De locis theologicis

UBI CONFUTANTUR ARGUMENTA CAPITE NUNC PROXIMO POSITA

Non ego catholica dogmata crassis istorum circumfunderem tenebris, nisi lumen possem accendere, quo quasi sole ex oriente fugarentur. Alioquin in haereticorum argumentationibus recitandis digitos ad fontes solum intendere, ne videlicet lutulentae illorum aquae in nostra scripta deriventur, consilium est amicorum quidem, sed nisi me fallit amor, timentium, ubi non est timor. Existimarent namque imperiti argumenta esse maiora, quam ut a nobis refelli possent, si aut summatim et breviter perstringeremus, aut certe omnino dissimularemus. Mucronem itaque adversariorum ipsi, qui acuimus, retundemus. Responsio ad primum. Nam ad primum argumentum tametsi respondere possumus non omnes libros canonicos esse simul ab universa Ecclesia receptos, quo fieri potuisse, ut quem priora Concilia minime recepissent, eum posteriora confirmarent; respondemus tamen, idque verius, Baruch prophetiam tamquam partem quandam Ieremiae fuisse a veteribus computatam. Quod, ne nostrum videatur esse commentum, testimoniis antiquitatis roborandum est. Augustinus in primis tradit hoc 18 De civit. Dei lib., haec in verba: Prophetans autem de Christo Ieremias, Hic Deus meus, inquit, et non aestimabitur alter ad eum: Posthac in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Atque e vestigio Augustinus, hoc testimonium, ait, quidam non Ieremiae, sed Baruch scribae eius attribuunt; sed Ieremiae celebratius habetur. Et auctor lib. Qu. Vet. et Nov. Testam., qu. 102, sive Augustinus, sive quicumque tandem alius is fuerit. Cassiod. etiam in psalm. 81. Chrysostomus quoque idem testimonium nomine Ieremiae citat, in homil. quadam De Trinitate. Sexta etiam Synodus, sess. 8, refert ex eiusdem Chrysost. altera homilia, cuius initium est Profundam sectionem, nomine Ieremiae illud idem testimonium. Clemens item Alex. lib. 1 Paedag., cap. 10, illud Audi Israel mandato, vitae, etc. quod Baruch 3 nos habemus, Ieremiae assignavit: et lib. 2, c. 3. referens illud: Ubi sunt, etc., Divinam Scripturam vocat. Et Basil. 4 lib. Contra Eunomium super illud: Ut cognoscant te solum verum Deum; Ambrosius item lib. 1 De paenitentia cap.8 et lib. 3 Exameron, cap. 14 et lib. 1 De fide, cap. 2. ex eodem lib. sub nomine Ieremiae testimonia referunt. His adde Sixtum Papam in epist. sua prima ad omnes Christi fideles; Felicem in epist. ad Petrum episcopum Antiochenum in 5 Synodo condemnatum; Pelagium denique in epistola ad Vigilium. Ecce qui libellus Baruch nomine nunc legitur, eum olim antiqui Ieremiae tribuebant, essetque difficile credere, nisi testes huius rei certissimos haberemus, quorum auctoritate primum illud argumentum difficulter quidem, sed abunde tamen elusimus. Ad confirmationem autem facilius responderi potest. Fateor enim tempore D. Hieronymi, quod nunc tenemus, id non fuisse adeo certum. Sed quemadmodum ante tempora Hieronymi, licet quidam asseruerint Epist. Iacobi ab alio sub nomine eius editam, tamen paulatim, ut idem ait, procedente tempore, obtinuit auctoritatem; et epistola Iudae, quam a plerisque Hieronymus adstruit fuisse reiectam, auctoritatem usu meruit, ita et liber iste Baruch, quamquam olim a quibusdam non fuerit receptus, modo tamen dignus est habitus qui ab Ecclesia et Conciliis universalibus reciperetur.

Responsio ad secundum. Secundum quoque argumentum facile diluitur. Nec enim verum est in libris canonicis decernendis Ecclesiae regulam esse Hieronymum, quod Caietanus perperam, ne dicam perniciose existimavit. Hieron. quippe, ut Ioan. Cochlaeus vere dixit, in enumeratione canonicorum librorum Veteris Testamenti Iosephum secutus est; qui in 1 lib. Adversus Appionem ex maiorum suorum traditione, ut inquit, 22 libros enumerat. Auctor est Euseb. lib. 3, c. 9 et 10. At August. non Iudaeos, sed Christianos in ea re sequitur, et recte hic quidem. Nam Ecclesia gentium columna est et firmamentum veritatis. Probatur vero a Gelasio sententia Hieronymi non in canone Sanctarum Scripturarum constituendo, sed in his auctoribus condemnandis, quos Hieronymus zelo Dei et fidei religione reprehendit. Atque ad secundum argumentum haec satis dicta sint. Nam ad primam eius confirmationem respondeo, id quod doctores fere credunt, librum illum non esse Cypriani, sed Ruffini. Certe D. Cyprianus in Epistola ad Rogatianum, Ecclesiasticum, et in libro De habitu virginum, Sapientiam, ut divinos libros citat; quod vero Ruffinus asserit, ex patrum traditione eos libros a canone reiiciendos, pace lectoris dictum sit, patrum traditiones ignoravit. Tertium namque Carthaginense Concilium, quod hos inter canonicos numeravit, dicit se a patribus accepisse; et August. lib. 1, De praedest. sanctorum, proximos apostolorum affirmat librum Sapientiae tamquam divinum citavisse; atque Dionysius ex eodem libro magno praefationis honore testimonium allegat, inquiens: In primis scripturarum institutionibus quendam de divina Sapientia dixisse comperies; Amator factus sum formae illius. Quid omnes commemorem? Hieronymus in primum caput Ieremiae, ut librum prophetae citat; Ambrosius autem 1 lib. De fide; Gregor. 18 Moralium, et Concil. Sardicense in epistola ad omnes episcopos, ut divinum librum Sapientiae referunt; Concilium demum Toletanum undecimum in confessione fidei Sanctam esse Scripturam asseverat. Quid Ecclesiasticum? Ut divinum citat Clemens Alexand. 7 lib. Strom.; Ambros. serm. 31 et lib. 4. De fide; Evaristus Papa in epistola prima Ad episcopos Africanos; Sixtus secundus in epistola Ad Gratum episcopum. Utrumque autem librum Divinam Scripturam esse tamquam rem certam in fide tradit Epiphanius Haeresi 76. Anomaeorum. Non igitur patrum traditione eos libros Ruffinus, sed suo potius sensu refutavit. At eo tempore, quo res nondum erat definita. Qua etiam ratione et reliquos excusamus. Nam quod D. Thom. in eam sententiam advocatur, id ferendum nullo modo est, ut ex I parte, q. 1, art. 3 colligere licet, et ex commentariis in quartum caput De divinis nominibus. Sed in illa quaest. 89 nihil de suo dixit; quin ad verbum retulit Augustinum; qui tamen quam haberet constantem firmamque sententiam lib. 2 De doct. christiana cap. 8 et lib. 17 De civitate Dei, c. 8; et Ad Horosium contra Priscillianistas, cap. 11 imo eo ipso libro De cura pro mortuis gerenda, c. 17 manifeste declaravit. Secunda autem confirmatio, quae ab auctoritate Concilii Laodiceni sumitur, imbecilla est. Non enim Concilium negat esse canonicos, licet inter canonicos noluerit annumerare; quod nondum ea res satis erat explorata. Videlicet, quod saepe iam diximus, non omnes libri canonici ab Ecclesia sunt communi consensu recepti. Ad tertiam vero confirmationem (quoniam nihil in praesentia de auctoritate canonum, qui dicuntur Apostolorum, disputare volumus, nam haec quaestio ab ea quae nunc in manibus est separatur) dupliciter respondemus. Prius, ne quis eiusmodi argumento nos

velit urgere, intelligat eodem cap. 84 tres Machabaeorum libros inter canonicos supputari. Quod si Apostolorum hos octoginta quinque canones recipere cogimur; respondeant hic ipsi nobis, qui Machabaeorum libros reiiciunt; sin autem, ne confiteantur hos esse canonicos, testimonium huius capituli contemnunt, iam profecto non est, cur pondere illius nos velint obruere. Sed hanc disputationem, ut diximus, in aliud tempus reservantes, quod ad praesentem locum satis est, alteram responsionem subiicimus: Clementem, qui eos canones dispersos in unum volumen congregasse dicitur, non omnes libros canonicos collegisse, quos apostoli verbo tenus Ecclesiae tradiderunt. Non enim aliunde vel Concilia, vel patres apostolorum proximi hos esse sacros quam ab apostolis didicerunt. Ait tamen Iren. lib. 3, c. 3 referturque ab Euseb. lib. 5, cap. 6. Clementem, quoniam cum apostolis vitam semper egerit atque ab apostolis institutus fuerit, recentem gessisse traditionis eorum memoriam et eorum formam, semper in oculis habuisse. Ita si haec responsio non placet, detur alia: non omnes illos canones a Clemente editos, sed nonnullos a Graecis adiectos esse. Ad postremam denique confirmationem, huiusmodi habeto responsum. Ut cum iis liberaliter agamus, donemusque eis Synagogam in fide errare non posse (quod tamen non perinde ut de Ecclesia Catholica certum est), negamus hos libros a Synagoga esse reiectos. Aliud est enim non recipere, aliud vero reiicere. Iudaei ergo intra suum canonem hos quidem libros publica auctoritate minime receperunt, tametsi nonnulli etiam ex eis divinos et sacros esse crediderunt. Qua de re vide Cochlaeum in libello De canonicae scripturae et Catholicae Ecclesiae auctoritate. De secundo igitur argumento hactenus. Responsio ad tertium. Ad tertium autem praecipuum argumentum respondetur, ante id temporis nec rem fuisse tam expeditam, nec Conciliorum lectionem tam assiduam, nec haereticorum impudentiam tam procacem in libris canonicis vel infirmandis, vel etiam reiiciendis. Quocirca non fuerunt perinde soliciti fideles de huiusmodi quaestione, cuius definitionem sine iactura pietatis poterant ignorare. Quod si argumentum idem contorquere in adversarios volumus, nihil est quod facilius efficere possimus. Nam, ut ex Concilio primo Toletano didicimus, si quis dixerit vel crediderit alias scripturas, praeter eas quas Ecclesia Catholica recipit, in auctoritate habendas esse vel venerandas, anathema est. Cum ergo plerique, quod retro nos ostendimus, hos libros tamquam divinos venerentur, certe, si Ecclesia non reciperet, in anathema Concilii Toletani pariter omnes incurrerent. Ne igitur hos audaciae et temeritatis condemnemus, illos potius ignorantia laborasse concedamus. Imo cum perniciosius Ecclesiae sit libros recipere pro sacris, qui revera non sunt, quam librum reiicere, qui alias vere sacer est, ut D. Thom. prima parte, quaest. 68, artic. 1; et De potentia quaest. 4, art. 1, latius explicat, cum Concilium Carthaginense, Florentinum, Tridentinum, Innocentius, Gelasius ac fere sancti omnes hos libros tamquam sacros Ecclesiae tradiderint; profecto si ii non essent, perniciosissime falleremur. De tertio igitur argumento satis dictum est. Responsio ad quartum. Ad quartum vero argumentum primo dicitur, quod Gelasius forsitan unius libri nomine ambos complectitur; quod etiam in Esdra non ipse modo fecit, sed et Isidorus et Hieronymus, qui Esdram interpretatus unicum edidit, sequens Hebraeorum consuetudinem, qua Esdrae primus et secundus liber in uno est, ut Origen. in primum Psalmum docet, et Eusebius lib. 6, capitulo 18. Hanc autem mentem fuisse

Gelasii vel illud abunde magnum argumentum est, quod idem ipse probat lectionem Scripturarum quae per anni circulum distribuuntur, librum autem Machabaeorum pro dominicis octobris, in quibus ambos Ecclesia legit. Deinde respondetur Gelasium de secundo libro ambiguam forte sententiam tenuisse, eoque consilio in enumeratione eum librum praetermisisse. At August. 18 De civitate Dei, Isidorus 6 Etymologiarum, utrumque Machabaeorum ab Ecclesia recipi asseverant; quod et in prooemio horum librorum asseritur. Nec id modo in dubium vocare licet, quod D. Gregorio, Eusebio atque reliquis licuit aliquando dubitare. Iam ad primam rationem, quae in huius quarti argumenti confirmationem affertur, Ioannes Annius in commentariis super secundum librum Philonis De temporibus tradit libros Machabaeorum, qui absque temporibus scripti erant, Iosephum adiectione temporum apocryphos reddidisse. Ostendit vero id argumento quo nos usi sumus; quo eodem Ioannes quoque Lucidus permotus est 4 suae Chronographiae libro. Unde autem Annius noster acceperit, aut sine temporibus Machabaeorum olim libros haberi, aut Iosephum adiecisse tempora, ingenue fateor, me praeterit. Sed si id verum est, quemadmodum mendum, quod in numeris facillimum est, non auctoribus, sed librariis imputatur, ita menda quae Iosephi per incuriam inducta sunt, non auctori libri Machabaeorum, sed Iosepho tribuemus; nec ob id libros hos apocryphos existimabimus. Tametsi Iosephum germanam veramque Catholicorum lectionem vitiasse, viris ecclesiasticis omnibus dissimulantibus, atque adeo conniventibus, mihi quidem non fit verisimile. Nisi volumus mille quingentos annos, et eo amplius, Ecclesia in utramque aurem dormitante, inimicum hominem zizania superseminasse. Quamobrem multo melius Euseb. Caesariensis, licet hos libros non crediderit in sacrorum numerum referendos, asserit tamen auctorem illorum non supputare Graecorum regnum ab Alexandro, sed a Seleuco Nicanore, qui regnavit in Syria anno a morte Alexandri exacto undecimo. Cui numero si addas quinque annos, quibus Alexander tamquam monarcha imperavit Graecis, conficitur numerus annorum exactus sexdecim; quibus minor erat supputatio monarchiae Graecorum iuxta rationem hebraicam. Nam Graeci ab Alexandro supputabant. Igitur quod iuxta annalia graeca Antiochus regnasse dicitur anno centesimo quinquagesimo tertio, et iuxta primum Machabaeorum anno centesimo trigesimo septimo, verborum, non rerum dissensio est. Quippe, si centesimo trigesimo septimo sexdecim adiicias, numerus centesimus quinquagesimus tertius conficietur. Ioannes vero Lucidus in eo discrepat ab Eusebio, quod scribit Alexandrum post adeptam monarchiam annos septem regnasse, Seleucum vero anno octavo post mortem Alexandri iam exacto. Sed quod ad praesentem attinet quaestionem, non admodum refert, utrum ex his verum sit, cum supputatio praecipua, de qua hic agimus, minime varietur. In huius vero confirmatione argumenti Ambrosius Catharinus Caietanum affirmat tot peccata admisisse, quot verba pene effudit. Sic enim ille loquitur. Nec advertit homo ad carpendum promptulus, se quoque in reprehendendo Caietano saepe ac multum errasse. Hoc certe loco ter erravit. Sed istius errores coarguere nec meum est, nec huius temporis. Quid ergo? Nonne hic peccavit Caietanus? Peccavit sane. Primum in eo, quod temere et inconsiderate, ne superbe dicam et arroganter, auctorem libri Machabaeorum ait in intelligentia Danielis esse deceptum, quem constat Spiritus Sancti afflatu eum librum

scripsisse. Deinde falso existimat Caietanus, si auctor libri Machabaeorum verba Danielis usurpat, idcirco Danielem interpretari. Quasi non licuerit Bernardo verbis Scripturarum passim uti, quas si arguat ab ipso male intelligi, quod verba non in eum afferat sensum, qui Scripturarum erat germanus et proprius, is stultus esse videatur. Certe poetae recentiores veterum versus etiam integros usurparunt elegantissime, nec tamen priorum illi versus a posterioribus in eandem sententiam capiuntur. Fallitur praeterea Caietanus in eo, quod putat Danielis prophetiam non potuisse ad idolum Antiochi referri, quia Dominus ad futura tempora referendam declaravit. Eadem quippe scriptura et ad Luciferum pertinet, et ad Nabuchodonosor, et ad Antichristum. Vanissimum ergo fuit auctorem libri Machabaeorum reprehendere, quod in idolo, abominatione et desolatione Antiochi ad verba Danielis alluserit, vel ea certe in simili causa usurparit. Nam, etsi in illum sensum Danielem adduxisset, id fecisset egregie, quod et Paulus et apostoli caeteri saepe fecerunt. At secunda ratio duobus modis refellitur. Prius enim nihil impedit ut Spiritus Sanctus scriptori assistat, qui in quibusdam tamen humano more ex modestia loquitur. Sic enim Paulus ait: Etsi imperitus sermone, sed non scientia; et rursum: Ut minus sapiens dico plus ego; et iterum: Donate mihi hanc iniuriam. Posterius, aliud est loqui de ipsius historiae veritate, aliud de interpretatione in aliam linguam. Interpres ergo veniam petit non falsitatis, quae nulla erat, sed elocutionis, quae ab homine erat. Secunda igitur illa ratio hac duplici responsione convellitur. Sed et tertia bis quoque confutari potest; et quia non est opus confiteri epistolam, cuius in priori fit mentio, eam esse quae e vestigio subditur; quod si esse quis contendat, habet in promptu quid dicat, puncta librariorum incuria esse male distincta. Illa enim verba: anno centesimo octogesimo octavo, non sunt initium epistolae sequentis, sed finis antecedentis, ut subsequens epistola hoc principium habeat: Populus qui est Hierosolymis. Cuius rei illud est argumentum, quod diem annumve quo scribitur epistola, non ab initio statim, sed a fine ponere solemus; salutationem vero statim a principio. Tametsi utrumque Constantinus et in epistola ad Donum papam et in epistola ad Georgium Constant. patriarcham coniunxerit. Quae igitur secundo loco ponitur, haec scripta est anno centesimo sexagesimo nono, ut in priori epistola dicitur: quae vero ordine quidem scripturae antecedit, sed reipsa tamen posterius missa est, ea scripta fuit anno centesimo octogesimo octavo. Ita ad quartam rationem facile dici poterat, quod ante monuimus, illam epistolam non esse cuius prior meminit. Quare nec necesse est fateri eam esse scriptam anno centesimo sexagesimo nono. Quin compilator illius secundi libri, sive is fuerit Iosephus, ut Annio placet, sive quisquam alius, quascumque epistolas invenire potuit a Iudaeis scriptas, nullo servato ordine, in initio libri forsitan collocavit. Quod si secundam illam esse admittimus, quam commemorat prima, dicere oportet numerum non secundum hebraicam computationem haberi, sed secundum graecam. Potuit enim, nec id incommode, fieri, ut qui eas litteras dederint, ii graecam monarchiae supputationem fuerint secuti, quam tamen is, qui librum illum dicitur in compendium¹ redegisse, noluit immutare, sed exscribere numerum ut scriptum reperit. In aliis vero secutus est semper supputationem hebraicam. Iudas itaque mortuus est, iuxta Hebraeorum rationem, anno centesimo quinquagesimo secundo expleto; hoc est anno centesimo quinquagesimo tertio. Quibus si apponas sexdecim annos graecae supputationis, constat numerus centesimus sexagesimus nonus,

qui idem est cum priori. Nam, quo anno Iudas mortuus est, scripsit epistolam. Ita non est necesse cum Ruperto, libro De victoria verbi, alium a Machabaeo Iudam divinare, qui eam epistolam dederit. Ad quintam, non desunt qui existiment non Antiochum membratim divisum, sed ducem ab eo missum; sic enim videtur 1 capite significari: illum vero fuga elapsum morbo pestilenti interiisse, ut capitulo 9 dicitur. Sunt etiam qui contendunt, in cap. Illo 1 particulam et adiectam esse librariorum vitio, lectionem autem veram hanc esse: Percusserunt ducem, et eos qui cum ipso erant diviserunt membratim, etc. Scio autem verbum percutere interdum significare idem quod occidere, ut eo loco: Percussit Philisthaeum, etc., et ibi: Percussit Saul mille, etc. Sed non cogimur hic, vocabuli propria significatione deserta, ad dictionem confugere figuratam, praesertim cum Danielis 2 cap., de Antiocho scriptum sit: Et venient super eum Romani, et percutietur; quo loco Hieronymus, Percussus, ait, dicitur esse, non quod interierit, etc., et 2 Reg. 2: Servi David percusserunt de Beniamin 360 qui et mortui sunt. Sed ne illud quidem huic expositioni repugnat, quod Lyranus obiicit, Antiochum, ut hic dicitur, cecidisse. Non enim semper eo verbo mors significatur, sed, qui victus est, cecidisse vere asseritur. Ceciderunt, inquit, per prona fugientes. Sed ne illud quidem obstat, quod ibi legitur: Cum ingressus esset intra ambitum fani, clauserunt templum; cum autem intrasset Antiochus, etc., ubi videtur designari Antiocho concluso nullum fuisse locum fugiendi relictum. Non enim intelligendum est templum clausum post ingressum ducis, sed cum milites essent intra fani ambitum; ut, si exempli causa dicamus, in atriis sacerdotes clauserunt ianuas templi. At contra, cum milites Antiochi aditum templi occlusum aperuissent, ut cognita res est, lapidibus sunt a Iudaeis obruti. Potuit ergo dux ipse percussus, si ducis nomine Antiochus intelligitur, quo aditu aperto intraverat, exire atque fugere; ob quam fugam cap. 9 dicitur inhoneste ac turpiter de Perside rediisse. Sed ne rimulas quaerere ad elabendum videamur, illa responsio et planior et verior est, cui historicorum gravium consentit auctoritas, non eundem esse Antiochum, de quo primo capite, et de quo capite nono perhibetur, sed ibi Antiochi Magni mortem scribi, hic vero Antiochi Epiphanis, cuius etiam finis primi libri capite sexto texitur. Nam illum Strabo libro 16 ait templum Beli expoliare conatum, finitimos Barbaros interemisse. Ad sextum, licet Rupertus omnia ea figurate velit intelligi de arca Novi Testamenti, id est humanitate Iesu Christi, ad literam tamen miraculum illud vel iam factura est, cum expulsis gentibus a Iudaea, Hebraei ex diversis locis, ubi erant dispersi, convenerunt; vel forte etiam in conversione Iudaeorum ante diem iudicii futura, fiet. Nec nostris coniecturis divina promissio debilitanda est. Est enim Deus verax, omnis autem homo mendax. Postrema demurn ratione solvenda varie torquentur auctores. Alii namque fingunt Machabaeos per matrem a tribu Iuda originem ducere; eaque ratione defendunt sceptrum de Iuda non esse translatum. Alii, sequentes traditiones Thalmud, adstruunt, Machabaeis quoque existentibus ducibus fuisse iudices quosdam ex tribu Iuda, penes quos summa decernendi atque imperandi potestas resideret, qui hebraice Zanedrin, latine Senatus, ut apud Romanos, appellabatur. Unde illud est: Populus qui est Hierosolymis senatusque et Iudas, etc. Hos itaque cum Herodes, qui primus ex alienigenarum genere ortus regnum Iudaicae gentis obtinuit, in odium Davidici regni de

medio sustulit, tunc vere sceptrum de tribu Iuda dicitur abstulisse. Alii hunc nodum solvunt affirmantes aliam Iacob prophetiam, promissionem fuisse ad legem comminationum intelligendam; quae scilicet mutatis moribus commutetur, et quemadmodum sententia adversus Ninivitas post poenitentiam translata est, ita quoque haec divina promissio filiis Iudae peccantibus fuerit commutata. Quam quidem normam in explicandis² tum comminationibus tum promissionibus ex Ezechiele desumunt, apud quem Dei et comminatio et pollicitatio pro conversis aut aversis hominum moribus transferuntur. Nos vero, quibus consilium est alienas expositiones non inimice aut insectari aut repellere, facilius hunc locum expediemus, si ex primo Machabaeorum libro intelligamus populum Iudaeorum ducatum Machabaeis tradidisse, non tamquam proprium et haereditarium, sed ad legem depositi conservandam; ut videlicet israeliticam plebem interea tuerentur, donec surgeret propheta fidelis, vel qui eos instrueret, vel quem de tribu Iuda venturum expectabant. Qua ex re sceptrum de tribu Iuda non auferebatur; eo praesertim, quod ipsa quoque tribus in hoc populi condictum sententiamque a principio saltem creditur consensisse. Quartum ergo argumentum cum suis confirmationibus hoc modo fuerit confutatum. Nam quod argumentum Caietanus in Matthaei 24 cap. ponit, auctorem libri Machabaeorum errasse in interpretatione prophetiae Danielis, quam ad Antiochum ille refert, cum Lucas ad exercitum Romanorum perspicue retulerit, id nullius momenti est. Eadem quippe litera et ad Nabuchodonosorem et ad Antichristum spectare potest. Sic eadem et ad Anthiocum et ad idolum Romanorum et ad Antichristum pertinet. Quae omnino res, quoniam nihil obscura est, nostra explicatione non eget. Responsio ad quintum. At quintum argumentum refellamus. Non modo Conc. Carthaginense et Innocentius, sed plerique alii Sapientiam et Ecclesiasticum Salomoni assignaverunt. Nam librum quidem Sapientiae nomine Salomonis citat Tertullianus De praescriptionibus haereticorum; Origen. Super epist. ad Romanos lib. 8; Cyprianus sermone quarto De iinmortalitate; Basilius lib. 5 Contra Eunomium; Ambrosius sermone 8 in psal. Beati Immaculati, et lib. 3 Exameron cap. 15 et 4 lib. De fid. cap. 6 et Euseb. 11 lib. Praeparationis evangelicae cap. 5. Quin Eusebius ipse lib. 4 Eccl. hist. cap. 22 asserit, Egesippum, Irenaeum et omnes antiquos librum Sapientiae Salomoni tribuisse. Tribueruut certe Evaristus in Epist. ad episcopos Africanos; Felix primus Ad omnes episcopos Galliae; Felix secundus Ad Athanasium et caeteros episcopos Aegypti; Epiphanius Haeresi 76 Anomaeorum; Damascenus quarto suae Theologiae libro, ubi Iodocus Clichtovaeus multis argumentis contendit, librum illum non fuisse Philonis, sed Salomonis, in quibus illud maximum est, quod verba quae auctor cap. 9 eiusdem libri de se dicit, non alii quam Salomoni congruere possunt. Ecclesiasticum quoque auctores nobilissimi Salomonis nomine retulerunt; Clemens Alexand. lib. 7 Strom.; Gregorius Nazianzenus oratione octava; Basilius quarto libro Contra Eunomium; Chrysostomus sive quis alius fuerit, homil. tertia imperfecti operis in Mathaeum; Ambros. super 7 caput prioris ad Corintio; Hieronymus in cap. 10 Ecclesiastis; Cyprianus Ad Rogatianum, et 3 lib. Ad Quirinum, et 1 serm. De eleemosyna; Cassiodor. in psal. 55 et 66 et 93; Gregorius 10 lib. Moralium, et 1 quaest., 1 cap. Non est putanda; Sixtus primus in Epist. ad omnes fratres; Marcellinus Ad Salomonem episcopum; Fabianus Epist. ad omnes Orientales episcopos; Sixtus secundus Ad Gratum; Damasus Ad episcopos Italiae; Ioannes Papa Ad Valerium

episcopum. Quod si post tot tamque graves auctores libros illos Salomonis esse asseveremus, nihil erit profecto cur timere debeamus. Deinde librum esse huius aut illius scriptoris non admodum interest catholicae fidei, dummodo Spiritus Sanctus auctor esse credatur. Quod Gregorius in prooemio super Iob c. 1 erudite et tradit et explicat. Nec enim refert qua penna rex epistolam scripserit, si vere scripsit. Unde nihil obstaret, ut in ea re, quae ad fidem non pertinet, Innocentius et Concilium Carthaginense communem antiquorum opinionem sequerentur. Nec proinde tamen in libris canonicis enumerandis errare potuere, quippe quod ad fidem attinere certum sit. Deinde, ut has duas responsiones praetermitteremus, habemus aliam multo potiorem, quam ex Euseb. lib. 11 Praeparationis evangelicae Ioannes Driedonis expressit. Cum enim Salomon, iuxta Scripturam, locutus fuerit tria millia parabolarum et carminum quinque millia, quae non sunt in unum aliquod volumen a Salomone coacta, fuerunt alii atque alii qui sententias Salomonis sparsas collegerunt, ut patet Proverbiorum c. 25. Ita Augustinus Eugubinus, secutus rabbi Moysen et thalmudistas, credidit Isaiam libros Salomonis scripsisse, quod equidem incertum habeo; illud vero exploratum, sententias librorum, qui Sapientiales vulgo nuncupantur, a Salomone quidem fuisse primum excerptas, sed non ab eodem auctore collectas. Unde et Iesus Syrach in Ecclesiastico non ait se protulisse, sed renovasse sapientiam de corde suo. Huius ergo rei Innocentius et Concilium Carthaginense non ignari, optima ratione hos omnes libros Salomoni dederunt. Ac de quinto argumento haec dixerimus. Responsio ad sextum. Sextum vero argumentum Caietani est in fine commentariorium super libros historicos VeterisTestamenti. Pudet autem virum alio qui ingeniosum et doctum, virum pium ac nostrae familiae columen, vano distinctionis novae commento argumentum firmissimum eludere voluisse, atque, ut leviorem plagam repelleret, graviorem accepisse. Cum enim nomen libri canonici apud scriptores omnes, uno excepto Caietano, pro sacro atque divino sumatur, non modo comprehendi animo, sed ne suspicione quidem potest attingi, Pontifices et Concilia omnia aliter vocabulum usurpasse, quam erat in usu universorum. Deinde Concilium Carthaginense, ne quis aliter inverteret, quid nomine scripturarum canonicarum intelligeret declaravit inquiens: Praeter scripturas canonicas, nihil in Ecclesia legatur sub nomine Divinarum Scripturarum. Sunt autem canonicae scripturae, etc. Et Innocentius, Hi libri, ait, recipiuntur in canonem Sanctarum Scripturarum. Et in Concilio Florentino eodem Spiritu inspirante illi omnes libri, quos suscipit et veneratur Ecclesia, et de quibus praesens disputatio instituitur, scripti a sacris auctoribus asseruntur. Praeterea, cum sub eodem contextu omnes illi libri nullo facto discrimine definiantur esse canonici, ridiculum est, ut partim in una significatione, partim in alia libros canonicos habeamus. Ac si hanc semel distinctionem admittimus, auctoritate Conciliorum atque Pontificum nullus liber sacer constare poterit. Nam pari causatione, si id quidem lubitum esset, haeretici dicerent, unumquemlibet de caeteris non esse canonicum ad firmandam fidem, sed ad instruendos mores. Id quoniam absurdum omnino est, retineamus potius eam rationem oportet, quam Caietanus voluit evertere, vir, ut saepe iam dixi, cum primis eruditus et pius, sed qui in

Libris Sacris constituendis Erasmi novitates ingeniumque secutus, dum alienis vestigiis voluit insistere, propriam gloriam maculavit. Ac de sexto argumento hactenus. Ad confirmationem autem facilius responderi potest, non Ambrosium modo, sed et Cyprianum Ad Pompeianum, et Augustinum 18 De civ. Dei, referre ex 3 et 4 libro Esdrae testimonia, sed non tamquam ex Spiritu Divino edita, quibus scilicet nefas sit refragari. Responsio ad septimum. In septimo principali argumento moleste fero, non alienos modo, verum etiam nostrates (bona venia legetur) in tam novam, ne dicam levem, sententiam incidisse, ut epistolam ad Hebraeos apostoli Pauli esse negaverint. Sed id multo molestius, ut, si Pauli non sit, protinus non sit canonica. Nam auctore incerto, poterit epistola certo esse canonica. Sive enim Lucas seu Barnabas, quod quidam sunt opinati, eam epistolam scripserint, canonica erit. Nam et per Lucam et per Barnabam Spiritus Sanctus loquebatur. Sed ad rem. Cum haereticum sit hanc epistolam a Sacris Scripturis excludere, certe temerarium est, ne quid amplius dicam, de huius epistolae auctore dubitare, quem Paulum fuisse certissimis testimoniis confirmatur. Origenes in primis lib. 1 Commentariorum super Matthaeum, et refertur ab Eusebio lib. 6 Ecclesiasticae historiae: Ego dico, ait, quod ipsa manifestissime est Pauli apostoli; et semper omnes antiqui maiores nostri eam ut Pauli apostoli susceperunt: et opinio usque ad nos pervenit, quod sermo eius est graeco sermone compositus, vel per Clementem Romanae urbis episcopum, vel per Lucam. Clemens item Alexandrinus apud Eusebium 6 Ecclesiasticae historiae libro: Manifeste, inquit, est Pauli, scripta quidem hebraeo sermone tamquam Hebraeis, sed a Luca in graecum interpretata. Eusebius quoque in eandem sententiam ivit, 3 libro Historiae ecclesiasticae, ubi cum dixisset Clementem Romanum episcopum in epistola ad Corinthios nomine Pauli testimoniis huius epistolae usum, continuo subiicit: Unde constat quod Apostolus hanc epistolam tamquam Hebraeis mittendam, patrio eam sermone conscripserit: et ut quidam tradunt, Lucam Evangelistam, alii autem Clementem interpretatum esse; quod et magis verum est, quia et stylus ipse epistolae Clementis cum hac concordat, et sensus nimirum utriusque scripturae plurimam similitudinem ferunt. Hactenus Eusebius. Et cap. 3 eiusdem libri: Pauli manifeste 14 sunt epistolae. Dies me deficiet, si velim enumerare auctores graecos qui hanc epistolam Paulo tribuerunt. Nec minus si commemorem etiam latinos. Quid enim referam Athanasium in Epistola ad episcopos Africanos, et lib. 2 De fide Trinitatis? Quid Cyrillum 12 lib. Thesauri? Quid Chrysostomum infinitis prope locis? Quid Ignatium? Quid Irenaeum? Quid Damascenum? Quid Anacletum in epistola De ordinatione episcoporum? Quid Higinum in Epistola ad omnes christifideles? Quid Concilium Laodicenum? Quid tandem Concilium Ephesinum, cum omnes graeci scriptores (ut auctor est Hieronymus ad Dardanum) hanc epistolam apostoli Pauli esse una voce fateantur? Theophylactus certe miratur eorum impudentiam, qui hanc epistolam Pauli esse inficiantur; affirmatque eos non secus peccare, quam si a Paulo abesse Christum negarent. Quid Latini? Nempe fatentur etiam. Fatetur Ambrosius super psalmum Beati immaculati; et libro De his qui misteriis initiantur, cap. 8; Augustinus insuper 2 lib. De

doctr. christian., cap. 8 et saepe alias. Item Gregor. 5 lib. Moralium cap. 3; Gelasius cum Concilio septuaginta episcoporum; Innocentius Papa; Concilium Chartaginense, Florentinum, Tridentinum. Quid moror? mille quingentos, abhinc annos Ecclesia legit hanc nomine Pauli apostoli: et audemus nos in dubium vertere quod omnes Catholici tot retro saeculis sine ambiguitate tenuerunt? Omitto quod Petrus, nisi me valde opinio fallit, testatur Paulum Hebraeis epistolam scripsisse. Nam primam Petri Hebraeis scriptam esse, salutatio ipsa adeo aperte docet, ut ne Caietanus ipse quidem negare potuerit. At secunda Petri eisdem quoque scripta est. Ait enim: Ecce iam vobis hanc secundam scribo epistolam. In huius vero fine sic Petrus inquit: Sicut et carissimus frater noster Paulus scripsit vobis sicut et in omnibus epistolis, etc. vobis, scilicet Hebraeis ad quos scribebat Petrus. Unde facta distinctione subiungit: Sicut et in omnibus epistolis: ut non obscure intelligeres, quod Paulus Hebraeis de longanimitate et salute Christi, idem et in aliis epistolis scripsisse. Non est ergo cur de auctore huius epistolae quisquam dubitet. At Hieronymus dubitat. Certe, ut dubitasset, non proinde nostram hanc certam indubitatamque fidem ambiguam efficere potuisset. Sed negamus Hieronymum ancipitem hoc loco, quod illi falsissime impingitur, habere sententiam. Nam, ut innumera loca silentio praetereamus, quibus refert Hieronymus ex hac epistola nomine Pauli testimonia; ut illud etiam dissimulemus, quod de viris illustribus in Paulo, cum quorundam contrarium sensum expressisset, eorum argumenta refellit: ille profecto locus Hieronymianae sententiae clarissimus testis est, qui habetur in epistola ad Dardanum De terra promissionis, in haec verba: Vas electionis loquitur ad Hebraeos, fide, qui vocatur Abraham, etc. Nec me fugit, quod perfidia Iudaeorum haec testimonia non suscepit. Illud nostris dicendum est hanc epistolam, quae inscribitur ad Hebraeos, non solum ab Ecclesiis Orientis, sed ab omnibus retro graeci sermonis scriptoribus, quasi Pauli apostoli, suscipi; et nihil interesse cuius sit, cum ecclesiastici viri sit, et quotidie Ecclesiarum lectione celebratur. Quod si eam Latinorum consuetudo non recipit inter scripturas canonicas, nec Graecorum Ecclesiae Apocalypsim Ioannis eadem libertate suscipiunt; et tamen nos utramque suscipimus, nequaquam huius temporis consuetudinem, sed veterum scriptorum auctoritatem sequentes, qui utriusque testimoniis utuntur, non ut interdum de apocryphis facere solent, sed quasi canonicis et ecclesiasticis. Hactenus Hieronymus. Et in Epistolam ad Titum: Lege, inquit, ad Hebraeos epistolam Pauli apostoli, sive, cuiuscumque alterius eam esse putas, quia iam inter eclesiasticas est recepta. Ad primam igitur rationem, quoniam in relectione De paenitentia aecurate sane ac diligenter illa apostolica loca explicata sunt, non est necesse modo respondere. Ad secundam respondere necesse est, et quidem eo ordine quo adversum constitutam veritatem obiectionis singulae particulae fuere propositae. Nam, quod prima particula obiiciebatur, facile diluitur, cum contingere potuerit ut interpres reliquerit quidem in textu verba hebraica, sed in margine, quod fieri solet, addita fuerit interpretatio, quam librarius textui deinceps inseruerit. Quod idem etiam in Matthaeo usu fortasse venit in verbis illis: Eli, Eli, etc. Quod autem, quae expositor fortasse quispiam in margine apposuerit, ea scriptorum vitio textui nonnunquam inserantur, Nicolaus Lyranus recte 2 Reg. 8 animadvertit; illa enim verba: De quo fecit Salomon omnia vasa aurea in templo, et mare aeneum et columnas et altare, in hunc modum et adiecta et inserta esse constat.

Potuit et alia ex causa proficisci, ut Apostolus vel Evangelista hebraice scribens, quorundam vocabulorum interpretationem adiecerit, quod apud Iudaeos erant verba quaedam vel chaldaica vel syriaca, quae potuerunt commode in linguam hebraicam verti; ut Golgotha et Ephpheta. Ecce duas causas, quibus interim argumentum illud Caietani posset eludi. Quo ne librum quidem Geneseos hebraico sermone scriptum sibi Caietanus suaderet. Nam ibi legitur Rachel vocasse filii sui nomen Benoni, id est filium doloris mei; nomen vero ei a patre inditum Beniamin, idest filium dextrae; et in Exodo: Est enim phase, id est transitus Domini. Respondeant nobis isti, qui simili argutia negotium nobis exhibere volunt: et si non valuerint, tertiam causam nos reddemus. Videlicet, sunt nomina composita ex multis simplicibus, quae nonnunquam integra in compositione manent, interdum corrupta; ea si aliis verbis eadem etiam lingua explicare voluero, nihil absurdum orietur: ut si verbi causa dicam: Deicola interpretatur Dei cultor; paterfamilias, hoc est domus gubernator et parens. Quod idem in nominibus Benoni et Melchisedech evenire potuit. Sed ne ad haec tamquam in aram confugiamus, illa causa et praestantissima et verissima est, interpretem id iure suo facere potuisse, cum videlicet necessum fuit hebraica verba manere. Si enim interpres transtulisset: Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me? non fuisset a Latinis perceptum, quorsum astantes dixerint: Heliam vocat iste. Quare verba hebraica retinere coactus, eorum interpretationem apposuit, quod facere aeque poterat verbis hebraicis non retentis. Certe Geneseos 35 et Exodi 12 in hebraeo nominum interpretatio non habetur, sed interpres adiecit de suo. Quod si obiicias illam particulam non esse Sacram Scripturam, si hoc verum est, ut quae ab officina interpretis prodierit, primum conceditur conclusio; nec ego video cur perhorrescere debeamus. Deinde, negatur illa collectio. Si ab interprete proficiscitur, extra Sacras Literas est. Nam particula quae ad servandam vel congruitatem vel intelligentiam in Sacrarum Literarum interpretatione additur, non censetur a Sacris Literis aliena. Unde Hieronymus in commentariis epistolae ad Galatas, Hanc consuetudinem, inquit, in pluribus locis Scriptura conservat, ut hebraicum verbum cum interpretatione sua ponat; Bartimeus filius Timei; Aser, divitiae, Tabita, Dorcas, et Mesech, vernaculas. Ecce Scripturam Hieronymus vocat etiam eam particulam quam interpretem addidisse compertum est. Atque id in epistola ad Hebraeos vel maxime locum habet; cuius interpres fuit vel Lucas vel Clemens; quod Apostolo et vivente et vidente factum esse, ad veritatis similitudinem videtur esse propensius. Verum esse asseverarem, nisi Academiae temperamentum in causa coniecturali placeret. Nihil ergo prima illa causa movere nos debet, ut credamus hanc epistolam hebraice scriptam non fuisse. Sed ne secunda quidem causa movet; eadem enim in Apostolum torqueretur, qui in Actorum lib. Iudaeis loquens citat Scripturam veterem iuxta translationem Septuaginta. Itaque interpres aut Lucas aut Clemens, licet hebraeus hebraice Paulus fuerit allocutus, versionem tamen Septuaginta interpretum magis reddere voluit, ne Graeci literae novitate turbarentur. Quam etiam ob rem Apostolus Romanis scribens abutitur testimonio Abacuch iuxta translationem Septuaginta, ne Romanis auribus insuetam orationem afferret: ut Hieronymus auctor est in commentariis super Abacuch.

Iam vero tertia illa causa, quae in postrema huius rationis parte nobis opponitur, nulla est. Audivi equidem ab Hebraeo, cui Hebraei Carpentoratenses primas ex suis hominibus deferebant, epistolam hanc hebraicam hodie etiam Matthaeique Evangelium extare. Sed ut Iudaeus ille nos irridere voluerit, aut etiam ex alicuius Hebraei versione illi habeant nunc hebraicam epistolam Pauli Evangeliumque Matthaei, perierint vero legitimum Matthaei ad Hebraeos Evangelium et epistola Pauli ad Hebraeos, Iudaeorum cura id verisimillimum est accidisse. Ad tertiam rationem, qua etiam id agitur, ut Paulus auctor huius epistolae non credatur, prius respondetur, testimonium illud in sensu literali ad Christum referri. Nec obstat sensum etiam literalem ad Salomonem etiam pertinere; cum eadem litera plura simul literaria sensa contineat, ut D. Thom. et ante hunc D. Augustinus tradidere. Quemadmodum igitur nomine David Christus interdum ad literam significatur, ut Ezechielis 34: Suscitabo super ea Pastorem unum, servum meum David; et Ieremiae 30: Serviens Domino Deo suo, et David regi suo, etc., sic et per nomen Salomonis Christum Dominum eo loco Scriptura signavit. Id ne nos praeteriret, adiecit: Stabiliam thronum eius usque in sempiternum. Quod apud Lucam angelum ad Christum retulisse notius est quam ut explicandum sit: Filius, inquit, Altissimi vocabitur, et super domum David sedebit. Augustinus porro auctor est Psalm. 71, licet in Salomonem inscribatur, Iudaeos tamen de Christo esse prophetiam invictissime defendere, quia nonnulla ibi dicta sunt, ut in Salomonem convenire non possint. Quae eadem profecto causa, ut de psalmo 44 idem sentiamus, cogit. Posterius, ut in sensu allegorico hoc testimonio Paulus abuteretur, nihil a suo more faceret alienum; qui cum saepe alias, tum maxime in priori ad Corinth. epistola, ex sensu allegorico argumentatur. Aliud est enim ex sensu spirituali certum et efficax argumentum trahi, quod Augustinus, Dionysius Hieronymusque negarunt; aliud vero argumentum inde probabile duci, id quod nemo sane doctus negare potest. Quod enim rhetores argumenta verosimilia certis et exploratis adiungunt, id Apostolus quoque facit. Potuit autem hoc loco multo et commodius et vehementius facere, ubi Hebraei intelligebant ea, quae David in Salomone Deus promiserat, in Christo esse complenda. Intelligebant autem eisdem Sacris Literis saepius admoniti, ut Mich. 4, Dan. 7 patet. Ad quartam rationem non oporteret respondere, si oratio Pauli colo et commate aptius distingueretur. Itaque lectio in hunc modum se habere debet: Quae cum initium accepisset enarrari per Dominum ab eis qui audierunt, in nos confirmata est; ut illa verba: Ab eis qui audierunt, non ad participium sequens, sed ad infinitivum antecedens referantur. Sed cui haec displicent, is tale habeat responsum. Quod Paulus ait: in nos confirmata est, non ad se peculiariter refert, sed ad Iudaeos generaliter, ut glossa interlinearis admonuit. Praeterquamquod Paulus non ait se accepisse doctrinam ab eis qui audierunt, sed salutis confirmationem: accepit enim et Sacramenta ab illis, et doctrinae confirmationem, tum quia Ananias dixit illi quid oporteret eum facere, tum quia ascendit ad antecessores apostolos, ne forte in vanum curreret, etc. Ad quintam vero respondere oportet in hunc modum: nomen Testamenti apud Latinos interdum significare pactum et promissionem, ut Hieron. in Ierem., 31 cap. et in Malac. 2 cap. scripsit, et Innocentius in capite «Cum Marthae», De celebratione Missae, erudite postea docuit. In quam significationem illud tradidit accipiendum, quod in canone

dicitur: Hic est calix novi et aeterni Testamenti, id est novae ac aeternae promissionis; et illud etiam ad Hebraeos: Novi Testamenti mediator est, ut repromissionem accipiant qui vocati sunt haereditatis aeternae. Illud etiam exploratum est apud Graecos nomen διαθήκη interdum proprie testamentum, nonnunquam pactum, foedus et pollicitationem significare, ut ex Actorum Apostolicorum capite tertio Budaeus in commentariis probat. In qua etiam posteriori significatione et Geneseos nono, et Psal. 54 et 88 et 105 nomen διαθήκη legitur. Vocabulum quoque hebraicum Berith, quod Exodi 24 et Ierem. 31 habetur, licet frequenter pactum foedusque significet, quandoque tamen ad testamenti significationem flectitur. Nam et Hieron. Zachariae nono, et psalmorum interpres Psal. 44 nomen Berith in testamentum vertit. Imo licet Aquila nomen illud semper pactum interpretetur, at 70 tamen fere testamentum, ut Hieron. in 2 cap. Malach. testatur. In nomine igitur hebraico Paulus ludere potuit rhetorum more, et vocem a proprio ad improprium significatum flectere: quod idem, si aut graece, aut latine loqueretur, facere potuisset. Idque eo magis, quod instrumentum, a sanis obsignatum, testamentum dicitur; quamvis codicillo postea vel mutentur aliqua et aliqua inducantur, vel etiam totum omnino, quod testamento semel cautum erat, antiquetur. Quocirca et vetus illud legatum, testamentum quidem erat signatum a vivo: sed apertum moriente Christo, ut velum scissum ostendit, ac per Evangelicam Legem velut per codicillum abolitum. Id quod Lactantius De vera sapientia videtur mihi intellexisse. Nihil igitur obstat, quominus Exodum loquentem de veteri foedere, loquens etiam proprie de Testamento Paulus adducat. Quinimo consentaneum argumentum est, ut perfectum Testamentum, scilicet Novum, sanguine confirmatum sit et morte testatoris: quandoquidem imperfectum illud Vetus non sine sanguine firmatum est: ut figura figurato congrueret. Atque haec quidem responsio argumento Caietani satis facit; etiamsi nomen hebraicum non testamentum proprie, sed foedus solum significet; quod et Hieronym. in 31 cap. Ierem. et Hebraei docti contendunt. Ad postremam vero rationem is ipse qui posuit respondet: illa tria quidem in arca fuisse omnia, ut Paulus dicit, sed urnam et virgam foris pendentes a latere, tabulas vero intus, ut 3 lib. Regum habetur. Rursum etiam forte post illa Salomonis tempora sacerdotes cupientes virgam et manna in secretiori tutiorique esse custodia, intra arcam cura tabulis posuerunt. Cuius rei Paulus non erat inscius; nos sumus qui Hebraeorum traditiones ignoramus. Theoph. in Epistol. ad Hebraeos cap. 9 asserit Paulum optime institutum in rebus iudaicis a Gamaliele ex traditione hoc habuisse, hodieque Pharisaeorum sectam assentiri rem ita se habere. Admonuerat fere idem prior Chrysostom. hom. 18 De septimo itaque argumento et huic adiunctis rationibus satis est dictum. Nam quod ex illis verbis: Celerius autem videbo vos, Caietanus argumentatur alienum a ratione videri, ut, postquam appellaverit Caesarem, spondeat se Paulus daturum Iudaeis; adeo leve est ut referre pigeat, nedum refellere. Responsio ad octavum. In octavo vero principali argumento, quo quarta conclusio coarguitur, Caietanus quidem non negat epistolam Iacobi esse canonicam, sed auctorem asserit incertum esse. Erasmus addit eam non sapere apostolicam auctoritatem. At cum Hieronym. De viris illustr., Urbanus Papa in epistola De communi vita, Alexand. quintus a Petro in Epist. ad omnes episcopos, Anacletus in epist. De oppressione episcoporum, Marcellus Papa ad episcopos Antiochenae provinciae, Gelasius cum Concilio septuaginta, Innocentius I, Concil. Milevitanum cap. 7, Concil.

Laodicen., Carthag., Florent., Tridentinum hanc epistolam Iacobi apostoli, Iacobi, inquam, apostoli esse arfirmaverint, idque Ecclesiae universalis usu confirmante, temerarium est, ne dicam erroneum, huius epistolae certitudinem velle aut ex incerto auctore, aut ex stylo salutationis infirmare; idque argumento leviori, quam cui respondere debeamus. Responsio ad nonum. Ad nonum argumentum sic respondeo. Erroneum est, ne dicam haereticum, secundam illam epistolam Petri apostoli esse negare. Adversatur enim in primis omnibus sanctis; deinde Innocentio et Gelasio; praeterea Conciliis Laodiceno, Carthaginensi, Florentino, Tridentino; denique usui Catholicae Ecclesiae, quae legit eam in festo Transfigurationis nomine Petri apostoli. Contineret etiam aliquid falsi, si Petrus apostolus eius auctor non fuisset. Nam licet argumentum ex salutatione ipsius epistolae forsitan eluderetur, quod a falsario quopiam esset adiecta; at, quod capite primo illius epistolae legitur, eludi nulla ratione potest. Hanc vocem, ait, nos audivimus de coelo allatam, cum essemus in monte sancto cum ipso. Quod si Petrus non scripsit epistolam (Ioanni autem Iacobove tribuere stultitiae manifestatae est), falsum epistola continet: quod est haereticum. Argumentum vero illud, quod Erasmum movit, imo plerosque olim ante Hieronymum, ut refert idem De viris illustribus in Petro, infirmum est; cum eundem auctorem saepe contingat non aliam modo, verum eandem quoque sententiam stylo scribere differenti. Quod, ut reliquos praetereamus, in D. Gregorio videre licet, cuius epistolas si cum aliis eiusdem operibus conferas, iudiciumque feras ex diverso dicendi charactere, ab alio auctore scriptas esse iudicaveris. Hieronymus tamen ad Hedibiam, qu. 11 aliter respondet, inquiens: Duae epistolae, quae feruntur Petri, stylo inter se et charactere discrepant, structuraque verborum: ex quo intelligimus, Petrum pro necessitate rerum diversis fuisse usum interpretibus. En Hieronymus ex dissimili stylo non diversos auctores colligit, sed interpretes differentes. Apostoli enim in aliena lingua malebant per interpretem scribere, quam dono linguarum abuti; quod non ad elegantiam et luxum, sed ad usus necessarios acceperant. Nec me fugit quod Erasmus hunc locum Hieronymi detorquet, sed more suo facit, ut pro sua libidine interturbet omnia. Responsio ad decimum. Propter decimum argumentum Erasmus et Caietanus duas illas posteriores epistolas negant esse Ioannis Evangelistae. Quam ego sententiam non temerariam modo, sed etiam erroneam esse crediderim. Quoniam si Ioannis, cognomento Senioris, asseruntur, non sunt profecto canonicae. Nec enim quisquam Ioannem presbyterum auctorem sacrum existimavit. Sunt autem sine dubio, ut ante a nobis demonstratum est, epistolae canonicae: non ergo sunt Ioannis presbyteri, sed Evangelistae. Quod Origenes in 1 psalm. apud Eusebium 6 lib. Ecclesiast. hist., cap. 18, Clemens lib. 2 Strom., Damasc. 4 lib., Isidorus sexto Etymolog., August. 2 De doctrina christiana, Hieronymus ad Evagrium, Innocentius primus, Gelasius, Concilium Laodicenum, Carthaginense, Florentinum Tridentinumque testantur. Sed tempore paschali universalis Ecclesia duas has epistolas nomine Ioannis apostoli populo legit. Ecclesiae autem, Conciliis et sanctis antiquis tutius nos committemus, quam novitiis istis auctoribus; quorum argumentum cum imbecillum sit, alia confutatione non eget.

Responsio ad undecimum. Undecimum vero argumentum indignum esset quod in aliorum numero censeretur, nisi ob illud Caietanus asseruisset hanc epistolam minoris esse auctoritatis, quam alias, quae sunt certo Scripturae Sacrae. Nam huius epistolae auctoritatem expresse negare non audet, ne quid invidiae subeat, aut criminis. Cum autem Hieronymus asserat auctoritatem iam vetustate et usu meruisse, et inter canonicas computari, miror equidem, cur Caietanus aliorum opinionem sub Hieronymi censuram non redegerit, quem pro certa regula Sacrorum Librorum habendum existimavit. Caietani igitur assertio hoc loco periculosa est, si vis comparativi teneatur: Minoris, inquit, auctoritatis est iis, quae sunt certo Scripturae Sacrae. Non est igitur certo Scriptura Sacra, quod est erroneum. At quidam ante Hieronymum hanc epistolam non probarunt. Fateor; sed fuerunt nonnulla ante Hieronymum in controversia, quae modo in dubium vertere haereticum est. At citat librum apocryphum. Forsitan apocryphus apud Hebraeos non erat. Quod si esset, ut et Hieronymo et plerisque aliis placet, nihil mirum, si ab Apostolo Iuda referatur; cum testimonia referat Paulus ex Arato, Menandro, Epimenide, ethnicis prophanisque poetis. Vide Hieronymum in Epist. ad Epiph., c. 5 et ad Tit. 1. At coarguit hoc responsum Caietan., Non abs re, inquiens, haec epistola a multis refutata est, quoniam, etsi citare apocrypha multo magis licet quam poetas; auctoritati tamen Sacrae Scripturae derogat, id apocrypha prophetia, ut simpliciter et absolute prophetia, inducatur. Haec ille. Verum aliud est totum librum apocryphum esse, quod Hieronymus ait, quia scilicet quaedam in eo libro continerentur, quae essent ambigua; aliud particulam illam, quam Iudas excitavit apocrypham esse, quod nec Hieron. nec alius ex catholicis dixit. Nam licet ex alio loco non haberemus eam esse prophetiam; at auctoritas Iudae satis est, ut illam verissime a Spiritu Sancto extitisse sentiamus; sicut credimus illa verba: Beatius est magis dare, quam accipere, Iesu Christi esse, quia Paulus dixit. Sed stultus ego sum, qui huiusmodi argumenta conor refellere. Responsio ad duodecimum. Ad postremum argumentum, ubi Erasmi Lutherique coniecturae ponuntur, ut Apocalypseos auctoritas infirmetur, post ea quae diximus non fuerit opus respondere; tantum satis fuerit admonere discipulos. Manifesta enim percurrimus, ut in obscurioribus immoremur; atque Franciscus Titelmannus in hac causa accuratissime laboravit ediditque peculiarem controversiam, unde lector petere ea poterit quae huic responsioni nostrae deesse videbuntur. Nam ratio postulat, ut secundae huius controversiae finem aliquando faciamus.