieri ut homines in earum rerum, quas diu multumque tractarunt, ignoratione versentur. Ecquis autem credat viros theologicissimos (sic censebat vulgus) earum rerum inscios et rudes quae theologis universis notae et per vulgatae sunt? Erat in animo quae horum theologorum fuerint errata subscribere, ut in hac quasi imagine et huius praecriptionis regula illustrior appareret et admonerentur quoque futuri iudices ut alieno periculo saperent neque animi relaxationem et molliciem clementiam et misericordiam esse arbitrarentur. In illis nimirum et reis et iudicibus ne quod perniciosum exemplum esset proditum pertimescebam. Quod enim exemplo fit, iure fieri putant. Sed quoniam iam rei ipsi decesserunt omnique odio carent et inuidia, non putaui eiusmodi errores traducendos, quos si contestatos et consignatos ederem ad sempiternam memoriam turpitudinis, non solum in mortuos reos sed in vivos etiam iudices uiderer maledicta conferre. Quanquam forte ibi timeo, ubi non erat timor. Sed utcunque res se habeant, iurisperitos admonui ne in animum inducant credere nullos esse pertinaces nisi qui iudicum monitiones praeceptaque despexerint. Ante hominum hortatus istos, crede mihi, vera haereticorum pertinacia reperitur, eorum scilicet qui minime ignorant opiniones suas contra fidem ecclesiae venire. Ipsa vero omnium fidelium vox idemque communis sensus non pro una monitione dico sed pro mille sufficit. Quapropter ecclesiae unam vocem qui spernit, hic multo pertinacior est quam si

sexcentas aut theologorum aut iudicum contempsisset. Ac de secunda quidem regula hactenus. Tertiam hanc habebimus: si de cuiuspiam errantis pertinacia dubitant iudices, duae res illis sunt accuratius transigendae, quarum una theologorum propria est, altera cum theologis iurisperitorum etiam communis. Priorem ergo a theologo iurisperitus mutuabitur; posteriorem autem suo sibi iure vendicabit. Primum igitur a sapientissimis theologis illud explicatum diffinitumque habeant iudices, an error qui in iudicium venit cum fide catholica aperte pugnet. Nam una ex parte dupliciter haereseos iudicium excludetur: vel quia incertum est dogma illi errori contrarium catholicae fidei veritatem esse, vel quia repugnantia erroris eiusmodi et catholicae veritatis obscura est et in opinione posita. Ut si, verbi gratia, olim negaret quis epistolam ad Hebraeos esse Pauli, habeat autem pro certo illam esse canonicam et de auctore epistolae quaestionem moveat, non de auctoritate; sunt theologi qui sentiant haeresim illam esse. Ego vero nisi ecclesiae definitio obstaret non puto, qui existimem Christi fidem in nullo extremo versari discrimine, si libri canonici auctorem nesciamus, modo sciamus librum esse canonicum. Quocirca sive Paulum sive Lucam seu Barnabam illius epistolae auctorem quispiam dixerit, si solida ei est fixaque et constans epistolae auctoritas, non continuo Christi fidem euertet. Cum igitur tempore D. Hieronymi nondum fuerit explorate cognitum an fidei certa veritas sit Paulum illam ad Hebraeos epistolam scripsisse, si error adversus ad tribunal fidei tunc referretur, criminis fortasse quidem iudicium fuisset, sed haereseos iudicium non fuisset. Item Dei auxilio peculiari nos egere ut, sicut oportet, credere sperare diligereque possimus, fidei dogma est longe certissimum. Qui infitiabuntur nullos esse habitus spei et charitatis infusos, illi dogmati huic, ut quidam sentiunt, repugnabunt; sed quia ea pugna, tametsi valde probabiliter apparet, non tamen est manifesta ratione comprehensa, eorum hominum error notandus est, temeritas et impudentia notanda; haeresis ne suspicanda quidem ante sacri concilii Tridentini decreta. Qui locus nullo etiam commemorante fidei censores admonet ut id mutui quod a theologis sunt necessario accepturi non a quibusuis accipiant sed ab eruditis expertis exercitis. Qui scilicet, cum exploratum habeant quinam ex theologiae locis certi ac firmi sint, qui contra probabiles et non necessarii, tum argumentorum theologicorum frequenti atque expedito usu facile quoscunque errores deprehendant, qui fidei catholicae dilucide refragentur. Altera erat res ut iudices diligentem nauent operam quo illis errantis pertinacia patescat. Quae si in dubium fortasse vertitur et neque ex ante aut dictis aut factis neque ex errantium statu condicione et ingenio colligitur, non alia eam ratione melius deprehendent quam si erranti certum signum catholicae eius veritatis ostendant, cui error istius contradicit. Ut si proferatur apertus aliquis scripturae locus aut definitio legitimi concilii generalis aut decretum constans apostolicae sedis aut una quaelibet alia certa nota earum quibus et catholicae veritates et contrariae omnino haereses diiudicantur. Quod si hisce signis notisque prolatis ille cesserit, argumentum erit ignorantiae probabilissimum; sin repugnaverit, argumentum erit pertinaciae certissimum, praesertim si nec ingenii nec doctrinae expers sit. Nam si adeo rudis et imperitus est ut harum rerum intelligentiam nullo modo habere possit, equidem nullam certam regulam praescriptionemque constantem exprimerem, ut hominis eiuscemodi pertinacia innotesceret.

Certe si qua est crassa pinguique Minuerva describenda formula, ea erit sententia ecclesiae communis fideliumque consensus et conspiratio eadem, quibus si iste adversetur tum etiam quum uidet contra se venire omnes, pertinax atque adeo haereticus existimabitur. Nec necesse erit tamen orbem omnium peragrare terrarum et singulorum fidelium rogare sententiam. Nam quae sit fidelium singulorum neque arte aliqua nec diligentia et inquisitione perpenditur, sed quodam quasi prudentiae sensu iudicatur. Quemadmodum enim si quispiam neget omnem ignem calefacere, non est opus, ut contumax in naturam habeatur, propositionem illam generalem inductione et demonstratione singulorum ignium sed significatione potius et ratione declarare, cum quibusdam demonstratis eadem sit de ceteris ratio: sic in fide ecclesiae ille erit pertinax qui suae provinciae aut civitatis fidelibus universis in fidei sententia repugnarit. Sed haec relinquamus idque largiamus inertiae nostrae: inepti enim sumus ut hebetes ac rudes ad regulam et lineam exigamus. Haec vero omnia quae in hac postrema constituenda regula diximus, si ad vulgaris prudentiae rationem dirigas, recta fortasse erunt; sin perpendere ad exactioris disciplinae praecepta velis, reperientur quaedam fortasse non recta. Quid enim in tam inaequabili et rerum et ingeniorum varietate praescribere nos possumus, quod aequabile inter omnes et unum omnibus esse queat? praesertim cum id genus causae propemodum coniecturales sint, in quibus iudices indiciis quibusdam atque vestigiis in ipsa penetrare hominum corda pertentant, quae si cognoscerent, non egerent perpendiculis, non normis, non regulis. Quid igitur haeresis sit, quae haeretica propositio, qua demum via ac ratione utrique et theologo et iurisperito internoscenda, mihi iam satis superque dixisse videor.

DE PROPOSITIONE ERRONEA, SAPIENTE HAERESIM, PIARUM AURIUM OFFENSIUA, TEMERARIA, SCANDALOSA

Deinceps, ut erat propositum, de propositione erronea videamus. Cuius notio ac definitio non eadem omnibus sed sua cuique est, ut hic etiam verum id esse comprobes: Quot homines, tot sententiae. Illud autem in primis definitum et constitutum sit, propositionem erroneam ab haeretica non cogitatione modo sed re etiam separari. Non enim, ut quidam existimant, concilium Constantiense, unde varia ista errorum genera accepimus, propositionem erroneam usurpat in significatione generali, ut erroris haeretici et ceterorum genus commune sit, quae videtur esse eius nominis propria significatio. Ecquis enim credat quicquam aliud esse propositionem erroneam quam errorem? Sed Concilium, ut dixi, ab hac usurpatione longe abest; id quod statim planum faciam, si verba Patrum adscribam: Compertum est, inquiunt, ex praefatis articulis plures esse notorie haereticos, alios non catholicos sed erroneos, alios scandalosos, quosdam piarum aurium offensiuos, nonnullos temerarios. Quae forma sermonis esset et falsa et absurda, si propositio erronea pro quocunque errore communiter sumeretur. Iam enim recte quoque dici posset post multas argumentationes enumeratas, in his quasdam esse

syllogismos, quasdam inductiones, quasdam argumentationes; quod quam sit ineptum, nemo est qui non intelligat. Sine dubio igitur erronea propositio ab haeretica secernitur, non tanquam genus ab specie, quod esset discrimen rationis, sed tanquam una erroris species ab altera, quae vera rerum non modo vocabulorum distinctio est. Illud deinde constituere debemus, quod prius forsan dictum oportuit ―sed doctrina sera non est reprehendenda―, praesertim si in opportunum tempus reseruata sit; constituendum ergo catholicas veritates non singulari modo sed bipartito reperiri. Quaedam enim sunt catholicae veritates, quae ita ad fidem pertinent ut his sublatis fides quoque ipsa tollatur. Quas nos usu frequenti non solum catholicas sed fidei veritates appellauimus. Aliae veritates sunt etiam ipsae catholicae et universales, nempe quas uniuersa ecclesia tenet, quibus licet eversis fides quatitur, sed non euertitur tamen. Atque in huiusmodi veritatum contrariis erroribus supra dixi fidem obscurari non exstingui, infirmari non perire. Has ego nunquam fidei veritates censui vocandas, quamuis doctrinae Christianae veritates sint: Speciales orationes applicatas uni personae per praelatos vel religiosos plus prodesse eidem quam generales, Fratres non teneri labore manuum victum quaerere, sed licere eis esse mendicos; et complures alias similes propositiones quas omnes catholici veras esse sine dubio existimant, ideoque veritates catholicae vocari possunt atque etiam debent. Quae igitur propositiones huius posterioris generis veritatibus contradicent, eas equidem erroneas appello, quae quoniam doctrinae catholicae adversantur errores sunt haeresi proximi, haereses non sunt. Nec nostro more nos ita loquimur, sed est etiam hoc in more positum sermoneque maiorum, ut nomen generis speciei illi absolute tribuant quae est in eo genere imperfectissima. Sic Aristoteles in praedicamentis dispositionem seiunxit ab habitu, cum tamen dispositio alias habitus ipsius genus sit. Virtus quippe, quam habitum esse nemo est qui nesciat, dispositio est perfecti ad optimum. Ac ne plura exempla quae sunt prope innumera referamus, illud est passim, vulgi etiam ore contritum, quo animalis vocem, cum omnium animantium communis sit, interdum pro his solum accipiunt in quibus nihil aliud quam vis animantis apparet. A qua consuetudine ne Paulus quidem abhorruit, quum animalem hominem dixit quasi brutum expertemque rationis. Patres item concilii Constantiensis hoc sensu uidentur esse locuti, si accurate eorum voces expendamus. Ex quibus facile intelligimus erroneas propositiones contra catholicas fuisse diuisas et inferiore quodam gradu quam haereticas fuisse locatas. Error itaque, qui et minus quiddam quam aperta haeresis et catholicae doctrinae tamen contrarius est, propositio erronea vocatur. Theologi denique modestiores, quum in disputationibus suis quicquam sanae doctrinae adversum haereticum appellare non audent, temperato vocabulo erroneum esse confirmant. Quum vero in hunc sensum et vulgari consuetudine alliciar et compellar maiore Philosophiae ratione, facile me patior in eum adduci libenterque in eo cupio retineri. Est et propositionis erroneae alius item gradus. Quum enim veritas aliqua sapientum quidem opinione uehementi fidei veritas est, sed non est plane ab ecclesia definita nec certo argumento demonstrata, tunc veritati illi adversari non est haereticum sed erroneum. Videlicet haeresis, quemadmodum supra diximus, a voluntate quoque errantium pendet, nedum ab intellectu. Error autem, sicut et falsitas, e rebus ipsis significatis perpenditur, nulla asserentis habita ratione. Ita, licet veritas illa ad fidem suapte natura pertineat, quia tamen nec hoc certum nec expeditum est, haeretica pertinacia abest, error gravis et periculosus non abest.

Similiter et propositio erronea tertio quodam gradu vocari potest, quae certae veritati catholicae fidei adversatur, non manifeste quidem sed sapientum omnium longe probabili ac ferme necessaria sententia. Eius quippe erratio gravis est qui hoc defendit contumaciter quod viri omnes docti sentiunt periculum grande catholicae fidei constare. Quicunque ergo vel doctrinam fidei appendicem liquido euertit vel fidem ipsam in discrimen adducit, uehementer ille sane in Christiana disciplina errat atque adeo eius dicta iure appellantur erronea. Verum de erronea propositione plus quam satis dictum est. Propositio vero sapiens haeresim a quibusdam definitur ea quae in significatione, quam verba prima facie ostendunt, sensum habet haereticum, quamuis pie intellecta sensum aliquem habeat verum, ut sunt ―inquiunt― istae propositiones: Pater est maior Filio, Christus est creatura, Tres sunt dii. Quae definitio nec vocabuli potestatem exprimit nec rei diffinitae uim naturamque declarat nec mutuo nexu cum illa est copulata. Quis enim dubitet illam propositionem, Ridiculum est Eucharistiae sacramentum sollemni ritu per uias publicas circunferre, Lutheranorum haeresim sapere, qua negant in Eucharistia corpus Christi verum contineri? et tamen in nullo pio sensu vera est. Huiusmodi propositiones multas in Erasmo, Ioanne Carione aliisque quibusdam huius saeculi scriptoribus passim leges, quae nec apertas haereses prae se ferant nec sanum aliquem habeant sensum, sed quia haereseos saporem quendam et odorem referunt, merito eas quidem dicimus haeresim sapere, qui vero illas proferunt, hos haereticorum et saporem habere et proferre odorem. Nec exempla illa placent, quibus hi suam definitionem illustrant. Veriora equidem exempla desidero et magis ad rem de qua agitur accommodata, quamuis in hoc genere nihil ab iis requirendum est qui omnes istos propositionum gradus permixtos esse ac confusos opinantur. Sed primum exemplum e Ioannis Evangelio Christique doctrina sumptum est. Quod vero Christi doctrina et Evangelium haeresim sapiat, scribere ego non auderem. Illud secundum exemplum congruens atque aptum est, si eis assentimur qui existimant illam orationem, Christus est creatura, simpliciter veram esse sed eam theologos refutasse, quod foetorem quendam ab Ario contraxerit. In quam sententiam Divus Thomas multa dixit (III, q. 16, ar. 8). Ac Sophronius in sexta synodo (act. 11) plane fatetur Christum creatum et increatum, idemque in tertio libro Ioannes Damascenus. Sed et Hieronymus (In Isaiae 45 cap.) creaturae nomen in Christo non horret. Ego vero semper habui persuasum enuntiationem illam et simpliciter falsam esse et catholicae fidei absolute contrariam. Est enim in creaturae voce negatio intus inclusa quae Christi supposito absolute divinitatem tollit. Nam qui dicit rem aliquam factam ex nihilo, is negat eam de substantia generantis exstitisse: hoc enim discrimine id quod vere et proprie factum est, ab eo quod vere et proprie est genitum separatur. Quemadmodum igitur illud, Christus coepit esse, fidei adversum est, quoniam inde perspicua argumentatione sequitur Filium Dei esse coepisse atque adeo aliquando non fuisse, sic et illud, Christus factus est ex nihilo, fidei quoque adversatur, quod implicite Filius Dei de natura eius, a quo exstitit, esse negatur. Sive igitur incipere sive factum esse seu esse creaturam, de Filio Dei vere enuntiari non possunt, quoniam infitiationem abditam et latentem continent quae a Filio Dei, pro quo nomen Christi accipitur, vel perpetuum esse vel esse a Patre depellat. Itaque, ut mea fert opinio, propositiones illae ac ceterae eiusmodi non tanquam sapientes haeresim sed tanquam haereticae a Nicaenis Patribus sunt damnatae. At propositionem haereticam et sapientem haeresim eandem esse, mihi quidem non fit

verosimile. Stultus nempe haberetur is qui quam rem vinum esse constaret, hanc vinum sapere, nisi per iocum et ridiculum, diceret. Iam Patrem et Filium et Spiritum Sanctum tres deos esse cum fide aperte pugnat. Nam sensus ille, qui pius dicitur, impius est. Pari certe ratione illa propositio, Deitas est crucifixa, haeresim sapere diceretur; quam tamen ut haereticam manifeste quinta synodus condemnavit. Illa item, Essentia generat essentiam, in gradu sapientium haeresim locaretur, quam in haereticarum numero poni oportere concilium Lateranense definit. Quid illae? Essentia divina non est persona Patris, In tribus personis tres sunt deitates, aliaeque plures huiuscemodi, quas in sensu novitio et nuper a se excogitato quidam veras esse dixerunt. Sane nihil tam absurdum dici aut excogitari poterit quod, in sensum aliquem fictum si detorqueas, verum non sit ac rationi tum humanae tum divinae consentaneum. Sed consentaneum non est sensa eiusmodi commenticia ab usuque sanctorum et ecclesiae aliena pia nuncupare et homines futiles talium sensorum excogitatione defendere. Ego certe, ut quod sentio loquar, harum propositionum auctores nihil minus quam haereticorum saporem habuisse arbitror. Sed si in eis aliquem meo gustu percipio, inscitiae sapor ille est, non haereseos. Quum vero loquendi uim et consuetudinem verborum teneo, propositiones ipsas de quibus loquimur non sapientes haeresim dico sed fidei manifeste contrarias. Sermones porro istos per metaphoram figuratos considerata intelligentia magis percipere possumus quam circunscripta definitione explicare. Quamobrem quid haeresim sapiat, quid non sapiat, non tam finitione et argumentatione speculatricis disciplinae quam sensu quodam gustuque prudentiae iudicatur. Videas hominem in Lutheranorum dogmatis expugnandis et internoscenda mente exercitatum, qui, ut canes venatici, in libro quem legendum suscipit haereses odore quodam suspicionis quam sagacissime peruestiget eiusque libri auctorem corruptum esse acutissime sentiat. Leget eum librum fortasse alius stipes sine sensu, qui nihil omnino indagare, nihil olfacere, nihil ne suspicione quidem possit attingere. Quales sunt hodie non pauci qui, Baptistam Cremensem, Henricum Herpp, Ioannem Taulerum aliosque huius farinae auctores quotidie habentes in manibus, quotidie in ore, eorum errata tamen mentem animum non odore ullo, non vestigiis, non sapore capiunt. Videlicet abstulit Dominus a Iuda et Hierusalem iudicem et prophetam et ariolum et senem… et sapientem de architectis et prudentem non solum eloquii mystici sed haeresis occultae diiudicandae. Quid ni muti sint canes et latrare non ualeant, quibus ad inuestigandum nulla iam est sagacitas narium? Et cum tot signis lupi declarent quid sint ac velint, quid quaerant ac desiderent, canes tamen fere stupor oppressit, pastores vero caecutiunt et obsurdescunt nescio quo modo ut nec ea quae a viris sagacibus monentur audiant neque ea quae a lupis geruntur uideant, nisi forte omnes, et pastores et canes, stupidi timore obmutuerunt. Atqui undelibet stupiditas accidat, ad ecclesiae perniciem idem est. Securi enim iam poterunt viri improbi non modo ad aurem admouere sermonem, qui ut cancer serpat, sed patentius venenum spargere atque euomere virus pestilentissimum erroris sui. Quod, si mens non laeua fuisset, etiam occultum atque in venis inclusum a sano humore secerni et internosci tam poterat adhibita diligentia et cura grauique et acri iudicio quam potest color albus a nigro aut dulcis sapor ab amaro distingui. Sed non est huius loci ecclesiae calamitatem deplorare. Nunc enim id solum agitur: propositionum sapores magis sentiendi et gustandi viribus discernendos quam speculandi. Causa quippe hos, non natura, distinguit. Itaque non praeceptis et regulis sed prudentia et sagacitate diiudicantur. Expediam brevi rem hanc et planam exemplo uno faciam. Leges illam propositionem, Pater maior me est, in

Evangelio. Habes illius doctrinae auctorem cognitum et perspectum; antecedentia et consequentia in Evangelio verba diligenter attendis; eius doctrinae principia reliqua memoria tenes. Iam experiere, nisi habes humore aliquo malo affectum gustum, propositionem illam, Pater maior me est, non haeresim tibi sapere sed modestiam. Legebat eandem in Arianorum libris Athanasius; auctores intus et in cute noverat; Arianae disciplinae causas et effecta, principia et connexa perspexerat. Et quae in Evangelio Christi dulcis erat super mel et favum, eadem propositio in Arii libros transfusa sapiebat haeresim eratque eius gustui vel amarissima. Atque ut idem vinum ex uase uno sapit picem, ex altero non sapit, et res eadem illud olet, unde sit, e coeno male, ex arcula muliebri bene, sic una et eadem oratio ex uno corde et ore odorem spirat iucundissimum, ex altero taeterrimum, ex uno saporem suavem servat, ex altero insuavem. Quemadmodum etiam uidemus aquam e radicibus et canalibus per quas transit aliud atque aliud et olere et sapere. Non itaque e rerum ipsarum orationumque natura sapor odorue omnis existimandus est, sed tum res tum orationes ipsae a venis aliquando et uiis per quas permeant saporem et odorem accipiunt. Saporem igitur propositionum, ut dixi, non tam scientia quam prudentia diiudicat. Quocirca quae propositio haeresim sapiat, quae contra non sapiat, non theologi quiuis sed prudentes solum atque experientes poterunt iudicare. Idem vero de propositione male sonante seu piarum aurium offensiua dixerim. Est enim, ut linguae nariumque, ita et aurium iudicium suum absurdos et abhorrentes sonos respuentium. Quemadmodum autem non solum res falsae atque perabsurdae sed graves quoque ac verae sententiae inconditis verbis elatae offendunt aures, acres praesertim et acutas, sic theologorum aures teretes et religiosae non a sententiis modo falsis et haereticis sed ab eis etiam abhorrent quas intelligenti iudicio percipiunt male atque absurde sonare, quamuis nulla in eis falsitatem haereseos deprehendant. Dupliciter ergo de propositione male sonante loqui possumus: uno modo generaliter, quo omnis propositio fidei contraria fidelium aures offendit, eoque magis quo apertius illam uident fidei catholicae esse contrariam; alio modo specialiter, quo gradum quendam propositionum constituimus ab illo haereticarum supremo distantem. Qua ratione eas proprie male sonantes propositiones et piarum aurium offensivas dicimus, in quibus nullus error fidei adversus manifeste notari potest, sed absonum nescio quid atque absurdum, quod indignum esse piis et religiosis auribus videatur. Enimuero in hisce absonis et absurdis propositionibus discernendis nollem equidem imperito atque imprudenti vulgo aures dedere, quarum est iudicium pinguissimum. Sane quanquam nonnullis in rebus, quae fidelium omnium scilicet communes sunt, iudicium rectum adeo doctis atque indoctis est et promiscue et communiter a fide datum ut quae propositiones vulgi opinione male sonantes habentur, intelligentium quoque iudicio male sonantes fere sint, at promiscuum vulgus auditum plerunque hebetiorem habet, interdum etiam teneriorem, quam opus est et multa saepe tum auribus accipit tum animo fert quae tritae atque intelligentes aures aspernantur; quaedam contra refutat quasi absona quae theologos peritos et sapientes non modo non lacessunt sed ne mouent quidem. Theologos, inquam, peritos et sapientes. Nam in quibusdam aurium sensus fastidiosissimus est, in quibusdam etiam superbissimus. Quia igitur vel theologi quidam nonnulla respuunt quae aures clementes et modestas minime offendunt, necessarium est, si res has recte et sapienter diiudicare volumus, aurium habere sensum politum tersum subtilem prudentem.

Quod si propositionum absonarum consonarumque iudicium ecclesia in vulgi auribus collocasset, illam certe propositionem, Beata Virgo peccatum originis a primo parente contraxit, male sonare et pias aures offendere iudicaremus. Illa enim audita vulgus sine dubio perstringitur percutitur torquetur. At piarum aurium offensio crimen est. Id autem in crimine ponere quod ecclesia ab omni alienum crimine censuit temerariae insolentiae est. Evangelii item verba quaedam, si turba nobis lex est, male sonantia fuissent et piarum etiam aurium offensiua. Turbas quippe aliquando Dominus vocibus ambiguis obscurisque turbavit. Quin insigniter atque aspere discipulorum quandoque teneras auriculas perculit; nam Pharisaeorum aures mordaci solebat radere vero. Pharisaei audito Christi verbo scandalizabantur; plerisque discipulis durus erat illius sermo; turbis habere daemonium uidebatur. Nec est ambiguum hoc tempore esse Pharisaeos quosdam, esse stolidam turbam et multitudinem falsis opinionibus obtusam, certos demum esse discipulos, quibus est sermo veritatis durissimus. Hi, si abusus reprehendas qui in imaginibus et colendis et ornandis, in sacellis templis monasteriis sepulchrorum monumentis sempiternisque memoriis condendis sunt plurimi; si affirmes in huiuscemodi interdum, vel potius nimium saepe, plus uanitatem ualere quam religionem, diabolum quam Christum; hi, inquam, fortasse dicent te Lutheranis opinionibus occupatum intolerabiles sonos fundere. Non est igitur habenda ratio vulgi promiscui imbecilli perturbati imprudentis, sed prudentis sinceri pii incorrupti. Nec Theologia modo requirenda est sed pietas et prudentia, sine qua nullae aures possunt consentaneos sonos abhorrentesque discernere. Itaque, ut semel finiamus, cum non sit cuiusuis male sonantem propositionem a bene sonante distinguere, prudentissimi theologi, quod iam iterum ac saepe dixi, consulendi a iudicibus ecclesiae sunt, nisi volunt in harum rerum iudiciis uehementer errare. Et quamuis nullam nos quidem comprehensionem habeamus, definitionem nullam, qua iudices ualeant singulas in specie male sonantes propositiones iudicare, illud tamen speciatim admonere possumus, huiusmodi propositionum duos esse gradus. Unus earum quas ante diximus haeresim sapere; videlicet, quae fidelium gustatui male sapiunt, eaedem male sonant auditui. Verum quia gustatus sensus pinguior et crassior est, auditus subtilior et acutior, alter gradus male sonantium propositionum est quae, licet haeresim non sapiunt, sonum tamen quendam absurdum et peregrinum referunt, qui a doctrina sana sinceroque et solido ecclesiae sermone discrepare videatur. Qua ratione pias illae aures feriunt et aspere et graviter, tametsi cur ita feriant causa saepe occultissima est. Huius generis illa exempla uidentur appositissima¹, quae concilium Constantiense notavit: Graduationes et magisteria uniuersitatum esse uana gentilitate introducta et tantum prodesse ecclesiae quantum diabolum; Syluestrum et Constantinum errasse ecclesiam dotando; Ecclesiam Romanam esse synagogam Sathanae; Electionem Papae a Cardinalibus per diabolum fuisse introductam. Item: Papam non debere dici sanctissimum propter officium; alioqui diabolus diceretur sanctus, quia est officialis Dei. Item: Plures Romae nunc salvari ex coniugatis quam ex clericis. Item: Monachatum non esse pietatem. Item: Romani episcopi monarchiam post Divi Hieronymi tempus exortam esse. Item: Phocam instituisse Romanam ecclesiam omnium esse ecclesiarum caput. Et alia innumera quae, ne longum faciam, praetermitto. Quod si quis adeo tenui palato est ut has etiam propositiones haereseos saporem referre iudicet, cum eo equidem non magnopere contenderim, praesertim si de harum una et

item altera sermo sit. Quanquam mihi, fateor, palatum torpet quandoque ac iacet; auris subtilior et erectior est. Ita mihi videor facilius posse propositiones auditu quam gustatu percipere. Sed, ut dixi, neuter sensus regulis instituitur, si defuerit prudentia et spiritus quidam diiudicandi; si vero haec affuerint, sine praeceptis nostris theologi iudicium poterit esse vel rectissimum. Ac de propositione male sonante hactenus. Propositio vero temeraria duobus itidem modis usurpari solet: et communiter et proprie. Communiter, ut omnis propositio a fide aversa temeraria quoque appelletur, etiam si haeresis manifesta sit: ecquid enim inconsideratissima ac dementissima temeritate plenius quam Christi ecclesiam contradicere? Proprie autem ea vox usurpatur, quum asseveratio ut temeraria notari potest, ut haeretica vel erronea vel sapiens haeresim non potest. In quem sensum post istos propositionum gradus postremum locum propositio temeraria tenet. Temeritas porro non uno et simplici modo intelligitur. Temere enim ea quandoque fieri dicimus quae non consilio sed fortuito geruntur. Quo modo ea temeraria sunt quae turbulente et inconsulte effutita sunt. In hoc vero significatu temeritas, quae nullo delectu aut discrimine ducitur ad iudicandum, sapientiae contraria est, in qua non casus et fortuna sed ratio et consilium ualet. Qui ergo nulla aut ratione aut auctoritate impulsus res ipsas affirmat, sed temere scribit et dictitat vel quod in buccam venit, iure is tanquam stultus et temerarius reprehenditur. Nam quamuis vera aliquando dicat, sed ut vera dicat tamen, non id consilium et ratio sed fors et casus efficit. Qualia sunt nonnulla quae viri quidam pii in uita rebusque gestis Christi Domini magis comminiscuntur quam contemplantur; quae etiam scribunt non tam vere et prudenter quam deuote et feruenter. Quorum est interdum caeca ac temeraria quidem et in assentiendo credulitas et in asserendo facilitas, sed temeritas haec tamen non est eiusmodi ut a fidei iudicibus coerceri debeat, qui graviorum errorum censuram assumere suo iure possunt, leuioris huius vel imprudentiae vel stultitiae non possunt. Fidei quippe cognitio illis mandata est, non prudentiae, eius praesertim quae viros pios saepe destituit. Videmus autem illiusmodi seu meditationes seu contemplationes, licet inconsiderate atque imprudenter sine ratione et gravi testimonio editas, cum pietate fere atque adeo cum sanctitate esse coniunctas. Non decet igitur ut simplicitas columbina seuerissimi tribunalis iudicio uexetur, quantumuis illa sit inconsulta et imprudens. Dicitur rursum et id temere asseri quod insolenter nimiumque audacter asseritur. Quo modo omnibus in rebus asseverandi temeritas pronuntiandique audacia turpis est quidem, sed in his quae ad ecclesiae doctrinam attinent est periculosa vel maxime. Habet enim contemptionem superbam ecclesiasticae regulae; quam contemptionem nisi fidei iudices coerceant et comprimant, dici non potest quantum discriminis omnis ecclesiae doctrina sit habitura. Quae igitur non inconsulta oratione modo sed, ut verbis utar gravioribus, confidenti audacia, insolentia proterua, exultatione impudenti, iactatione superba, non contra fidem dico sed contra ecclesiasticae modestiae regulam asseruntur, ea theologi in praesenti temeraria censent atque inter errorum gradus constituunt et locant qui, quoniam haeresum appendices sunt, a fidei iudicibus sunt animadvertendi. Ut: Beatam Virginem non esse in caelos cum corpore assumptam; quod licet fidei minime adversum sit, sed quia communi ecclesiae consensioni repugnat, petulanti temeritate diceretur. Item: In baptismo non infundi paruulis informantem gratiam et virtutes; cum concilium Viennense contrariam opinionem duxerit eligendam. Item:

Angelum non esse simul cum mundo corporeo creatum; aut: ipsum etiam non esse incorporeum; cuius utriusque rei contrarium concilium Lateranense sub Innocentio tertio nos docuit. Item: Diem iudicii ad certum quendam diem, mensem annumue futurum, ut, verbi causa, ab hinc quinto vel sexto; quod a concilio Lateranensi sub Leone decimo diligenter praecautum atque provisum est; nec enim est parua temeritas eius rei praesagitionem usurpare, quam inclusam divinitus Pater in sua posuit potestate et neque apostolis neque angelis revelavit. Item: Ioannes Evangelista fuit in utero sanctificatus; atque in summa omnes illa propositiones in quibus a fidei et scripturarum lege uniuersali quispiam sine idoneo testimonio aut probabili ratione eximitur. Nam huius generis exceptiones temerariae fidei leges tametsi non tollant, praecidunt tamen. Est demum et ea temeraria propositio quae in doctrina fidei cum celebris uniuersitatis communi decreto ac definitione pugnat. Quanquam enim circunferuntur articuli Parisienses qui non sunt articuli fidei omnes, quoniam ne hanc quidem vel longissime tangunt, sed eius academiae tamen de fide et religione fixa constantiaque decreta semper Christi ecclesia suspexit. Qui vero contempserunt inaniaque et leuia ac pro nihilo existimarunt, omnes ad unum periclitati sunt, et ii qui manifeste ab ecclesia discessere, et ii qui ecclesiae fuere suspecti, postremo ii qui in occulto adhuc latent sed suo tempore, ut ceteri, prodent. Propositionem autem scandalosam quidam cum piarum aurium offensiua confundunt, ut verbis distinguantur, re eaedem prorsus sint. Atque huius generis exempla illa ponunt: Tyrannum potest quilibet illius subditus occidere, Ieiunare impertinens est Christianae perfectioni, Nullum est praeceptum de baptismo suscipiendo. At iis ita perturbati sunt et confusi errorum gradus, nullus ut sit primus, nullus ut secundus, nullus ut tertius aut quartus. Propositio igitur scandalosa duobus similiter modis appellari solet. Prius usurpatione communi, qua omnis oratio quae occasionem ruinae praestet, quamuis haeretica aperte sit, scandalosa dicitur. Quo sensu concilium Constantiense quintam decimam illam propositionem, Quilibet tyrannus potest licite a quocunque subdito occidi, etc., tanquam haereticam et scandalosam condemnavit. Quales sunt item reliquae duae, quae ab his in exemplum sunt positae. At vero posterius scandalosa illa proprie oratio vocatur, in qua scandalum notari potest, haeresis non potest. Qualis illa fuit enumeratio incommodorum auricularis confessionis, in qua incommodorum enumeratione tanto cum Germaniae scandalo Erasmus versatus est. Tales illae sunt sive commenticiae fabulae seu narrationes etiam verae, quibus monachorum occulta uitia vel finguntur vel deteguntur. Id quod sine dubio sine imbecillium offendiculo fieri non potest. Non enim hic scandalum more vulgi usurpamus, pro eo quod aures offendit quodue fidelis populus horret, sed pro eo quod infirmis causam ruinae praestat et quod ante fidelium pedes positum eos facit in illud incurrere irruere offendere. Sic ecclesiae Romanae abusus plebi rudi obiicere atque in vulgus edere scandalum est. Sic propositiones illae scandalosae sunt: Praelatus malus est vere fur et latro, Per censuras ecclesiasticas clerus populum suppeditat et auaritiam multiplicat, Sacerdotes criminose viventes sacerdotii polluunt potestatem, Clerici epistolis decretalibus studentes stulti sunt, Dantes eleemosynam fratribus mendicantibus sunt excommunicati, Confirmatio iuvenum, clericorum ordinatio, locorum consecratio, reseruantur episcopis propter cupiditatem lucri temporalis et honoris, Universitates et collegia uanitate hominum sunt inducta, Leguminibus et piscibus venter inflatur et turget, atque adeo ad

concubitum ac venereas voluptates aptissimus redditur. Quarum nonnullae² haeresim sapiunt, non infitior, sed quamuis in verum sensum deflectantur, non solum error sed ipsa etiam istaec veritas, qualiscunque illa sit quae forte in his dictis inveniri potest, scandalum affert idiotis et infirmis. Non enim solum falsa scandalum faciunt sed aliquando etiam vera. Ac de propositione scandalosa satis fere diximus. Propositionem autem schismaticam, seditiosam, maledicam et contumeliosam, quorsum attinet definire? Quis est enim cui non perspicua sint illa quae pluribus verbis a quibusdam explicantur? Res itaque faciles et cuique per se satis expositas consulto praetereo. Quoniam liber hic noster non pollicetur quae passim vulgata et contrita sunt, sed ea conatur exponere quae et sunt obscura nec statim omnibus occurrentia et obuia. Sed ne Amalthaeam quidem edimus et bibliothecam rebus universis instructam. Breuitati quippe studemus atque utinam non hoc decipiat nos breuitatis studium. Decepit enim multos: quosdam, qui cum se breues esse putarent, fuere longissimi; alios, qui cum se breues esse laborarent, fuere obscurissimi. Sed haec hactenus, iam pergamus ad reliqua.

QUEMADMODUM ARGUMENTA THEOLOGIAE INVENIENDA ATQUE E LOCIS DUCENDA SINT

De notis et catholicae veritatis et erroris contrarii diximus, erroresque ipsos, quam me fieri potuit, internouimus. Sequitur, ut utriusque generis nota quaeratur et formula, viam rationemque docere. Quae eadem erit ars argumenti inveniendi ex locisque Theologiae ducendi. Quanquam theologici argumenti inuestigandi quidem atque eruendi communiora praecepta sunt. Illud enim perspicuum est, omnium rerum in contrarias partes facultatem ex eisdem suppeditari locis. Quocirca nihil minus haereticus e locis theologiae argumenta ducet, quam theologus. Sed illius incerta, infirma et specie veri fallacia erunt: huius, ut qui non umbram, sed veritatem ipsam assecutus est, erunt certa firma et constantia. Nec argumentationes tamen omnes theologus e locis certas exprimit, sed interdum, immo saepe, etiam probabiles. Nec id solum quia loci quidam incerta fere argumenta praebent, sed quia locus firmus argumentum quandoque praebet non firmum. Nolim enim quispiam hoc ducatur errore, ut si locus firmus est, omnia argumenta inde ducta esse firma arbitretur, aut si e contrario infirmus est locus, omnia ex eo accepta infirma esse. E sacris quippe litteris interdum argumenta probabilia ducuntur. Ut si e sensu mystico petita sint, aut sensus etiam litteralis non sit explorate diffinitus. Atque e diverso historiae humanae auctoritas, imbecilla ipsa cum sit, certa aliquando argumenta suppeditat. Quapropter ubi artem et praecepta adhibuerimus, quibus argumenta e locis theologicis eruantur, adhuc iudicium deest, ut explorentur. Quod si nulla iudicii ratio, nullum discrimen accesserit, copia quidem argumentandi facilis et prompta erit, sed nullo in pretio tamen nisi apud eos, qui res numero aestimare solent, non pondere. Perfectus autem absolutusque theologus non modo varia e locis argumenta congeret, sed dissentientia et consentientia certaque et incerta secernet. Quemadmodum enim

dialectici consummati facultas duabus rebus expletur, inventione ac iudicio, sic theologum instructum esse oportet cum ad inveniendum tum ad iudicandum, si ars illi in Theologia disserendi expleta futura est, per quam, dico, et sua dogmata firmare possit, et errores contrarios refellere. Theologi porro iudicium tunc mihi videor instruxisse, cum locorum theologicorum uim et naturam expressi. Nempe e decem partibus, in quas loci theologici amplitudinem potestatemque diuisi, quaenam earum partium firma argumenta continerent, quae vero infirma patefeci. Cumque etiam veritatum catholicarum notae eaedem sint et certissima signa, ut quaestiones fidei discernantur, et argumenta quoque certissima, ut conclusiones Theologiae probentur: non aliud mihi negotii dandum credidi in diiudicandis argumentis, quae dogmata nostra probarent, quam datum paulo ante fuit in iis notis edendis, quae nostras veritates insignirent. Pars ergo illa iudicandi nec post ea, quae diximus, admonitione ac praeceptis indiget, nec proprie ad locorum tractatum attinet, quem liber hic noster sua inscriptione pollicetur. Quod cum perspicuum sit, sequitur ut disseramus, id quod praesentis est negotii, quibus rebus possimus eum, quem e locis theologicis volumus, adipisci usum argumentandi. Ubi illud primum occurrit, quod disciplinarum ordo rerumque contextus ipse ac connexio monet, ut quisquis e theologiae locis invenire cupiet, is communes praeceptiones teneat, quas de inveniendis argumentis dialectici tradiderunt. Haec etenim, si est simpliciter breviterque dicendum, quibus praeceptis eruuntur a locis dialecticis, eisdem ferme a theologicis, tametsi est alius quoque quidam aditus ad theologicos, ut ex iis peculiari via et ratione argumenta deriuentur firma, praesertim quae usui theologi sunt necessaria vel maxime. (Primum praeceptum argumenti inveniendi) Omnium autem eiusmodi praeceptorum illud est caput, ut theologus habeat omnes theologiae notos et tractatos locos. Notos, inquam, et tractatos locos. Nec enim memoria tenuisse sat est, sed paratos et expeditos habere oportet. Primum ergo discatur numerus naturaque locorum: qui sint, quot sint, quae vis cuiusque ac proprietas. Quae res sive a nobis accipientur seu ab alio, qui ad haec scribenda paratior post me atque instructior venerit, non multum refert. Certe quae hisce rebus perdiscendis necessaria sunt, ea mediocriter, ut mihi videtur quidem, libris superioribus edocui. Locorum itaque numerum, vires et proprietates sive hinc sive aliunde ad manum habere, id est in eorum cognitione primum. Proximum est locos ipsos lustrasse ac comprehendisse universos. Nam qui Sacras Litteras aut non legerit, aut etiam lectas minime intellexerit, is quo pacto e primo loco argumentabitur? Qui Traditiones Christi et Apostolorum nusquam omnino observarit, quo hic modo e secundo loco argumenta ducet? Qui nec in Ecclesiae nec in Conciliorum nec in Pontificum doctrina fuerit assiduus, quem huic argumentandi usum loci eiusmodi suppeditabunt? Quas vero argumentationes e Sanctis Auctoribus ille colliget, qui sanctorum libros ne attigerit quidem? Quam autem disserendi facultatem e Scholae Theologis habere poterit, qui nullo se tempore in Scholae conflictationibus exercuerit? An e Physica, Metaphysica, Astronomia, Geometria is homo ratiocinabitur, qui humanam rationem his nunquam disciplinis excoluerit? Philosophi demum et Historici ecquid ei emolumenti afferent, qui non fuerit in illorum lectione versatus? Haec igitur omnia, cum argumentum quaerimus, conplecti animo, cogitatione intelligentiaque debemus: nec locos modo habere cognitos, sed ipsos etiam diligentissime coluisse.

Sed ais: Estne quisquam tanto inflatus errore, ut sibi se illa scire omnia persuaserit? Ego si theologus istaec non fuerit consecutus, nihil sane uitupero: id reprehendo, si non secutus nomen sibi theologi usurpaverit. Illud autem argumentandi genus, quod ex omnibus locis apte ducitur, perfectum et absolutum est atque omnes numeros habet, nec praeter consummatum theologum cadere in quenquam potest. Cum vero aliquid persuasum est, in quo vel mediocria argumenta compareant, id cumulate videtur esse perfectum, propterea quod vulgus theologorum quid absit a perfecto non fere intelligit, quatenus autem intelligit, nihil putat praetermissum. Quod etiam, ut Cicero ait, in poematibus et picturis usu venit in aliisque compluribus, ut delectentur imperiti laudentque ea, quae laudanda non sint, ob eam, ut credit, causam, quod insit in his aliquid probi, quod capiat ignaros. Sic nonnullos invenias, quos, quoniam iidem quid in unaquaque re uitii sit nequeunt iudicare, mirifice delectent iuniorum opuscula quaedam, in quibus nihil reconditum et exactum est, nulla ex propriis argumenta ducta: communia omnia, vulgaria, imperfecta ac fere ex genere probabilium. Ita ieiuna et arida illorum tota est disputatio, quae vix unius fontis eiusque vulgaris ac triti aqua communi et perexigua rigatur. Quanto Divus Thomas copiosior et neruiosior est, qui non solum aut rationi aut auctoritati confidit, sed omni modo argumentatur, et accurate ex omni loco disserit, testimoniisque simul ac rationibus conquisitis disputat. At obscura quaedam in Thomae lucubrationibus¹ sunt, istorum vero lucubrationes sunt lucidae. Sane quidem. Non tamen ab illo ita dicuntur de industria, nec in ingenio inest, sed in rebus ipsis obscuritas. Et propria quam communia obscuriora sunt. Vinum quoque aqua mixtum clarius est quidem, sed dilutius est tamen. Merum, ad bibendum difficilius, plus omnino habet virium. Ac de primo inventionis praecepto hactenus. Reliqua persequamur. (Secundum praeceptum) Argumentationes porro theologorum suis locis reddere, adeo videtur esse facile, ut non sit fortasse praecipiendum. Nemo enim tam rudis est, quin sciat eo statim unumquodque argumentum theologiae referre, unde petitum est, aut ad sacras litteras aut ad concilia, etc. Quanquam non est inutile argumenta, quae in doctoribus probatis inveneris, ad locum suum quodque redigere. Hinc enim et thesaurum tibi comparabis ex aliorum inventis, et cum intellexeris cuius loci usus illis defuerit, ipse per te ea, quae omissa sunt, diligenter inquires, ut in controversia catholicorum cum Pelagianis post sacrarum litterarum, conciliorum, sedis Apostolicae sanctorumque testimonia, quibus Augustinus satis abunde causam obtinuit, rationes theologiae Thomas addidit, quae et testimoniis pondus et causae lucem adhiberent. Agnoscere igitur apud veteres theologos argumentationum locos plurimum prodest tum in intelligendis eorum virtutibus, tum in discernenda varia eorum argumentandi ratione, tum quod copia quaedam paratur hac diligentia et usu, ut non solum quae illi invenerint, ea habeamus in promptu, sed ut quoties e locis Theologiae quaeremus, similibus in rebus similes nobis argumentationes occurrant. Atque in omni arte utrumque scire operae pretium est et quid et quo pacto sit faciendum. Ambas vero has res imitatione peritorum sic assequimur, ut difficile sit iudicare, plusne praeceptis assequamur, an exemplis. Theologos sane, quod ad inventionem attinet, magis veterum exempla iuvabunt quam praecepta, non dico nostra, sed ne cuiuscumque quidem alterius artificis. Prudentia nempe argumentandi nedum scientia theologi veteres polluerunt, qui nec indoctiores quam recentes isti, et certe prudentiores melioresque fuerunt viri. Nam de scripturae sacrae peritia, in qua argumenti theologici thesaurus praecipue inclusus est, certare cum veteribus nulli possunt. Verum non in scripturae

solum intelligentia quaerenda, sed cum multis aliis in rebus negligentes iuniores sunt, tum maxime in argumentis theologiae propriis eruendis. Nec recentiores ego theologos contemno, «quorum satis arguta multa, sed, ut modo primumque nascentia, depicta nimis atque minuta», si ad vetera conferantur. Quae plus nescio quo pacto uidentur habere auctoritatis, plus neruorum, plus virium, non solum ad affectus permouendos, sed ad fidei quoque euincendos adversarios. In hac igitur praeceptione quamuis facili elaborandum est, si non copiam modo, sed gradus etiam argumentorum exquirimus. (Tertium praeceptum) Multo vero magis theologo elaborandum, ut cognitis ac tractatis locis quaestionem, quam versare cupit, in locos theologiae coniiciat. Cum autem illam per omnes deduxerit, considerare accuratius debet, quid e singulis in utranque partem dici argumentando possit. Tum ei colligenda sunt omnia et quae consentire causae propositae et quae dissentire uideantur, et iudicio adhibito peruidendum, utramne quaestionis partem ducta argumenta probent. Vix enim, quemadmodum supra dixi, theologus potest ab inventione iudicium separare, si veritatem quaerere et amplecti est illi institutum. Nec in omni loco tamen aut pro re aut contra rem argumenta semper idonea reperiemus. Non enim si aut venator aut piscator loca apta venationi ac piscationi cognoverint, quamuis diligentiam adhibeant vel maximam, protinus aut piscabitur hic aut ille venabitur. Nulla quippe ars adeo esse certa potest, quae non interdum operis sui fructu careat. Ut igitur in disputatione nostra loci concurrant omnes, optabile est. Si minus, plures maioresque ponderis plus habebunt. Si vero nulli, non est minuenda artis opinio, nec de gradu deiciendus animus, sed etiam atque etiam argumenta quaerenda. Quamuis enim demersa sint, emergent tamen haec aliquando, si pelagus vel immensum et nostra diligentia excitetur, et divina gratia, quae pulsantibus aperit et quaerentibus nunquam deest. Illud autem de probabilium quaestionum genere dictum accipi velim. Nam fidei dogmata ab his locis, qui auctoritate consistunt, manant omnia. Quare nullum apud nos certum decretum est, quod non idem e locis oriatur. Non itaque verendum, ne in fidei quaestione locorum nos argumenta destituant. Sed utcumque aderunt res, nec enim omnes eodem ingenio et sollertia nec similiter inquirimus, argumenta rerum huiusmodi semper quidem in locis inclusa erunt; eo autem eruentur vel pauciora vel plura, quo inquirentis erit eruditio, ingenium ac diligentia maior. Atque haec quidem hactenus. Patefacta enim res ipsa est, ut non sit difficile in exquirendo argumento quid cuique faciendum sit videre. Et multa etiam sine inquisitione se ipsa offerunt, praesertim hominibus eruditis atque in harum rerum usu diu multumque versatis. Quanquam quae cogitato meditata et praeparata in disputationem inseruntur, ea iure illis anteponimus, quae repentina animi cogitatione prodeunt. Quae, quoniam celerrima est atque ad breuissimum tempus, offerre argumenta potest, ponderare non potest. Itaque, ut sine ullo errore et inuestigare argumenta et invenire possimus, formula quaedam constituenda est, quam si sequemur in disputatione theologica, nunquam a recto tramite recedemus. Erit autem haec formula theologorum rationi disciplinaeque maxime consentanea. Ubi theologo disserendi materia fuerit oblata, quaestionem accurate habet expendere statuereque in primis, cuius generis illa sit ex omni illa, quam supra explicuimus, varietate. Nisi enim theologus naturam quaestionis comprehenderit, nec facile intelliget qualia sint ei inuestiganda argumenta, nec ex quibus etiam petenda locis. Quanquam

enim omnes inter se colligati atque implicati sunt, tamen ex singulis certa argumentorum genera nascuntur: nec universi, ut a principio statim huius operis dixi, aeque omni quaestioni accommodantur. Cum vero genus quaestionis constituerit illud vel maxime, quod est omnium difficillimum, an fidei sit, an non, super omnes locos ducat eam, illos praesertim, qui erunt quaestioni magis apti et congruentes. Nam si quaestio est supernaturalis, in eos locos est coniicienda potissime, qui Dei auctoritate nituntur. Sin autem est naturalis, per eos praecipue locos deducetur, qui naturae ratione constant. Quod si mixta quaestio est et partim a natura partim a revelatione pendet, per omnes ducatur oportet: cuncti enim iuxta possunt argumenta praebere. Tametsi nullius omnino generis quaestio est, quae non per omnes locos utiliter deducatur. Naturae quippe res saepe scriptura tradit, et res quoque supernaturales vel suadet ratio vel exponit. Ac divina auctoritas humanam fulcit contraque humana divinae servit. Nec vero veritas, quae simplex esse debet, ex dissimilibus rebus misceri et temperari potest. Sed divina et humana ratio, quod saepissime dixi, dissimiles non sunt, nec alio haec alio ducit illa, quin eodem spectant ambae et in eundem finem referuntur. Itaque accepimus maiores nostros solitos exsecrari eos, qui primum haec natura cohaerentia opinione distraxissent. Quibus quidem ita sunt scholae theologi assensi, ut nisi has duas res in disputatione sua coniunxissent, non se putarent theologos vere esse. Coniecta itaque per omnes locos quaestione et collectis hinc inde argumentis, sive quae discrepare seu quae congruere uideantur, in utranque partem disputet: sed tamen ad extremum finiat, quid verum sit, quid contra falsum. Doceat vero primum quid fides Christi de ea quaestione teneat quibusque idoneis ac certis testimoniis id quod tenet euincat; deinde, quid aut praescribat aut certe suadeat ratio; nam si quaestio naturalis est, ratio praescribit, sin est supra naturam, ratio suadet. Qua in re, ut modestissime dicam, scholam apud nostros mediocriter ego iuvi. Quae ante nos non erat adeo fidei argumentis instructa: a ratione ductis res theologica propemodum agebatur. Ordinem ego Divi Thomae immutaui. Etenim in Summa adversum Gentes ille quidem primo rationes, mox testimonia ponit. Ego vero in lectionibus meis semper a principio docui quid praefiniret de unaqualibet quaestione fides, tum quid ostenderet ratio. Sed immutationis huius prompta est atque expedita causa. Divus porro Thomas adversum Gentes theologiae negotium conficere ratione debuit, quia scripturae testimonia apud eas vel secundo vel nullo etiam loco sunt. At apud nos, qui Christianos discipulos instituimus, primas partes auctoritas habet, secundas ratio. Quin et hunc disserendi ordinem tamquam naturae nostrae consentaneum magis Augustinus probat, quamuis Manichaeis sese attemperans id agat interdum, quod in disputando fatetur esse uitiosum. Naturae, inquit, ordo ita se habet, ut, cum aliquid discimus, rationem praecedat auctoritas. (…). Sed quoniam cum iis nobis res est, qui omnia contra ordinem et sentiunt et loquuntur, nihilque aliud maxime dicant, nisi rationem prius esse reddendam, morem illis geram, et quod fateor in disputando uitiosum esse, suscipiam (De mori. eccle. cath. cap. 2). Quo exemplo Thomas ad eundem modum se Gentibus accommodavit: nam in Summa theologiae auctoritas fere rationi praeparat hominem, ratio deinceps ad intellectum cognitionemque perducit (August. de ver. relig. cap. 24).

In ipsa vero et auctoritate et ratione sunt gradus argumentorum, et quod cuique praestet intelligi facile potest, ut prima sint quae e scriptura ducuntur, secunda quae e traditionibus Christi et Apostolorum, tertia quae ex ecclesiae decretis, deinceps gradatim reliqua consequantur. Est autem inter theologos controversum, utra sit prior scripturae auctoritas an ecclesiae. Verum haec sicut et cetera, quae non ad inventionem, sed ad dispositionem attinent, non putaui esse persequenda. Atque haec res, si quando in contentionem venerit, quemadmodum diiudicanda sit, satis est, nisi male memini, supra disputatum. Illud perspicuum est, eandem omnino esse Spiritus Sancti in scriptura et ecclesia auctoritatem, si res ipsas inspicias. Quare in se quidem neutra aut prior aut maior, neutra aut posterior aut minor est. Quid est ergo quod in hoc loco nonnunquam dubitationem afferre soleat considerandumque videatur? Credo, si quando dubitatio accidit, quale sit hominis eius ingenium, eruditio, institutum, quicum disputationem institueris, spectare decet. Ut enim sunt, qui scripturas ecclesiae usui anteponunt, sic reperias multos, quibus ecclesiae mos et sensus maiores esse uideantur. Quia vero ecclesia prior et antiquior est, dubitari non potest ipsius auctoritatem quodammodo esse maiorem, nam quod sit et notior et crebior exploratum est. At in omnibus, ut dixi, eius cum quo disseris habenda est ratio. Sic enim Petrus (2 Pe. 1) Iudaeis ait habemus firmiorem propheticum sermonem, cum Petri tamen sermo nullo nobis gradu inferior sit. Sed de hoc, magna enim res est, alio loco pluribus (In 14 lib.). Nunc ad propositum. Illa igitur et talia circumspicienda sunt in omni quaestione, et consuetudo exercitatioque capienda, ut boni ratiocinatores argumentorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae omnium summa fiat, ex quo quantum cuique quaestioni debeatur, intelligas. Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores, quamuis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic argumenti theologici inveniendi praecepta traduntur illa quidem ut servemus ipsi, sed rei magnitudo usum exercitationemque desiderat Quia igitur parum verba prodesse nostra poterunt, nisi ad rem conferantur ususque praecepta confirmet, necesse fuerit theses exercitationis gratia dicere, id quod fere est a Peripateticis institutum. Archelaum primum scribit Diogenes in utramque partem disputasse, fides sit penes illum: Cicero enim huiusmodi exercitationem tradit ab Aristotele inventam. Cuius consuetudo de omnibus in contrarias partes disserendi iure ab scholae theologis probata est, eo quod quid in unaquaque re verum sit, quid contra falsum, aliter nequeat inveniri. Quanquam enim cognitio veritatis, ut Augustinus ad Dioscorum (Epist. 56) ait, omnia falsa, si modo proferantur, etiam quae prius inaudita erant, et diiudicare et subuertere idonea est, quia tamen haec ipsa veritas elucere in disputatione nequit, nisi ex utraque parte causarum sit facta contentio, nec potest fides ulla de re fieri, nisi prius adversariorum persuasiones euellantur, maxime naturale est, ut antequam probemus nostra, amoliamur adversa et opiniones contrarias refutemus. Vix autem reperietur aliquid tam omnibus ingeniis consentaneum et quadrans, ut neminem habeat repugnantem. Omnis nanque, ut Hilarii verbis utar, humani eloquii sermo contradictioni obnoxius fuit semper, non solum quia in alio capite et mente alia propemodum sententia est, sed quia dissentientibus voluntatum motibus dissentiens quoque fit sensus animorum. Unde existimat philosophorum placita dici, quod unusquisque illud ferme amplectitur, non quod ratio praescribit, sed quod placet animo, non quod dictat illa, sed quod dictat affectus. Necesse est ergo theologis uarie in contrarias partes disserendo

quasi in simulacro pugnae exercere se ipsos; id quod Divus Thomas in Quaestionibus Disputatis diligentissime fecit. Cum vero in omnium artium usu optimorum imitatio artificum valeat plurimum, exempla in theologia disserendi ab his peti aequum est, qui in hac arte excelluerunt, quorum Augustinus et Thomas sunt facile principes: Augustinus citra aleam, Thomas iudicio peritorum. Neque enim in ancipiti solum disputatione, in qua de universo genere utrinque disseri copiose licet, sed in omni omnino quaestione adeo hinc inde uber ac diues est, ut mirandum sit, in rebus tam multis et uariis, iisque saepe neque peruulgatis neque tritis, egregia in utranque partem argumenta prompta illi parataque fuisse. In multos articulos, fateor, concidit omnia et articulo fere cuique praescripsit velut lege quadam argumentationum numerum. Aridum quoque illi fuit disputandi genus et quaestionum tractatus una perpetuo specie compositus. In ea denique fuit auctorum secta, quae adeo nullum florem orationis sequitur ut apparentibus sine carne neruis deforme videatur disputationis corpus, certe ab omni eloquentiae ornatu alienum. Ita a doctissimo et grauissimo viro curiosi quidem homines et delicatuli longioris operis satietate, fastidio similitudinis incultaeque dictionis horrore abalienantur. Dixit in concilio Tridentino vir eloquens sane ac facundus, sed parum theologus tamen, qui id suadere vellet audientibus, adversum haereticos, praesertim Lutheranos, non esse magnum usum scholasticae concertationis, oratorio potius more cum illis disserendum: nostrum enim spinosum esse ac permolestum. Quae si vera essent, exempla in Theologia disputandi non ab his, quos ante dixi, meliora peterentur. Equidem etsi non sum nescius, quam sit non scholae dico in disputando mos sed tota omnino scholae Theologia haereticis inuisa, sed eo magis existimo scholasticam disserendi formam ad haereses refellendas efficaciorem, quo magis haereticis inuisa est. Quod si Lutherani academiae subtilitate minime capiuntur, ne oratione quidem ad rhetorum leges artificiose composita capi poterunt, quoniam grandiores sunt et callidiores effecti, quam ut orationis artificio apprehendantur. Cum autem nec argutum theologum pertimescant, nec rhetorem quamuis eloquentem, non sunt, mihi crede, aut theologi acumine, aut rhetoris flumine, hoc est, non verbis sunt et disputatione, sed viribus et flagellis feriendi. Verum si eo loco res sit, ut adversum Lutherana dogmata certare cogar, eligant alii, nihil enim impedio, suave orationis genus, quo mollius et familiarius homines istiusmodi ad ecclesiae beneuolentiam alliciant, dummodo mihi relinquant scholae ossa neruosque ac pressam disserendi soliditatem. Quae Augustinus porro contra adversarios ecclesiae disseruit, tametsi et inventa sunt acutius et dicta subtilius quam ut quiuis ea possit agnoscere, ad refellendos tamen haereticos tanto maiorem habent efficacitatem, quanto tenuius ad vivum resecata sunt. Atque etiam quum oratorum more quasi torrens fertur oratio, quamuis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen fere teneas, nihil apprehendas. Cum autem ad scholae normam certa via et ratione premitur, contineri amplectique facilius potest. Itaque praeclarum a Divo Thoma accepimus morem disputandi, si eum teneremus. Nemo vero a viro grauissimo orationis delicias quaerat, pigmenta muliebria, fucum puerilem, sed veras grauesque sententias, argumenta solida et propia, sermonem rei, de qua disseritur, accommodatum. Quae omnia Divus Thomas adeo egregie praestitit, ut si uitia in eo pauca sint, quae ab istis inuidiose commemorantur, plurimis tamen maximisque virtutibus illa compenset. Quanquam, ut erat et modestus et prudens, minutissimorum articulorum numerum legemque disputationis aequabilem tum

rudioribus tum magis suo illi saeculo dedit. Equidem non Divum Thomam modo, sed scholae auctores quosdam alios existimo, si humaniores litteras coluissent et quae in schola didicerant eloqui voluissent, ornatissime splendidissimeque potuisse facere: et viros eloquentiae studiosos, si ab scholae instituto non abhorruissent sed theologiam hanc didicissent et tractare voluissent, gravissime et copiosissime dicere potuisse. Sed aut utrique suo studio delectari alteros contempserunt, aut nihil omni ex parte beatum, ut semper aliquid desideremus. Verum si alterum sit optandum, malim quidem indisertam scientiam quam inscitiam loquacem. Nam exempla illa disputationis theologicae suis omnibus numeris absoluta is solum suppeditare potest, qui eloquentiam sapientiae coniunxerit. Age tamen qualiacumque nostra sint, et ea ipsi afferamus, quae etsi non meliora erunt quam vetera, erunt tempori fortassis aptiora.