De locis theologicis

Philosophorum auctoritas eorum, qui falsa senserunt nostram non potest adiuuare doctrinam et latentia cognita facere, ut Augustinus ad Dioscorum vere et sapienter scripsit. Quid enim nobis est, ait, propter defensionem Christianae religionis, quaerere quid senserint Anaximenes, Democritus, Epicurus, Parmenides et Melissus, aliique similes huius farinae Philosophi, quorum doctrina erroribus naturae rationi contrariis plena fuit? Non itaque omnes Philosophi scholae nostrae probati sunt, sed illi de quibus apud Platonem Socrates, sunt, inquit, in mysteriis multi quidem qui gestant ferulam, pauci vero Bacchi. Magnifica vero vox et magno viro ac sapiente digna, qua docemur multos utique barba et pallio tenus, sed paucos re vera fuisse Philosophos. Paucos igitur hos, qui scilicet naturae vim et effecta, morum ac vitae normam via et ratione inuestigarunt magnaque ex parte consecuti sunt; Theologis esse utiles hac nos oratione contendimus. Nec video equidem cur huius modi Philosophos tanto Lutherani odio prosequantur, nisi quod auctores obscuros intellectuque difficiles perdiscere nec volunt nec vero possunt. Etenim optimi cuiusque Philosophi comentaria praesertimque Aristotelis discipulum non modo ingeniosum, sed amantem etiam laboris exigunt. Isti vero cum parum ingenio valent, tum in laboribus e vita etiam Christiana pellendis occupati et sunt et fuerunt. Quamobrem quod in Philosophorum libris difficile atque arduum esse vident, id et horrent et ab eo iuvenum animos alienant. Quid autem sibi Theophilus Alexandrinus velit penitus non intellego, cum in secundo paschali libro Originem carpit, quod Philosophorum argutias tractatibus suis miscuerit, atque ita ex malo exordio in fabulas et deliramenta processerit ac Theologicum dogma ludum et iocum fecerit. Quanto illud apud Porphyrium, quamquam ab impio Philosopho dictum est, verius tamen et luculentius dictum est Originem Graecorum divitias omnes ad Christianum dogma locupletandum conuertisse.

Sed haec forte obscura sunt cum lente argumentis nullis appositis explicantur. Factis primum illustranda sunt summorum virorum haec. Deinde, patrum nostrorum testimoniis. Tum rationibus, apertissimis illis quidem, sed quam paucissimis. Cum enim in huius modi causis, quae scholae propriae sunt, verear equidem ne cui ex scholasticorum disputationibus, non ex Ecclesiae sensu deprompta nostra videatur oratio, interdum argumenta ducta a ratione perstringimus, et veritatem quam sequimur, maiorum potissimum auctoritate suademus. Intellegendum est autem, cum praeposita sint genera decem, e quibus argumenta ratiocinationesque manarent, splendidissimum videri, quod in veterum traditione exemplisque consistit. Atque si bono loco res essent, quae more aguntur et institutis Ecclesiae, de his nihil erat argumentandum, illa enim certissima argumenta sunt. Lutheranorum vero oratio tota mox erat eiicienda. Est enim inimica ecclesiasticae regulae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil constans, nihil verum. Sed haec alias. Nunc quod instat agamus. Porro olim Ecclesiae Doctores summi fuere, qui iidem fuere Philosophi: Didymus, Iustinus, Origenes, Gregorius Nazianzenus, Basilius, Gregorius Nisenus, Augustinus. Tales enim cum habebantur, ecclesiasticae scholae praefici solere, Eusebius libri quinti ecclesiasticae historiae capite decimo scribit in his verbis: Consuetudo antiquitus tradita servabatur, ut divinarum scripturarum doctores in schola ecclesiastica habeantur, viri dumtaxat scientia et eruditione probatissimi. Huius officii auctor et dux tunc satis illustris habebatur Panthaenus, qui in Philosophis stoicis prius nobiliter floruisset. Tradit quoque Origines apud Eusebium libri sexti capite decimo quinto non solum a Panthaeno, sed ab Heracla, aliisque plerisque doctoribus Apostolicis Philosophorum libros legi solitos. Quod si sanctorum loca referre voluerimus, quibus illi Philosophorum testimoniis utuntur, non eorum modo, qui de moribus, sed eorum etiam qui de natura scripserunt, verendum nobis est, ne in causa parum dubia testibus utamur minime necessariis. Legant isti eorum comentaria, quibus de opere sex dierum disputatio instituta est, atque in his vel in solis videre potuerunt, et quanta fuerit maiorum nostrorum perlegendis Philosophis diligentia, et quantus sit Philosophorum explicandis sacris literis usus. Vide autem etiam Hieronymum in decimum septimum caput Hieremiae et libro secundo adversus Iouinianum, ubi, etiam cum haeretico disserens, variis Philosophorum testimoniis utitur multisque e Philosophorum commentariis rerum naturalium exemplis editis plane docet, quantum horum auctoritas Theologo ad argumentandum conferat. Sed de hac re paulo post. Nunc id quod erat institutum persequamur. Sane, ut reliquos praeteream, quos stare a nobis adversarii nostri non dubitant, Epiphanius certe ipse, quem nobis obiiciunt, Philosophorum auctoritatem haud semel usurpat. Docturus enim haeresi quinquagesima prima quanam ratione essent haeretici fugandi: Aiunt, inquit, hi qui haec in consuetudine habuerunt odore Dictamni, Styracis, Libonotidis, Abrotoni, Bituminis, Thymiamatis, Lapidis Gagatae, aut cornucerui fugari reptilia et venenum iaculantia. Item haeresi septuaginta octava, cum multis argumentis suasisset Beatam Virginem post partum virginitatem conservasse, subdit; Si vero etiam ab alia quadam speculatione ipsas res accipere convenit, attingemus quoque rationum naturae cognationes. Aiunt leaenam non parere praeterquam semel et unum. Cumque subiecisset causam quam eius rei Philosophi naturales redderent, colligit Beatam Virginem, quae Leonem peperit de tribu Iuda non nisi semel atque unicum peperisset.

En Epiphanius et christianos instruens et cum haereticis de fide certans, Philosophorum testimonia refert. Quin etiam Paulus non solum cum ethnicis persuadet, sed etiam cum fideles constituit, poetarum et Philosophorum testimonia referre solet, exque iis argumenta sumere. Nam ad Athenienses loquens ex Arati Astronomi Phaenomenis usurpat illud, ipsius enim et genus sumus; ad Corinthios vero ex Euripidis poetae tragoediis illud corrumpunt bonos mores colloquia praua, ad Titum autem ex oraculis Epimenidis Philosophi illud Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Ac subiicit hic protinus Testimonium hoc verum est. Si igitur quae dicit Apostolus, ea Philosophorum testimoniis confirmat, Pauli etiam non modo aliorum sanctorum exemplo facere nos idem et possumus et debemus. Alter erat locus a patrum testimoniis ostendere Theologis Philosophos esse utiles, ubi nihil laboris esse video, cum testentur hoc plerique quidem non obscure sed apertissime, Augustinus, libri de doctrina christiana secundi capite quadragesimo, Socrates libri tertii historiae ecclesiasticae capite decimo sexto. Num locupletiores quaeris auctores? Citarem alios, nisi alio nostra festinet oratio. Certe Hieronymus in epistola ad oratorem Magnum non testatur hoc modo, sed magnis etiam argumentis confirmat. Tertium est propositum rationibus illud ipsum demonstrare. Id quod faciam plane et faciam breuius quam res tanta fieri possit. Multa a Philosophis prudenter fuisse et graviter disputata, multa etiam breviter et commode dicta, multa denique ingeniose et luculenter exposita qui negaverint ii non sunt verbis et ratione, sed vinculis et carcere fatigandi: Atque si etiam hoc naturae ratio praescribit, ut quae viri graves ingeniosi, eruditi, acute diligenterque tradiderint, ea iuvenes memoriae mandent fierique studeant illorum scientia et prudentia docti, necesse est Philosophorum doctrinam non iuvenibus solum, sed his etiam omnibus esse utilem quibus ullum aliquando commercium cum humana sapientia et prudentia futurum est. Quod si ita est idque nos superiore loco satis ostendimus Theologos ad res multas huiusmodi commercium habituros, nimirum, quoad poterunt et licebit, ab eorum latere non discedent, qui recte de moribus et natura sentiunt. Idque ipsum si ita est, Philosophorum certe libris Theologi dare operam debent, non enim alios hodie reperient qui de rebus huiusmodi aptius et sapientius philosophentur. Verum autem primum est; verum igitur et extremum. Nam illud quidem absurdum est quod quidam dicunt: omnia esse sacris literis prodita, quae ad rationem hominis instituendam videntur esse opportuna et necessaria. Quorum error, quoniam abunde ex iis quae supra diximus, exploditur, non est hic pluribus refellendus. Quid enim stultius esse potest quam aut in scriptura sacra liberales omnes disciplinas traditas credere aut huiusmodi disciplinis existimare hominis rationem non bene et utiliter institui? Quod si Philosophia Theologo utilis et bona est, eam autem nisi Philosophorum libris adiutus consequi non potest, non utique sunt ei Philosophi negligendi. Cum autem herbarum, lapidum animantium, arborum, elementorum, aliarumque rerum terrestrium

caelestiumque cognitio sacris literis intellegendis sit magnopere necessaria, quemadmodum Augustinus secundo de doctrina christiana libro docet, nosque etiam sumus idem in tertio decimo huius operae libro fusius demonstraturi, insanus profecto erit qui in harum rerum¹ cognitione paranda eos auctores neglexerit qui et summo ingenio et magna peruestigatione et multi temporis experimentis in his cognoscendis elaborarunt. Cum igitur hic locus nihil habeat dubitationis, quin Philosophi plurimum Theologis prosint, illud de quo dubitari a doctis etiam potest, iam statuendum est argumenta e Philosophorum auctoritate petita certane an potius incerta sint.