De locis theologicis

Sanctorum auctoritas sexto iam loco nobis constituenda est, quam haeretici, maxime Lutherani de gradu deiicere moliuntur. Ac primum quicquid antiqui sancti asserunt, incertum esse suadent D. Aug. plurimis testimoniis, quae retulit universa Grati. 9. dist. decre. ex prooemio libri tertii de tri. ex lib. ad Vincen. victo. 2. ex epistola ad Hier. 19. ex epistola item altera ad Marcelli. 7. ex epistola rursum ad Vincen. 48. ex epistola quoque alia ad Fortuna. III. ex lib. denique 2. de bap. contra Dona. cap. 3. His enim locis omnibus sui Augustinus similis idem dicit, hoc est praeter auctores sacros, qui libros scripsere Canonicos, alios omnes ita legendos, ut quantalibet sanctitate, doctrinaque polleant, non ideo verum sit putandum illud, quod asseruerint, quia ipsi ita senserunt: sed quia nobis vel auctorum sacrorum testimonio, vel probabili ratione id persuadere potuerunt: licereque proinde contra atque illi sentire, et salva honorificentia, quae illis debetur hominibus, aliquid in eorum scriptis improbare atque respuere. Hoc autem Divi Augustini testimonium tam constans tamque multis locis non obscure repetitum si verum esse credimus, fateamur necesse est, nullum omnino a sanctis auctoribus firmum argumentum sumi posse, ad fidei theologiae dogmata corroboranda. Id quod Divus Thomas Divi Augustini auctoritate confirmatus I. parte q. I. ar. 8. ad 2. arg. plane testatur in haec verba, Auctoritatibus canonicae scripturae utitur sacra doctrina ex necessitate argumentando, auctoritatibus autem aliorum doctorum ecclesiae probabiliter arguendo. Atque eius rei causam etiam subdit, quod innititur fides nostra revelationi factae iis, qui canonicos libros scripserunt, non autem revelationi si qua fuit aliis doctoribus facta. Quod si duo hi testes clarissimi contemnuntur, si ratio quoque D. Thom. contemnitur, rationibus certe aliis minime contemnendis id ipsum confirmari potest. Nam si in libro canonico una quaelibet falsitas inveniretur, quemadmodum superiore quodam loco argumentabamur, totius libri certitudo interiret. Cum ergo in libris sanctorum scriptorum unam, et item alteram falsitatem liceat reperire, vel in his etiam, quae ad fidem pertinent, fit consequens, ut sanctis scriptoribus certam fidem habere non sit necessarium, Scio, inquit Hieronymus (ep. 82), me aliter habere apostolos, aliter reliquos tractatores. Illos semper vera dicere, istos in quibusdam ut homines aberrare. Praeterea, ne de singulorum auctoritate disseratur, quam incertam esse satis exploratum haberi potest, maius aliquid adversarii conficere argumentando volunt. Nempe sanctos scriptores, etiamsi plerique in eandem sententiam conveniant, probabilem quidem fidem facere posse, certam non posse. Nam plurimi ex eis asseruere, mundi huius partes omnes non eodem simul die, sed multis potius fuisse editas, ornatas, absolutas. Asseruit certe id Bas. homilia. 2. exameron et aliis sequentibus. Euse. in principio suae chronographicae, Chrys. homilia secunda super Genesim, Dama. lib. 2. suae theologiae, Ambr. lib. I. Exameron. cap. 7.

Greg. 32. moralium cap. 10. Sed et mag. senten. in 2. dist. 12. et 13. Hieronymum in hanc sententiam citat. Posset autem facile tum Bedam, Rabb. Strab. tum alios huius ordinis viros commemorare, qui communi sensu opera illa, quae Geneseos I. cap. enarrantur, sex diebus succedentibus condita esse intellexerunt. At communis hic Sanctorum consensus nullum argumentum certum theologis subministrat, quin unius Aug. opinio caeteris omnibus adversa probabilis semper in ecclesia est habita: non itaque ex communi sanctorum sententia firmum argumentum promitur, quo conclusiones theologicae aut etiam fidei dogmata confirmentur. Atque huius rei, ut in eodem versemur, aliud quoque exemplum proferre possumus. Plurimi nanque ex sanctorum scriptorum numero tradiderunt, Moysen dei naturam, dum in hoc mortali corpore viveret, aperte et, quod dici solet, ad faciem non vidisse. Tradit ita Hier. ad Damasum papam in sextum cap. Isaiae, Greg. Nazanzenus 2. lib. suae Theologiae, D. Greg. 18. moralium cap. 36. Chrys. homilia 14. in Ioannem, Cyrillus lib. I. in Ioannem cap. 22. Evaris. Papa in. I. sua epistola decreta. Dio. in lib. de mystica Theo. cap. I. Orig. lib. I. periar. c. 4. At opinio Augu. contraria non modo non est reiecta, verum etiam habetur apud Theologos probabilissima. De communi igitur sanctorum consensione nihil certi in theologia conficitur, id quod hoc etiam argumento confirmari potest. Sancti nanque omnes, qui in eius rei mentionem incidere, uno ore asseverarunt, Beatam virginem in peccato originali conceptam, hoc videlicet Ambr. astruit super psal. 118. 6. hoc Aug. super Psalmum 34. in illum versiculum, Ego autem, cum mihi molesti essent, etc. et lib. secundo de baptismo parvulorum capit. 24. et 10. super Genesim, ad literam capit. 18 et lib. 53. contra Iulianum cap. 9. hoc Chry. super Matthae. hoc Eus. Emis. in 2. concione Nativitatis Domini, hoc Remigius super Psalmum vicesimum primum, et Maximus in sermone de Assumptione. Beatae virginis astruxere. Idem quoque afirmat Beda in homilia super Missus est. Anselmus in lib. cur deus homo cap. 16. Bernard. in epistola ad Lugdunenses. 174. Erardus episcopus, et martyr in concione quadam de Nativitate Beatae virginis, sanctus Antonius Paduanus in concione etiam de Nativitate eiusdem sanctae virginis, sanctus Bernardinus in sermonum suorum opere tertio in tractatu de Beata virgine concione 4. Divus Bonaventura 3. senten. distinctio. 3. quaestio. I. artic. 2. Divus Thom. 3. parte. quaest. 27. articu. 2. Divus Vincen. in sermone de Conceptione Beatae virginis. Divus Anton. I. parte titu. 8. Damas. lib. 3. sententiarum suarum, Hugo de Sancto Victore de sacram. parte 2. cap. 4. et cum nullus sanctorum contra venerit, infirmum tamen ex omnium auctoritate argumentum ducitur: quin potius contraria sententia, et probabiliter et pie in ecclesia defenditur. En Argumentum illud Achillicum, quo Erasmus omnium etiam sanctorum testimonio non se existimat obruendum, siquando universis repugnaverit. Cuius sententiae ratio etiam illa suffragatur, quod sancti universi, praeter auctores sacros, qui libros scripsere Canonicos, humano spiritu libros suos ediderunt. Nam si spiritu sancto inspirante ipsi etiam locuti sunt, nihil videtur obstare, quominus eorum libri in Canonicis habeantur. Infirmus igitur hic locus est, quo sanctorum auctoritas continetur. Humana enim veritas firma et certa esse non potest. Omnis quippe homo mendax. Osiander vero. I. lib. Anno. in armoniam evangelicam illud argumentum addit, quod omnes veteres commentatores a tempore apostolorum, id quod Matthaeus de Christo

affert, ex Aegypto vocavi filium meum, in genuino literae sensu ad Israelem referunt, iuxta allegoriam vero ad Christum. Cum tamen, ut ait, allegoria, utcumque fingatur, constare non queat. quoquo enim te vertas, nihil simile videtur esse, praeterquam quod utrique fuerunt in Aegypto. Ita contendit, literae sensum a principio capitis de Christo Domino esse, qui Rex Israelis est, et aurorae merito comparatus. Quod si in sacrarum literarum expositione sancti omnes errant, horum certe auctoritas firmum argumentum theologis exhibere non potest. Ecce argumenta, quibus adversarii nostri locum hunc aggredi et expugnare contendunt.

Nobis autem pro eius defensione vehementer pugnandum est, illudque in primis ponendum, de auctoritate Sanctorum triphariam disputari posse. Primum de unius aut alterius proprio placito, quale fuisse videtur Augustini de opere sex dierum. Rursum de communi plurium sanctorum consensu, a quo tamen unus aut alter sanctorum desciverit. Postremo de omnium unanimi concordique sententia, nam de his omnibus facta in argumentis mentio est. Id rursum considerandum est, sanctorum testimonia referri posse vel ad philosophiae confirmanda dogmata, vel ad assertiones aut fidei aut Theologiae comprobandas. Erant enim ex sanctis scriptoribus quidam non in sacris literis modo et aliis quae ad Christianam pertinebant disciplinam, eruditi verum etiam in his, quae philosophi tum de natura tum de moribus docuere. Illud demum et quidem diligentissime est advertendum, inter auctores etiam ecclesiasticos duo esse disputationum genera. Alterum earum rerum, quae vere ad fidem spectant doctrinamque catholicam: Alterum earum, quae citra iacturam pietatis ignorari non ab imperitis modo, verum a doctis etiam possunt, quod nec fidei dogmata sunt, neque ex illis derivantur. Haec autem duo rerum genera non est facile discernere, quoniam etsi nonnulla, quae alioqui per se quidem ad fidem pertinebant, ut Apostolis, Prophetis, atque evangelistis revelata, in dubium venire possint, antequam sint ab ecclessia definita: sed id tamen per ignorantiam fit, qua videlicet excusantur, qui ea vertunt in quaestionem, quae alias divinitus sunt tradita, ut processionem spiritus sancti a patre et filio tanquam ab uno principio ante ecclesiae definitionem Graeci quidam negare sine culpa potuere, tametsi evangelium id Apostolique tradiderunt. At haec nos sub priori genere complectimur: quippe cum fidei catholicae dogmata non ex accidenti imprudentium hominum ignorantia, sed ex divina revelatione hoc sane loco metiamur. Illud ergo asserebamus esse difficile ad discernendum, ecquae res sub illud primum genus, ecquae autem sub hoc secundum sua quasi sponte, et natura veniant. Et quidem generaliter unaque comprehensione in promptu definire llicet, in illo primo rerum genere omnia ea contineri, quae apostoli vel scripto vel verbo ecclesiae tradiderunt: illa rursum, quae inde certa connexione probantur existere. Quemadmodum in secundo

genere ea sunt, quae neque a Christo, neque ab apostolis accepimus, neque ex iis certo colliguntur, quae Christi et apostolorum auctoritate retinemus. At omnia haec speciatim certa definitione praescribere vix possumus, quanquam exemplis peculiaribus quaedam horum indicare possumus. Ut verbi causa, an gratia, qua iustificamur, qualitas quaedam sit animo impressa, quae ipsi praestet et esse et vivere, unde qualitates aliae consequantur, hoc est, virtutes quaedam tum theologicae, tum morales infusae, per quas animus divinas et supernaturales habeat actiones, inter scholasticos quidem disputatur. Item an Sacramenta, quae causa gratiae et virtutum esse dicuntur, huiusmodi effecta vi quadam, et qualitate inexistente divinitus indita efficiant, necne, magna multorum dissensione certari solet. Huius generis vero quaestiones in posteriorum ego numerum redigo, neque sacrarum literarum testimonia de his qualitatibus intelligenda esse existimo: neque controversiam catholicorum cum Pelagianis de gratia ad credendum, ad sperandum, ad amandum, ad implendum legem, ad perseverandum, de qualitatibus potissimum esse, sed de Dei auxilio gratuito et speciali. Rursum, si quis forte curiose disserere voluerit, an evangelista Ioannes e vita iam excesserit, an potius cum Elia et Enoch maneat vivus, utque iam mortuus fuerit, an caro eius viderit corruptionem, an proxime fuerit suscitatus, utrinque rationes afferre poterit: et salva fide utrumlibet vel probare vel improbare. Nam tametsi statutum sit omnibus hominibus semel mori, sed unum aut alterum ex illa generali lege per privilegium eximere, non perinde sacris literis adversatur: ut non queat in dubium revocari. Tria vero haec principia, quoniam per se ipsa ratione consentiunt, non est opus diligentius persequi: nam si quae sunt perspicua, in quibus non est controversia, viri docti argumentari non solent: perspicuitas enim, ut ait Cicero, argumentatione elevatur. His itaque omnium assensu approbatis prima conclusio est.

facultates affertur quae naturali lumine continentur, certa argumenta non suppeditat: sed tantum pollet, quantum ratio naturae consentanea persuaserit. Primum quidem, quoniam sancti auctores non erant adeo soliciti in Philosophiae dogmatis perscrutandis, quin philosophorum libros, ut totos sese divinae sapientiae dederent, aut valere sinebant, aut etiam interdum a limine salutabant. Gregorius quippe Nazanzenus et Basilius tredecim annos omnibus libris secularium remotis, solis divinae scripturae voluminibus operam dedisse referuntur a Ruffino libro ecclesiasticae historiae suae secundo. cap. 9. et Hier. in prooemio commentariorum. 3. lib. super epistolam ad Galat, plusquam quindecim anni sunt, inquit, ex quo in manus meas nusquam gentilium literarum quilibet auctor ascendit: et si quid forte inde dum

loquimur obrepit, quasi antiqui per nebulam somni recordamur. Et de studiis nostrorum paulo post, quotusquisque, ait, nunc Aristotelem legit? quanti Platonis vel libros novere vel nomen? vix in angulis ociosi eos Senes recolunt. Rusticanos vero et piscatores nostros totus orbis loquitur, universus mundus sonat. Hactenus ille. Plura exempla non quaero, cum manifestius hoc sit quam ut pluribus indigeamus. Accedit quod ex sanctis antiquis nonnulli Physicen et Metaphysicen vel non habuere quidem, vel certe leviter attigerunt. Alii vero magna ex parte fuere Platonici priusquam converterentur ad fidem. Quamobrem cum in Philosophiae quaestiones incidunt, aut vulgi et Rhetorum opiniones sequuntur, aut etiam quas a Platonicis acceperant, in Christianorum scholam invehunt. Ita viri docti errores forte quosdam (quod ad Philosophiam quidem humanam attinet) in sanctis antiquis deprehendunt. Atque huius rei exempla proferre facillimum esset, sed non libet etiam in his parvis maiores nostros designare. Secunda conclusio. Unius aut duorum sanctorum auctoritas, etiam in his quae ad sacras literas et doctrinam fidei pertinent, probabile quidem argumentum subministrare potest, firmum vero non potest. Ita despicere, et pro nihilo habere impudentis erit: suspicere et habere pro certo, erit omnino imprudentis. Atque hanc conclusionem demonstrat ratio illa manifesta, cui nulla prorsus via occurri potest. Quod cum sanctorum quisque, his duntaxat exceptis, qui libros canonicos ediderunt, spiritu fuerit humano locutus, et aliquando vel in eo errarit, quod ad fidem spectare postea demonstratum est: aperte constat ex huiusmodi auctoritate exploratam fidem fieri non posse. Quo in loco admonendi sunt hi, qui praeceptis Theologiae nullis acceptis post bonas, quas vocant, literas statim ad sanctorum veterum lectionem appellunt animum. Non enim quaecunque ibi legerint, ea sunt probanda omnia. Nec quenquam hoc errore duci oportet, ut si quid Ambrosius aut Hieronymus contra morem doctrinamque huius temporis fecerint locutive fuerint idem sibi arbitretur licere. Primum, quoniam res nonnullae non erant tunc adeo in ecclesia definitae, ut nunc esse videmus. Deinde, quoniam magnis illi et divinis bonis quandam licentiam faciendi dicendique assecuti sunt, quae non est passim cuilibet permittenda. Atque etiam si nostra hac aetate illi fuissent, quaedam profecto aliter et facerent et loquerentur. Quid? quod, ut ante dicebamus, in rebus quoque ipsis, quae ad fidem attinent, sancti nonnunquam erravere? a quibus si ne transversum quidem unguem discedendum sit, necesse est sane in magnos quandoque errores fidei etiam adversos incurrere. At Gela. 15. discinct. decre. cap. sancta Romana probat opuscula Cypriani, Chrysostomi. Gregor. Nazanzeni, Basil. Ambrosii. Nihil ergo in his fidei catholicae contrarium reperitur. Alioqui cur Ruffini opera non eodem modo ibi probata sunt, sed potius reprehensa: quod Hieronymus eum in quibusdam de arbitrii libertate notavit? Cur item Origenis libri damnantur, non etiam Ambro. aut Cypria. si hi quoque in nonnullis fidem orthodoxam contradixerunt? Aut igitur damnentur omnes, in quibus error aliquis doctrinae sanae contrarius invenitur, aut probentur omnes quamlibet uno, et item altero errore sint aspersi. His videlicet argumentis Gloss. 9. dist. decre. docet, ea Divi Aug. testimonia, quibus certa fides veteribus derogatur, intelligenda esse secundum illa tempora, cum scripta sanctorum patrum authentica non erant, libet enim verba Glossae usurpare. Sed hodie, inquit, iubentur omnia teneri usque ad ultimum iota. Verum hic error ab aliis confutatus non desiderat orationem meam.

Quid enim? An hoc agere Gelasius voluit, in veterum libris non esse quicquam erroris? Atqui laterem, ut aiunt, laverit quisquis isthuc conetur. Hanc siquidem foelicitatem deus in solis divinis voluminibus inesse voluit, quemadmodum Aug. gravissime ac verissime tradidit. Caeteroqui nemo quantumvis eruditus et sanctus non interdum allucinatur, non alicubi caecutit, non quandoque labitur. Sanctus vero is fuit, qui credidit ab haereticis baptizatos esse rebaptizandos. Sanctus fuit, qui in Christi corpore et sensum poenae et dolorem fuisse negavit. Sanctus fuit, qui in Chiliastarum dogma descendit. Sanctus fuit, qui viro ob adulterii culpam uxorem repudianti alterum matrimonium concessit. Sanctus fuit, qui animis piorum usque ad iudicii diem veram foelicitatem ademit. Sanctus fuit, qui animam hominis ex traduce esse putavit. Sanctus fuit, qui animam Adae ante corpus fuisse editam opinatus est. Sancti fuere, qui angelos multis ante mundum corporeum aeternitatibus creatos esse existimarunt. Atque horum opuscula a Gelasio comprobata sunt. Hos ego tamen reverentiae causa propriis nominibus non appello. Malo enim antiquitati sanctitatique parcere, quam otioso lectori facere satis. Legentur itaque a nobis patres veteres cum reverentia quidem, sed ut homines cum delectu atque iudicio. Quod si quis aliter sapit, nec sanis consiliis acquiescit, hic iam non sanctorum religione, sed sui ipsius amore capitur: et sub veterum nomine novas opinationes invehere conatur. Qua de re Vincentius Lirinen: O rerum, inquit, mira conversio! Auctores eiusdem opinionis catholici, consectatores vero haeretici iudicantur. Absolvuntur magistri, condemnantur discipuli. Quod quidem mihi divinitus promulgatum videtur esse iudicium propter eorum maxime fraudulentiam, qui cum sub alieno nomine haeresim concinnare machinentur, captant plerunque veteris cuiuspiam viri scripta paulo involutius edita, quae pro ipsa sui obscuritate dogmati suo congruant: ut illud, quod proferunt, nec primi, nec soli sentire videantur. Quorum ego nequitiam odio dignam iudico. Quod sancti cuiusque viri memoriam tanquam sepultos iam cineres prophana manu ventilant, et quae silentio operire oportebat, rediviva opinione diffamant, sequentes omnino vestigia auctoris sui Cham, qui nuditatem venerandi Noe non modo operire neglexit, verum quoque irridendam caeteris enunciavit. Longe aliter fratres illi sui, qui nuditatem ipsam reverendi patris nec suis temerare oculis, nec alienis patere voluerunt: sed aversi, ut scribitur, texerunt eum. Quod est, erratum sancti viri nec adprobasse, nec prodidisse. Hactenus ille. Ac rursum: Quid, inquit, si in ipsa vetustate duorum, aut trium error deprehendatur? Curabimus omnino, ut paucorum inscitiae universalis concilii decreta praeponantur. Quae si desint, collatas inter se maiorum sententias lector consulat eorum, qui diversis licet temporibus et locis, in unius tamen ecclesiae catholicae communione ac fide permanentes magistri probabiles extiterunt. Et quidquid non unus aut duo tantum, sed omnes pariter uno eodemque consensu aperte, frequenter, perseveranter tenuisse, scripsisse, docuisse cognoverit: id sibi quoque intelligat absque ulla dubitatione credendum. Haec Vincentius Lirinen. non minus prudenter quam vere dicit. Quibus ex rebus Calvini calumnia facile retunditur, qua apud regem Galliae Franciscum, ut Lutheranorum impudentiam excusaret, Catholicorum innocentiam traduxit. Cum enim Lutheranis verissime ac gravissime obiiceretur, quod patrum essent ubique et contemptores et adversarii: multa, ait Calvinus, ignorarunt sancti illi viri, saepe inter se conflictantur, interdum etiam secum ipsi pugnant. Tum deinceps quotquot patrum errores colligere potuit, falso etiam illis affictos enumerat, quaeritque cur nos

(non?) item a patribus discedamus? Nos autem D. Augustini partitione primum utimur, qui libro adversus Iulia. I. capit. 2: alia sunt, inquit, in quibus inter se aliquando etiam doctissimi atque optimi regulae Catholicae defensores salva fidei compage non consonant: alia vero, quae ad ipsa fidei pertinent fundamenta. In prioribus illis a patribus nos quandoque discedimus: in posterioribus Lutherani. Ac nos quidem modeste ac reverenter oculos a patrum errore avertimus: Lutherani autem patres, aut irridendos, aut certe despiciendos propinant. Deinde nos ab uno interdum aut altero patrum dissentimus: at Lutherani ab omnibus consentientibus saepe dissentiunt. Aliud est autem unius, aut duorum sanctorum privatum dogma repellere, quod hac secunda conclusione aliquando licere dicimus, aliud vero contra omnium communem fidem et doctrinam dicere, quod quatenus liceat et quomodo, sequentibus conclusionibus demonstrabitur. Si prius tamen explicatum fuerit quid sibi ecclesia velit, cum sanctorum patrum libros approbat. Id nanque a nobis in hac forte disputatione desideratur. Nondum enim argumenta diluimus, quae illius Glossae opinionem confirmabant. Eccleciastici auctores etiam probatissimi non eodem gradu et loco sunt omnes. Nec magnopere conandum est eorum hic stultitiam refellere, qui libris canonicis Hieronymi, aut Augustini opuscula aequarint. Quemadmodum autem res a Deo conditae probatae quidem fuere universae (vidit enim Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona) sed rerum variae differentesque naturae non eundem locum, vim, stabilitatem accepere. Nam sunt corpora caelestia et corpora terrestria. Sed alia quidem caelestium gloria, alia autem terrestrium. Alia claritas solis, alia lunae, alia stellarum. Stella enim a stella differt in claritate. I. Corinth. 15. Sic sane scriptores ecclesiastici probati sunt, qui scilicet Spiritus sancti illustrati luce, ecclesiam ipsi illustrarunt. Sed alia tamen claritas Matthaei, alia Hieronymi, alia Isaiae, alia Ambrosii. Atque auctores canonici, ut superni, caelestes, divini perpetuam stabilemque constantiam servant. Reliqui vero scriptores sancti inferiores et humani sunt, deficiuntque interdum, ac monstrum quandoque pariunt praeter convenientem ordinem institutumque naturae. Quin ergo probatur Eusebius Caesarien. episcopus? Quin Ruffinus? Quin Origenes? Nam et hi ecclesiam Christi suis literis illustrarunt. Nempe aliud fuit errare in rebus obscuris, et quae non erant eo tempore explicatae ac definitae: aliud in apertis, et et quae tunc etiam in ecclesia firmissime credebantur. Illud aut Cypriano, aut Ambrosio, aut Augustino accidit: hoc Origeni, Eusebio ac Ruffino. Cyprianus item, Ambro. Hierony. in nullo a sanctae Romanae ecclesiae consortio deviarunt, nec ab eius fideli praedicatione seiuncti sunt, sed communionis ipsius gratia semper fuere participes, ut Gelasii verbis etiam utamur, at Origenes deseruit unitatem, et fons Arii iure ac merito existimatus est. Hinc schismaticus a Gelasio dicitur. Hinc etiam Eusebius Origenis laudator nimius, Arii fautor acerrimus reprehenditur. Nam Ruffinus vir alioqui religiosus praeterquam quod in libero arbitrio re videlicet manifestissima erravit: Origeni Origenisque discipulis vehementer favisse convincitur. Fuit autem ecclesia semper non solum cauta, sed etiam acris et severa in Origenistas, ut a quibus grandem in doctrina ecclesiastica pestem fuerit experta. Sed de secunda conclusione satis. Iam pergamus ad reliquas. Tertia conclusio. Plurium sanctorum auctoritas, reliquis licet paucioribus reclamantibus, firma argumenta Theologo sufficere et praestare non valet. Id quod ex secundo argumento ante posito satis ostenditur. Angelos quoque esse corporeos, Augustinus ac pauci quidam alii inter veteres sanctos asseruerunt: et quanvis

opinio haec falsa sit, sed tanquam fidei adversa ex communi veterum sententia evinci non potest. At Thomas Walden. in prooemio doctrinalis fidei antiquae docet, quod maior pars patrum ab apostolis senserit, id esse catholicae ecclesiae fidem. Idem quoque Vincentius Lirinen. tradit in libr. adversus prophanas novationes. Vera sunt haec, non inficior. Sed tunc, cum unius aut paucorum contrariam sententiam ecclesia penitus explosit: ut illorum qui putarunt ab haereticis venientes esse iterum baptizandos: illorum etiam, qui Melchisedech non hominem quempiam, sed Spiritum sanctum esse dixerunt. Utrunque enim horum post ea tempora ecclesia semper exhorruit. Porro autem si unius, aut paucorum opinatio non fuerit ab ecclesia reiecta, tum plurimorum auctoritas, quemadmodum diximus, nihil certum firmumque conficiet. De tertia igitur conclusione hactenus. Quarta conclusio. Omnium etiam sanctorum auctoritas in eo genere quaestionum, quas ad fidem diximus minime pertinere, fidem quidem probabilem facit: certam tamen non facit. Quam ego conclusionem postremo illo argumento abunde probatam existimo. Quod enim ea controversia non sit ex illarum numero, quae catholicam fidem, aut promovere, aut immovere possint, vel ex eo perspicuum est: quod beatam Virginem a peccato originali fuisse penitus liberam e libris sacris iuxta germanum literae sensum nusquam habetur. Quinimo lex generalis in eis traditur, quae universos filios Adam carnali scilicet propagatione creatos sine ulla exceptione complectitur. Nec vero dici potest, per traditionem apostolorum id in ecclesiam descendisse. Cum huiusmodi traditiones non per alios quam per episcopos illos antiquos et sanctos auctores apostolis succedentes ad nos usque pervenerint. At constat, priscos illos sciptores non id a maioribus accepisse. Traderent enim bona fide et ipsi posteris suis. Non igitur ad fidem illud attinere potest, quod neque in sacris literis, aut apostolorum traditionibus invenitur, neque ex eis certa valet connexione confici. Caeterum, quod opposita etiam assertio, hoc est, Divam virginem peccatum originale a parentibus contraxisse, non sit in numero dogmatum catholicorum, manifestissime colligitur ex eo, quod a lege universali per singulare privilegium unam Dei matrem excipere, sacrarum literarum fidei nullo pacto adversum est. Alioqui cum sacrae literae in universum clament, non videbit me homo et vivet, Deum nemo vidit unquam (Ioh. 1, 18), qui Paulum aut Moysem excepisset, sacras literas contra pugnasset. Atque ea causa est, nisi toto caelo animus meus errat, quamobrem nec Sixtus quartus, nec concilium Lateranen. sub Leone. 10. nec synodus Triden. sub Paulo et Iulio tertiis inchoata eam quaestionem definierunt. Neutram enim ex illis opinationibus poterant tanquam dogma catholicum approbare. Ita is erravit qui asseruit, erroneum esse aliquem praeter Christum a lege illa originalis peccati liberari. Erravit ac multo etiam magis Basiliense concilium, cum definivit, doctrinam illam, quae docet Beatam virginem Mariam nunquam originali subiacuisse peccato tanquam consonam scripturae sacrae ac fidei catholicae amplectendam fore, nullique de caetero licitum esse in contrarium docere. In pari quippe errore versantur, qui alterutram partem ad catholicam fidem attinere posse credunt. Difficile est hoc dicere. Credo, si in concione quaeratur, at hoc loco et disputatione facillimum. Non enim hic cum vulgi imperitia certamus, sed eos instituimus, qui verae

germanaeque Theologiae solidam et expressam effigiem tenere cupiunt, nec fugientes umbras persequi. Propositum est autem, veri reperiendi causa et contra nostros et pro alienis etiam dicere: et, cum res postulat, utrosque nullius accepta persona reprehendere. Atque in eo opere maxime, quod ad ecclesiae publicam utilitatem cudimus, privatis non debuimus affectibus inservire. Nec deerunt post haec etiam ex viris plane doctis, qui me obiurgent, erunt etiam qui vituperent: quod in quaestionem multis nominibus invidiosam consulto et cogitato inciderim, ut rem alias gravissimam nullius in Christiana religione esse momenti asseverarem. At ego et benevolos obiurgatores placare, et invidos vituperatores confutare possum: ut alteros reprehendisse poeniteat, alteri didicisse se gaudeant. Non mihi, fateor ingenue, alia via patuit ad illud Erasmi argumentum eludendum, quo sanctorum auctoritatem acute ille quidem tentavit eludere. Nec fuit integrum, quod haereticis semper proprium fuit, antiquorum patrum libros corrumpere, et bonam etiam partem voluminum detruncare, ut ore saltem reclamante licet conscientia possem, Bernar. Aug. Ambro. aliosque item patres in ea fuisse opinione negare. Quid enim prodest, si verum scire cupis, sanctorum testimonia membranis inscripta radere, cum animo insculpta abolere non possis? Porro si, ut sanctorum auctoritatem in doctrina catholica tueremur, quod erat ecclesiae Dei apprime necessarium, quorundam opinationes, ne dicam factiones, asseruimus non esse ad fidem et mores necessarias, quid est, per Deum obsecro, quod nos ea de re valeat quisquam aut admonere amice, aut inimice insectari? Atque haec quidem hactenus in quartae conclusionis confirmationem dicta sint. In qua etiam causa habemus testem satis idoneum et gravem Vincen. Lirinen. in libro adversum prophanas novationes: Ubi antiqua, ait, sanctorum patrum consensio non in omnibus divinae legis quaestiunculis, sed solum in fidei regula magno nobis studio et investiganda est et sequenda. Id quod quinta conclusione explicandum est. In qua, quoniam huius loci cardo vertitur, etsi multa praetereunda, multa tamen dicenda sunt et ad cognitionem sacrarum literarum utilissima, et ad scholae usum necessaria. Quinta igitur conclusio est. In expositione sacrarum literarum communis omnium sanctorum veterum intelligentia certissimum argumentum Theologo praestat ad Theologicas assertiones corroborandas. Quippe cum sanctorum omnium sensus Spiritus sancti sensus ipse sit. Quam ego conclusionem magnis quidem argumentis confirmaturus sum, et quae, nisi me fallit animus, controversiam decernere ita possint: ut inter catholicos ultra referri quaestio nequeat. Aggrediar autem ad eam rem, si prius pauca quasi de fama Caietani dixero. Ego virum hunc, ut saepe alias testatus sum, semper feci maximi. Plurimum enim ecclesiam Christi suis literis iuvit. Longum est autem hominis commendare sive eruditionem, sive ingenium: molestum etiam universa ipsius opera commemorare. Illud breviter dici potest, Caietanum summis aedificatoribus ecclesiae parem esse potuisse, nisi quibusdam erroribus doctrinam suam quasi cuiusdam leprae admixtione foedasset, et vel curiositatis libidine affectus, vel certe ingenii dexteritate confisus, literas demum sacras suo arbitratu exposuisset, foelicissime quidem fere, sed in paucis quibusdam locis acutius sane multo quam foelicius. Nam et vetustae traditionis parum tenax, et in sanctorum lectione parum quoque versatus, libri signati mysteria ab his noluit discere, qui non suo sensu illa, sed maiorum traditione, vera scilicet verbi Dei clave, aperuerunt. Ita, quum plurima scripsisset egregie, vertit ad extremum omnia, et

novis quibusdam scripturae expositionibus aliorum, quae vel gravissime dixerat, aut elevavit, aut imminuit certe auctoritatem. Invitus quidem facio, ut doctissimum virum nomine etiam expresso reprehendam, sed, cum nominis ac gloriae celebritas hoc loco a Lutheranis obiiceretur, notandam temeritatem putavi. Atque error, in quem incidit, est eiusmodi, ut eum ego submovere omni ratione debeam, nec sine summi tamen viri aperta reprehensione possim. In initio siquidem commentariorum in Genesim, si quando, inquit, occurrerit novus sensus textui consonus, quamvis a torrente doctorum sacrorum alienus, aequum se praebeat lector censorem. Et paulo post, nullus, ait, detestetur novum sacrae scripturae sensum ex hoc quod dissonat a priscis doctoribus, non enim alligavit Deus expositionem scripturarum sacrarum priscorum doctorum sensibus: sed scripturae ipsi integrae sub catholicae ecclesiae censura. Alioqui spes nobis et posteris tolleretur exponendi scripturam sacram, nisi transferendo, ut aiunt, de libro in quinternum. Hactenus ille. Ac revera sequi maiores nostros per omnia et in illorum vestigiis nos quoque pedes nostros figere, ut pueri faciunt per lusum, nihil videtur esse aliud, quam ingenia nostra damnare, iudicio nos privare nostro et facultate inquirendae veritatis. Sequamur veteres, bene habet, sed ut duces non ut dominos. Non enim fidei nostrae dominaturi sunt, nec illis ita debemus esse addicti et mancipati, ut sacris literis exponendis nullum habeamus arbitrium. Hoc scilicet argumento Caietanus moveri potuit, ut quintae conclusioni adversaretur. Nam Lutherus crassioribus coniecturis commoveri solet. In prologo siquidem assertionis suorum articulorum patrum auctoritate dicit neminem esse cogendum, quod in omnium scriptis multi inveniantur errores, saepe sibi ipsis pugnent, saepe invicem dissentiant, et scripturas torqueant. Leges autem interpretandi verbi Dei nullas patitur. Quod verbum Dei non debeat esse alligatum, sed liberum. Quodque eiusdem sit leges condere et interpretari. Quare homines legum quidem humanarum certos interpretes esse posse, divinarum autem nullo modo. Hanc eandem sententiam tenuit Witcleffus apud Thomam Walden. lib. doct. fi. anti. doctri. 3. eandem quoque Petrus Abailardus tenuit in ipso statim suarum disputationum exordio: ut auctor est Divus Bernardus in epist. ad Innocen. numero. 190: Ecclesiasticorum doctorum, inquit Bernardus, unam omnium de hac re Petrus Abailardus dicit esse sententiam, et ipsam ponit ac spernit, et gloriatur se habere meliorem, non veritus contra praeceptum sapientis transgredi terminos antiquos, quos posuerunt patres nostri. In eadem etiam erroris navi fuere Arius, Nestorius, Eutyches, Dioscorus, ut septima synodo actio. I. Anathematismo.7. Basilius ipse fatetur. De Ario certe eiusque discipulis habes testem Alexandrum Alexandriae episcopum lib. I. histo. tri. cap. 14. Nestorius autem dum eloquens fuisset, et se putaret doctum, libris antiquorum interpretum dedignabatur incumbere, omnibusque se meliorem putabat esse, ut lib. 12. hist. tri. cap. 4. refertur. Eadem etiam via ingressus est Paulus Samosatenus Eusebio auctore lib. 7. ecclesiasti. historiae c. 26. Severiani quoque eadem via ingressi sunt, ut idem Euse. lib.4. eccle. histo. c. 29. testatur. Quid vero Vincentius Lirinen. adversus prophanas novationes de Origene referat, non pigebit adscribere: ut vel hoc uno exemplo viri pii sacris literis exponendis discant esse modesti. Cum igitur is auctor Origenis ingenium, eruditionem, eloquentiam, virtutesque alias admirabiles extulisset: hic idem, ait, tantus ac talis dum gratia Dei insolentius abutitur, dum ingenio suo nimium indulget sibique satis credit, cum parvipendit

antiquam Christianae religionis simplicitatem, dum se plus cunctis sapere praesumit, dum ecclesiasticas traditiones et veterum magisteria contemnens quaedam scripturarum capitula novo more interpretatur, meruit ut de se quoque diceretur: si surrexerit in medio tui propheta, etc. Deute. 13. Haereticorum itaque et schismaticorum communis fuisse videtur Caietani illa sententia. Nec ego hic tamen haereticos volo argumentando revincere. Quid enim illis facias, qui eadem impudentia et apostolicae sedis iudicia et conciliorum dogmata et apostolorum traditiones et sanctorum omnium doctrinam contempsere? Adversus Caietanum omnis oratio suscipitur a nobis, qui, ut erat ingeniosus, nostras rationes expenderet: utque erat pius, auditis gravissimis testimoniis minime refragaretur. Atque nobis unum sat erat, ita nobis maiores nostros tradidisse. Sed Caietanus auctoritatem contemnit, ratione pugnat: patietur igitur rationes meas cum sua ratione contendere. Quanquam a philosophis quidem rationem philosophicae conclusionis iure forsitan postularis, in sacrarum autem literarum intelligentia maioribus nostris debes nulla etiam ratione reddita credere: et quas sententias de lege, de fide deque religione ab illis accepisti, defendere. Ego vero eas defendam semperque defendi. Nec me ex eo sensu, quem a patribus accepi, ullius unquam ratio, aut docti, aut indocti movebit. Sed age ratiocinemur, ostendamusque in expositione sanctarum scripturarum concordem antiquorum sensum esse tenendum, si volumus esse catholici. Sed prius tamen quid maiores nostri de ea re senserint, explicemus. Quando enim me in hunc locum deduxit oratio, docebo quid didicerim non modo Theologorum ratiocinationibus, verum etiam testimoniis antiquitatis. Clemens in primis ad discipulos Hieroso. Relatum est, inquit, quosdam docere, non secundum traditionem patrum, sed iuxta sensum suum. Multas enim ex his quae legunt secundum ingenium hominum verisimilitudines capiunt. Ideo diligenter observandum est, ut lex Dei non secundum propriam intelligentiam doceatur. Sunt enim multa verba in scripturis divinis, quae possunt trahi ad eum sensum, quem sibi quisque sponte praesumpsit. Quod fieri non oportet. Non enim sensum, quem extrinsecus attuleritis, alienum et extraneum debetis quaerere, sed ex ipsis scripturis sensum capere veritatis. Et ideo oportet ab eo intelligentiam discere scripturarum, qui eam a maioribus secundum veritatem sibi traditam servat; ut et ipse possit ea, quae recte suscepit, competenter asserere. Hactenus Clemens. Qui et lib. 10. recogniti. (si liber hic modo recipitur) documentum hoc a Petro apostolo se accepisse testatur. Dionysius item, I. ca. lib. de caelesti Hierar.: Ad sanctissimarum, ait, scripturarum intelligentias prout illas a patribus accepimus contuendas pro viribus pergamus. Accedit eodem testis locuples Irenaeus, qui etiam scribit lib. 4. cap. 63. expositionem legitimam scripturarum per traditionem maiorum accipiendam. Epiphanius rursum, cum haereticos, qui se vocabant apostolicos, refutat, scripturae, inquit, speculatione indigent, ad cognoscendam uniuscuiusque argumenti vim et facultatem. Oportet autem et traditione uti, non enim omnia a divina scriptura accipi possunt. Haec Epiphanius. Traditionem autem sine dubio vocat intelligentiam et sensum a patribus acceptum. Illam enim clavem verbi Dei esse, auctor est Petrus, apud Clementem libro 10 recogni. hanc autem legisperiti habuisse dicuntur, ad quos, scilicet traditiones Moysis et seniorum quasi per manus venerant. Clemens vero Alexandrinus Stroma. lib. 7. qui adversus ecclesiasticam traditionem scripturas interpretantur, hos regulam veritatis amisisse affirmat. Et postea eodem

quoque lib. de haereticis disserens, gloriae, inquit, tenentur desiderio, qui ea quae ex sua natura conveniunt sermonibus divinitus inspiratis tradita a beatis apostolis et magistris, sua sponte fallaci sapientiae simulatione corrumpunt per alias tractationes, humanis doctrinis resistentes divinae traditioni. Nam inter eos viros qui tanti erant in ecclesiastica cognitione, quid restabat dicendum a Martione, Prodico et similibus, qui non sunt ingressi recta via? neque enim eos, qui praecesserunt, superare poterant sapientia, ut aliquid adinvenirent iis quae ab illis vere dicta sunt. Sed bene cum eis actum esset, si scire potuissent ea, quae prius sunt tradita. Atque Origenes tractatu in Matth. 29. Quoties haeretici, inquit, canonicas proferunt scripturas, in quibus omnis Christianus consentit et credit, videntur dicere, Ecce in domibus verbum est veritatis. Sed nos illis credere non debemus, nec exire a prima et ecclesiastica traditione, nec aliter credere, nisi quemadmodum per successionem ecclesiae Dei tradiderunt nobis. Haec Origen. Ambrosius quoque tertio ad Gratianum de fide libro, servemus, ait, praecepta maiorum, nec haereditaria signacula ausi rudis temeritate violemus, librum sacerdotalem quis nostrum resignare audeat, signatum a confessoribus, et multorum iam martyrio consecratum? Hieronymus insuper in episto. ad Evagrium: evolvi me, inquit, ad veterum libros, ut viderem quid singuli dicerent, ut tibi quasi de multorum consilio responderem …. Et deprehendi, horum omnium opiniones … ad unum computum pervenisse, ut dicerent Melchisedech hominem fuisse Chananaeum. Et post multa, quae narrare longissimum est (epist. 73, 55, 10, 22, 14): Habes, ait, quae audierim, quae legerim de Melchisedech. Meum fuit recitare testes, tuum sit de fide testium iudicare. Quod si omnes repuleris, tuum certe illum spiritualem interpretem non recipies, qui tanto supercilio et auctoritate Melchisedech Spiritum sanctum pronunciavit, ut illud verissimum comprobarit, quod apud Graecos canitur: imperitia confidentiam, eruditio timorem creat. Et in Danie. 12 cap.: Scripturae, inquit, sanctae intelligentiam absque Dei gratia et doctrina maiorum sibi imperitissimi vel maxime vendicant. Et in epistola illa ad Paulinum celebri multis et testimoniis exemplisque et rationibus elegantissime docet, neminem in scripturis sacris sine praevio et monstrante semitam posse ingredi. Id quod Clemens Alexan. 5 Stro. lib. docuerat. Et Cicero (ad fam. 7, 19), in universum nulla ars, inquit, literis sine praeceptore et interprete percipi potest. Is autem ad sacras literas sine doctore aggreditur, qui neglecto sensu antiquorum patrum, arcanam scripturam ex suo interpetatur. His etiam similia concinit Augustinus in libro de utilita. cred. ad Honoratum c. 7. cum enim sacros iste libros sine aliena ope et legere et intelligere se posse arbitraretur, ita ne est? Augusti. ait (Util. cred. 7, 17): Nulla imbutus poetica disciplina Terentium sine magistro attingere non auderes. Asper, Cornutus, Donatus, et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet poeta possit intelligi, tu in sanctos libros sine duce irruis, et de his sine praeceptore audes ferre sententiam. Et cap. 17: Si unaquaeque disciplina, inquit, quanquam vilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum requirit, quid temerariae superbiae plenius, quam divinorum sacramentorum libros ab interpretibus suis nolle cognoscere? Hactenus Augustinus. Gregorius etiam lib. 28. mora. cap. 9. hanc etiam conclusionem confirmat, exponens de sanctis doctoribus illud, super quo bases illius solidatae sunt. Unum his Cassiodorum

adiiciam in prooemio lib. divinarum institu. disserentem in haec verba: Ad divinam scripturam ascendamus per expositiones probabiles patrum, velut per quandam scalam visionis Iacob, ut eorum sensibus provecti, ad cognitionem domini efficaciter pervenire mereamur. Et lib. eod. cap. II. Sunt nonnulli, ait, qui putant esse laudabile, si quid contra antiquos sapiant, et aliquid novi ut periti videantur, inveniant. Et cap. eiusdem libri 25. Cuncta, inquit, quae antiqui expositores probabiliter dixerunt, solicita mente tenenda sunt: illa vero quae ab eis intacta sunt relicta, ne infructuoso labore fatigemur, primum rimanda sunt, quas virtutes habeant, aut ad quae nos instituta perducant. Adde huc quoque Grego. Nazan. et Basil. qui ut libr. II. Eccles. histo. Ruffinus tradit, divinarum scripturarum intelligentiam non ex propria praesumptione, sed ex maiorum scriptis et auctoritate secuti sunt. Quos et ipsos ex apostolica successione intelligentiae regulam suscepisse constabat. Hactenus ibi. Atque haec satis erant hominis modesto, ut in nostram sententiam induceretur. Nam clarissimis monumentis contestata consignataque antiquitas quem non moveat? Certe cum Clementem, Dionysium, Irenaeum, Epiphanium, Nazan. Basil. Ambr. Hierony. August. Cassiod. Bernar. audio unum idem proferentes, non existimo totidem hominum, doctissimorum quidem et sanctissimorum attamen hominum, me audire sententiam: sed Catholicae Ecclesiae, cuius illi fuere columnae praecipuae. Nec enim aliud viri illi omnes tanto consensu sensisse credendi sunt, quam quod communiter ecclesia catholica sentiebat. Sed habemus praeterea graviores testes ad huius rei fidem plenam et integram faciendam. Dixerit enim fortasse quispiam testimonia fere illa, quae retulimus, adversum Lutheranos magis quam Caietanum facere. Non enim hic adeo fuit insolens, ut aut omnino veterum magisterium contemneret, aut eorum in sacras literas commentaria. Negavit solum communem antiquorum intelligentiam certam esse lineam, ad quam intelligentias nostras semper dirigere debeamus. Id quod nondum adhuc videmur refellisse. Verum, utcunque haec habeant, placet mihi iugulum causae petere, ac propius conferre pedes, ut Caietani error certissimis argumentationibus refutetur. Primum autem in synodo sexta generali sess. II. ob id damnati sunt Origenistae, quod easdem expositiones, quas hic novas Caietanus infert, conati fuerint contra maiorum traditionem invehere. Multa alia, ait Sophronius, extra apostolicam atque paternam traditionem asseruerunt paradisi plantationem proiicientes, in carne Adam formatum fuisse nolentes, ex eo Evam formatam fuisse vituperantes, serpentis sonitum refutantes. Hactenus ille. Est autem probata haec Sophronii epistola Synodica actione. 13. eiusdem sexti conci. generalis. Deinde Canon. 19. Synodi Trullanae sic habet. Oportet eos, qui praesunt ecclesiis, clerum et populum docere ex divina scriptura colligentes intelligentias et iudicia veritatis, et non transgredientes iam positos terminos, vel divinorum patrum traditionem. Sed etsi ad scripturam pertinens controversia aliqua excitata fuerit, ne eam aliter interpretentur, quam quomodo ecclesiae luminaria et doctores suis scriptis exposuerunt, et maiorem ex his laudem assequantur, quam si ea quae a se dicuntur, componant. Ne dum quandoque ad id haesitant, ab eo quod convenit excidant. Hactenus concilium Trullanum. Ad haec, cum de intelligentia illius testimonii Ioannis Evangelistae, ad Iesum autem cum venissent, ut viderunt eum iam mortuum, etc. inter fideles quaestio esset exorta, eaque ad Viennen. Conci. referretur, Clemens concilio praesidens ita loquitur. Nos ad

sanctorum patrum et doctorum communem sententiam apostolicae considerationis aciem convertentes, sacro approbante concilio declaramus, etc. Sedes ergo apostolica et Vienn. concilium cum de fide et intelligentia sacrarum literarum pronunciant, sanctorum communem sensum tanquam Thesei filum tenent, eosque quasi duces intelligentiae sequuntur. Concilium quoque Lateranens. sub Leone decimo actio. II. praecipit omnibus, qui Evangelicam veritatem populum docturi sunt, ut sanctam scripturam iuxta interpretationem doctorum, quos ecclesia, vel usus diuturnus approbavit, explanent. Nec quicquam eis proprio sensu contrarium aut dissonum adiiciant, sed illis semper insistant, quae a praefatorum doctorum interpretationibus non discordant. Est praeterea idem definitum apertius in synodo Triden. sess. 4. in haec verba. Decrevit sancta synodus ad coercenda petulantia ingenia, ut nemo suae prudentiae innixus in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae Christianae pertinentium sacram scripturam ad suos sensus contorqueat, aut contra eum sensum, quem tenuit et tenet sancta mater ecclesia, aut etiam contra unanimem consensum patrum ipsam scripturam sacram interpretari audeat. Hactenus concil. Triden. Poteram huc addere decretum quintae synodi ex Ivone titulo II. lib. 2. c. 14. Alterum etiam simile concilii Melden. ca. II ex Burch. libro I. cap. 61. sed multa praeterimus, ne disputatione longa negotium lectori facessamus. Sed enim e sacris quoque literis ad eiusdem rei confirmationem habemus testimonia non pauca. Ac primum illud ex Ecclesiastico. c. 8.: non te praetereat narratio seniorum, ipsi enim didicerunt a patribus suis, quoniam ab ipsis disces intellectum, et in tempore necessitatis dare responsum. Deinde illud apostoli ad Ro. 12: non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem: et unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei: …habentes donationes secundum gratiam differentes, sive prophetiam secundum rationem fidei, etc. Illud vero constat Prophetae vocabulum Apostolo usurpari non modo pro eo, qui futura videt atque praenunciat, verum etiam pro eo qui Spiritus sancti dono, prophetarum, Christi, apostolorum, oracula intelligit et exponit. Iubet autem Paulus, ut qui eiusmodi munus in ecclesia susceperit, primum quidem non plus sapiat quam oportet, sed ad modestiam et temperantiam sapiat: deinde, ut prophetiam habeat secundum rationem fidei. Hoc est. Ne sacris literis exponendis humani acumen ingenii, aut naturae vim rationemque sequatur, sed eas iuxta fidem a maioribus acceptam, et huius fidei proportionalem rationem interpretetur. Nam philosophos quidem poteris forsitan exponere iuxta rationem scientiae nulla etiam adhibita fide, at sacros libros, sobrie sine maiorum fide et doctrina non poteris. Sed et qui explicando Aristotelem veteres omnes peripateticos pro nihilo haberet, et his magna consensione reclamantibus ex philosophi sententia paradoxum nusquam auditum nova nobis interpretatione praescriberet, parum ille sobrius haberetur. Multo vero etiam magis qui in apostolorum libris suopte ingenio novas quasdam sententias comminiscitur, easque apostolorum discipulis et antiquis omnibus interpretibus adversas hic non est profecto cur satis sanus habeatur. Sed de secundo testimonio satis. Tertium. 1 ad Corin. 14. habes, Prophetae, inquit apostolus, duo aut tres dicant, et caeteri diiudicent. Ne quis autem a reliquis temere dissentiat: non est autem, ait, dissensionis Deus sed pacis, idest, non eius qui a consentiendi unitate defecerit, sed eorum, qui in consentiendi pace permanserint, ut Vincen. Lirinen. exposuit Sicut in omnibus, inquit, ecclesiis sanctorum doceo, hoc est, Catholicorum. Quae ideo sanctae

sunt, quia in sanctorum communione persistunt. Ac ne quis tandem harum rerum iudicium ad se unum despectis caeteris revocaret, paulo post addit. An a vobis verbum Dei processit? aut in vos solos pervenit? Siquis videtur esse propheta, aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis, quia domini sunt mandata. Mandatum utique est, ut si quis est spiritualium rerum magister, summo studio unitatis cultor existat: ut nec opiniones suas communibus reliquorum omnium praeferat, et ab universorum sensibus non recedat. Id fiet autem, si duo praecepta teneantur. Unum, ut sacrarum literarum interpres semper in priores spectet: a quibus verbum Dei processit in posteros. Huius enim rei apostolus Corinthios monet inquiens, an a vobis verbum Dei processit? Alterum, ut ne sensum suum tenaci contentione defendat, sed prius reliquos ecclesiae doctores consulat, ut si viderit omnibus id probari quod sentit, tuto iam teneat: sin reprobari, tuto iam deserat. Hoc enim significat apostolus dicens, aut in vos solos pervenit? Sic enim mihi plane videor Pauli sententiam interpretari. Quod si hoc apostoli testimonium videbitur cuipiam ad suadendum magis quam evincendum idoneum: cum illo non existimarim equidem contentiosa disputatione certandum. Nec enim vel ipsi credimus, omnia argumenta quibus utimur, esse palmaria. Quartum porro eiusdem apostoli testimonium gravissimum est. Habetur autem ad Ephe. 4. in haec verba: Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi …, ut non simus iam parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circunventionem erroris. Quae quidem Pauli verba, quoniam in tertio loco uberius explicata sunt, levi nunc brachio attingemus, quantumque satis erit ad id, de quo nunc agimus, confirmandum. Ex his itaque verbis plane intelligitur divinae providentiae fuisse, ut non solum prophetarum, apostolorum, et evangelistarum codices haberemus: verumetiam sanctorum doctorum in illos commentaria. Ob eam enim certe causam, post prophetas, apostolos, et evangelistas ecclesiae a Christo doctores dantur, ut illorum sacros hi libros interpretentur. Hos ergo in ecclesia Dei divinitus per tempora et loca procuratos quisquis in scripturae sensum eundem convenientes contempserit, non hominem contemnit sed Deum: a quo in id illi fuere destinati, ut populum Christianum sacras prophetarum, apostolorum evangelistarumque literas edocerent. Quod si sancti omnes dum illas interpretarentur, errarunt: Deo auctore erraret ecclesia, cum doctores sibi a Christo datos sequeretur, et in sacrorum codicum intelligentia eorum vestigiis insisteret. Nec me clam est Paulinum Augustinumque in epistolis. 58. et. 59. Prophetas in hoc Apostoli testimonio non eos accipere, qui ante domini adventum futura praedixerant, quorum nos scripturas ut canonicas ac divinas retinemus, sed illos, qui in ecclesia Christi tempore apostolorum prophetandi gratia eminuere. At, quoniam utrosque ecclesiae a Christo datos negare non possumus: nihil mirum videri debet, si neutros ab apostoli verbis excluserimus. Sed quaerat hic forsitan aliquis. Cum sit perfectus scripturarum canon sibique ad omnia satis superque sufficiat, quid opus est ut ei sanctorum et intelligentia iungatur et auctoritas? Quia videlicet scripturam sacram pro ipsa sui et altitudine et obscuritate non uno eodemque sensu omnes accipiunt, sed aliter atque aliter alius atque alius interpretatur, ut pene quot homines, tot illinc sententiae erui posse videantur. Aliter nanque illam Novatus, aliter Sabellius, aliter Arius, aliter Donatus exponit. Quocirca necesse est, ut propheticae et apostolicae

interpretationis linea propter tam varii erroris anfractus secundum normam aliquam dirigatur. Ob id ergo post prophetas, apostolos et evangelistas, sanctos quoque doctores accepimus: quo eorum catholicam, hoc est, universalem intelligentiam, tanquam ecclesiae regulam a Deo praescriptam sequeremur. Praeclare igitur illud adiectum est: Ad consummationem sanctorum, … in aedificationem corporis Christi, … ne simus parvuli, etc. Ac de verbis quidem apostoli hactenus. Nunc Salomonis unicum testimonium addemus, quod si diligentius expendatur, multum conferet ad eam rem, de qua disserimus, corroborandam: Verba sapientium, ait, sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi. Quae per magistrorum concilium data sunt a pastore uno. His amplius fili mi ne requiras. In quem locum Hieronymus: exceptis, inquit, his verbis, quae ab uno pastore sunt data, et a concilio atque consensu probata sapientium, nihil tibi vendices, maiorum sequere vestigia, ab eorum auctoritate non discrepes. Haec Hieronymus. Nos vero, quis ille unus pastor sit, per Ezechielem intelligimus. Suscitabo, ait, super eas pastorem unum, qui pascat eas, … ipse erit eis in pastorem. Ne autem existimares quod ipse per se Christus hoc semper esset facturus, per Hieremiam monet inquiens: dabo vobis pastores iuxta cor meum et pascent vos scientia et doctrina. Quod autem verba sanctorum data fuerint ab illo pastore uno, talis tantusque omnium consensus ostendit, nec enim intelligere idem omnes una mente possent, nisi uno eodemque Christi spiritu in ea unitate continerentur. Unde divine ait Salomon per magistrorum concilium data esse a pastore uno. Sanctos quippe antiquos sapientes fuisse, nemo negat, ecclesiae fuisse magistros certo constat, a Deo fuisse ecclesiae datos, Christi erga ecclesiam providentia manifestat; datos esse ut apostolorum, prophetarum evangelistarumque oracula exponerent, Paulus innuit: ab uno pastore tam multos atque adeo diversis et loco et tempore fuisse procuratos, sententiae unitas et concordia monstrat. Ut nihil aliud quam magistrorum concilium liceat intueri, quod ab uno veritatis spiritu fuerit congregatum. Certe, ut Augustinus lib. adversus Iulianum 2. dicit, si episcoporum synodus ex toto orbe congregaretur, ut controversiam decernerent circa sacros libros exortam: nec tales possent facile sedere nec tot. Quia nec sancti uno tempore fuerunt. Te nunc Caietane pater, si filio patrem appellare licet, appello, te Caietane, inquam, appello, te in concilium voco, te non in lycaeum aut Academiam induco, sed in sanctorum patrum pacificum honorandumque conventum. Pone tibi ob oculos, rogo te, tam numerosam seriem eruditissimorum virorum, quos in hunc usque diem tot seculorum consensus approbavit: quos praeter admirabilem sacrarum literarum peritiam vitae quoque pietas mira commendat. Aspice illos, obsecro te, quodammodo aspicientes te, et mansuete ac leniter dicentes tibi. Itane nos fili Caietane in sacrarum expositione literarum simul omnes erramus? Itane nobis omnibus, quos ecclesiae Christus praeceptores dedit, spiritus intelligentiae defuit? Itane tu unus adversum nos pugnare audes, et ecclesiam credis unius sensum hominis secuturam, huius vero gravissimi sanctissimique senatus commune iudicium deserturam? Utrum plus tribuendum esse iudicas, tot eruditorum, sanctorum martyrumque praeiudiciis, an tuo singulari privatoque iudicio? Respondebis ne ad haec, aut omnino hiscere audebis? Videre mihi videor Caietane pater modestiam tuam ingeniique candorem atque adeo in sanctos religiosam reverentiam et pietatem, et quasi coram esses audio vocem tuam aures meas

circumsonantem: vicimus utrique. Uterque nostrum palmam refert: tu mei, et ego erroris. Sed nescio bone lector quo me impetus animi et nimius disserendi calor evexit. Nam et Caietanus eo iam diu loco est, ubi omnes sine mea disputatione vicit errores: et ego non consuevi eorum insultare erroribus, quorum miror ingenia. Sed nos, ut coepimus, persequamur, et Theologiae quoque rationibus hunc errorem confutemus. Licet enim ad fidem in Theologia faciendam auctoritas plus polleat quam ratio: quippe cum ea sine ratione satis habeat momenti, ratio sine auctoritate non multum valeat. Sed auctoritati tamen ratio coniuncta quantum volet habebit ad faciendam fidem virium. Et nos iam inde a principio pollicebamur hanc cum Caietano causam ratione magis quam testimoniis transacturos. Primum autem, qui novam hanc exponendi sacras literas rationem suscitant, hi, praeterquam quod veteres obterunt maiorum laudes, cum vanis hominibus tum magis haereticis exemplo sunt, ut novis falsisque commentis sacrarum literarum vera sensa contaminent. Quod si semel admissa fuerit haec licentia, ut libros sacros pro suo quisque arbitrio interpretetur, horreo dicere, quantum abolendae religionis periculum consequatur. Etenim una qualibet particula sanctarum scripturarum humanorum ingeniorum libertati permissa, alia quoque atque alia et omnes iam quasi ex more reliquae humanitus tractabuntur. Porro autem si totam scripturam divinam hominum quorumlibet ingenio arbitratuque exponi liceat, nihil firmum relinquetur. Sed sit ibi deinceps errorum lupanar necesse est, ubi erat ante castae et incorruptae sacrarium veritatis, quemadmodum Vincent. Lirinen. non minus vere, quam eleganter asseruit. Quin etiam praeter incommoda, et multa et magna, quae futuris in ecclesia fidelibus haec opinatio affert, ecclesiam, quae nos antecessit, erroris gravissimi nota liberare nequit. Cum enim sive concionatores, sive scriptores omnes, qui sanctis antiquis successere, sacrae scripturae sensum populo tradiderint iuxta doctrinam a sanctis acceptam: populus autem sensum eundem fidenter acceperit: nimirum qui concordem sanctorum veterum expositionem reiicit, intelligentiam, quam hactenus ecclesia habuit, reiicere convincitur. Exempli causa ponatur aliquid quod pateat latius. Sancti omnes exposuere, Evam e costa Adae, ut litera sonat, fuisse conditam. Id quoniam sacerdotes sequentes ita invenere a sanctis expositum, populo Christiano sedulo significarunt, et populus ipse bona utique fide credidit. Ita efficitur, ut sanctis antiquis errantibus in illius loci interpretatione, tota ecclesia in eodem fuerit errore versata. Atque sanctorum et ecclesiae ignorationem esse coniunctam Nestorius plane intellexit a concilio Ephesino damnatus in haec verba. Invecti sumus in Nestorii sceleratam praesumptionem, quod sacram scripturam se primum et solum intelligere, et omnes eos ignorasse iactaret, quicunque ante se magisterii munere praediti divina eloquia tractavissent. Totam etiam nunc eclesiam errare, quae, ut ipsi videbatur, ignaros doctores sequeretur. Hactenus Ephesi. concil. refertur autem a Vincen. Lirinen. in libello illo vere aureo adversum prophanas novationes. Adde, quod, ut iam pridem dicebamus, in his, quorum cognitio non pertinet ad populum, Ecclesiae fides, fides maiorum est. Cum igitur e scriptura sacra veram et synceram intelligentiam accipere non spectet ad plebem, nisi Lutheranorum insaniam sequi volumus, patrum certe nostrorum in libris sacris intelligentia, ecclesiae intelligentia ipsissima est.

Quamobrem si sancti omnes antiqui divinis literis intelligendis errarunt, Ecclesia dubio procul erravit: idque Deo praecipiente. Peccaret enim populus, si scripturae iuxta sanctorum omnium sensum expositae repugnaret: in his praesertim, quorum iudicium non ad plebem, sed ad maiores spectat. Praeterea ab omnibus sanctis communi unaque mente idem sentientibus non potuit Dei verbum recedere. Ut videlicet omnes simul haberent aliquam scripturam pro canonica, quae canonica non esset, aut ediverso aliquam communi consensu exploderent quae canonica esset. Ergo nec vera intelligentia verbi Dei potuit simul ab illis recedere. Utrumque enim ecclesiae promissum est et spiritus et verbum: et si utrumlibet omnibus sanctis doctoribus defuisset, Ecclesiae quoque pariter defuisset. Illud autem, quod priore loco assumptum est, si minus intelligitur, ex aliis fidei dogmatibus percipi potest: in quibus sanctos simul omnes errare non posse magnis argumentis ostensuri sumus: nec ita multo post, sed pauca ante dicenda sunt. Quod vero et verbum et spiritus intelligentiae in ecclesia coniuncta sint, quemadmodum posteriori loco assumebamus, per Isaiam dominus in haec verba testatur. Spiritus meus qui est in te et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui … amodo et usque in sempiternum. Semen vero Christi fidelium ecclesiam esse negabit nemo, qui vel parum fuerit in sacris literis exercitus. Quis est igitur, qui res a Christo in ecclesia copulatas audet errore divellere, et aut verbum aut verbi sensum sanctis omnibus ac proinde ecclesiae tollere? Praeterea ut Hieronymus in commentariis super primum caput epist. ad Gala. ait, ecclesia Dei quae a posteris apostolorum fidem audivit: non accepit hominis evangelium, sed Dei. Doctores enim ecclesiae, inquit, non tam ipsi docent, quam in ipsis Deus, qui ad sanctos loquitur. «Ego dixi dii estis, et filii excelsi omnes». Qui autem dii sunt, tradunt dei evangelium et non hominis. Martion et Basilides et caeterae haereticorum pestes non habent Dei evangelium: quia non habent spiritum sanctum, sine quo humanum fit evangelium, quod docetur. Hactenus Hieronymus. Et eodem loco statim, nec putemus, inquit, in verbis scripturarum esse evangelium, sed in sensu: non in superficie, sed in medulla: non in sermonum foliis, sed in radice rationis. Alioquin et diabolus, qui loquitur de scripturis, et omnes haereses inde sibi consuunt cervicalia. Grande periculum est in ecclesia loqui, ne forte interpretatione perversa de Evangelio Christi hominis fiat evangelium, aut, quod peius est, diaboli. Haec quoque Hieronymus. Quae ut conferamus in pauca, hanc rationem habent. Si a sanctis antiquis apostolorum successoribus fideles sensum scripturae falsum accepere: certe non receperunt Dei evangelium, qui non est in verbis scripturarum, sed in sensu: non in litera occidente, sed in spiritu vivificante: non in membranis, sed in cordibus. Id quod non Hieronymus modo, verum etiam Hilarius in libro ad Constantium Augustum tradidit. Et si lex spiritualis est, et spiritu indiget ut intelligatur, quod in primo iam loco abunde monstravimus, ecqua rogo tanta dementia est, spiritum sanctum mihi uni affuisse dicere, sanctis omnibus defuisse? Age enim, ut a divinis ad humanas rationes nostra defluat oratio, si in scripturae interpretatione quicquam tribuitur ingenio et eruditioni, quid Graecorum ingeniis aut acutius aut perspicacius? quid in literis sacris exercitatius? Nec vero Latinis sanctis defuit ingenium, nec literarum sacrarum peritia defuit. Nolumus enim modo aut Latinos Graecis aut Graecos Latinis anteponere. Utrosque constat et ingenio et eruditione

valuisse. Quod si in hoc iudicio magis spectatur vitae sanctimonia, quis homo recens veteres illos ecclesiae primarios viros excellet? verum aiunt. Sed homines erant. At ego et novicios istos interpretes homines esse reor. Audio. quid multitudo facit ad sensum spiritus? Respondeo, Quid facit paucitas? sed et in his quae vel apud homines fide creduntur, nonnihil facere solet testium multitudo, maxime seniorum. Nam veterrimi quique solent esse gravissimi. Iuniores autem quasi pueri, si speciem afferant veritatis, non est illa quidem protinus repudianda: vetustas tamen suo loco conservanda est. Maxima enim est vis et auctoritas vetustatis: et ubi cum novitate certet, est illa sine dubio praeferenda. Sed nescio quomodo a rationibus gravissimis ad has leviores oratio nostra delapsa est. Iam ad illas redeamus, easque ipsas concludamus aliquando. Illud ergo urgentius et instantius premebamus, qui sanctos veteres in universum omnes sacrae uno quolibet scripturae loco exponendo errasse affirmat: eum catholicae ecclesiae hunc ipsum errorem attribuere. Id quod hoc etiam argumento confirmari potest. Ubicunque est enim ecclesiae corpus: ibi etiam est spiritus veritatis, ut Irenaeus docet, imo Christus Dominus inquiens, ego rogabo patrem et alium paracletum dabit vobis ut maneat vobiscum in aeternum spiritum veritatis. Docet quoque idem aperte Paulus ad Eph. 4 et I Cor. 12. Spiritus autem in corpore non easdem omnibus corporis partibus tribuit functiones, quemadmodum Apost. ad Ro. 12. et prioris ad Corinthios capit. duodecimo, elegantissime persequitur. Alii nanque datur per spiritum sermo sapientiae …, alii prophetia …, alii interpretatio sermonum, etc. Nec enim in ecclesia omnes apostoli, nec omnes prophetae, nec omnes interpretantur, etc. Certum est autem, quod sacrarum literarum intelligentia sanctis doctoribus, siquibus maxime, per spiritum data est. Qui ergo spiritum veritatis sanctis omnibus in scripturae sacrae interpretatione negat, hic sine dubio eundem spiritum ecclesiae tollit. Quemadmodum qui ab oculis videndi munus aufert, hic reliquas etiam omnes corporis partes obscurat. Nam si oculus non fuerit lucidus totum corpus tenebrosum erit. Atque hae sunt quintae conclusionis causae gravissimae. Possunt enim esse aliae leviores. Certe patrum optimorum et sapientissimorum exemplum non omnino leve est: qui quanquam erant acerrimo ingenio, scripturae tamen sanctae interpretationes ita illi referunt, ut a maioribus didicisse, non ut ex se reperisse videantur. Ad quam legem nos non docti, sed facti: non instituti, sed imbuti esse debemus. Ac de quinta conclusione dictum est satis. Sexta conclusio. Sancti simul omnes in fidei dogmate errare non possunt. Hanc primum ostendit divus Augustinus, lib. adversus Iulianum primo. capi. secundo. Cum enim Iulianum vellet sanctorum testimoniis in dogmate fidei, de quo erat controversia, revincere: non omnium, inquit, de hac re sententias commemorabo, sed ponam pauca paucorum, quibus tamen nostri contradictores cogantur erubescere et cedere, si ullus in eis vel Dei timor vel hominum pudor tantum malum pervicaciae superaverit. Et posterius, alia sunt, ait, in quibus inter se etiam doctissimi atque optimi regulae catholicae defensores salva fidei compage non consonant, et alius alio de una re melius aliquid dicit et verius. Hoc autem unde nunc agimus, ad ipsa fidei pertinet fundamenta. Et lib. secundo adversus eundem ita loquitur. Hoc probavimus catholicorum auctoritate sanctorum, ac per hoc non est consequens, ut falsum sit. Tales quippe ac tanti viri secundum catholicam fidem hoc verum esse confirmant, ut vestra

fragilis et argutula novitas sola auctoritate conteratur illorum. Praeterquam quod ea dicunt, ut se per eos loqui veritas ipsa testetur. Sed nunc auctoritate primitus eorum vestra est contumacia comprimenda, ut … dum tales homines Dei in fide catholica errare potuisse non creditis …, ausus praecipites refraenetis. Et paulo inferius, ego te, inquit, ante istos iudices … constituo, quos non amicos meos et inimicos tuos … in hac nostra disceptatione constitui cognitores …, nec quorum sententiae de hoc, quod inter nos disputatur, incertae sunt, inani cogitatione confinxi: sed sanctos et in sancta ecclesia illustres antistites Dei non Platonicis et Aristotelicis et Zenonicis … (quanquam et in his nonnulli ex eis docti fuere) verum omnes sacris literis eruditos nominatim sicut oportebat expressi …, ut in eis timeas non ipsos, sed illum qui sibi eos utilia vasa formavit … Qui tunc de ista causa iudicaverunt …, cum ab odio, amicitia, inimicitia, ira vacui erant … Quod invenerunt in ecclesia tenuerunt. Et posterius: Usqueadeo, ait, permiscuit imis summa longus dies, ut videant Pelagius, Celestius, Iulianus, et caeci sint Hilarius, Gregorius, Ambrosius, Cyprianus? Sed qualiscunque homo sis, tamen quia homo es, videre mihi videor verecundiam tuam, (si tamen non in te spes est omnis emortua sanitatis) et quodammodo audio vocem tuam qua respondes. Absit, ut audeam caecos istos viros vel cogitare vel dicere. Et in fine libri < tandem, qui sanctos reiiciunt, eos universam Christi ecclesiam reiicere testatur. Et Vincentius Lirinensis, necesse est, inquit, omnibus catholicis, qui sese ecclesiae ligitimos filios probare student, ut sanctorum patrum fidei inhaereant, adglutinentur, immoriantur, prophanas vero novitates detestentur, horrescant, persequantur. Concilio enim Ephesino divinitus placuit, nihil aliud posteris credendum decernere, nisi quod sacrata sibi consentiens sanctorum patrum tenuisset antiquitas. Hactenus ille. Nec Ephesina solum synodus ita sensit, sed Constantinopolitana sexta actione. 12. in haec verba. Et dixit sancta synodus. Omnino necesse est non solum secundum sensum, sequi sanctorum patrum dogmata, sed eisdem vocibus uti cum illis, nihilque penitus innovari. Et iterum, sanctorum patrum dogmata tanquam legem sanctae Dei suscipiunt ecclesiae. Nec obstat, has sententias Sergii esse non synodi. Tum, quoniam si haereticus ipse Sergius publica ecclesiae consensione victus hanc nostram conclusionem negare non potuit, certe inimici nostri sunt iudices. Tum, quoniam synodus acti. 17. et. 18. sanctos ipsos patres tanquam regulam sequitur. Et synodus Latera. sub Marti. 5. cano. 12. et. 13. quae omnes consonantes ecclesiae patres respuunt, ea catholicam et apostolicam ecclesiam respuere dicit, et quae credunt, credere. Id quod non modo Aug. Vincen. conciliorumque gravissimis testimoniis, verum etiam invictissimis rationibus confirmari potest. Nam si sancti in aliquo fidei dogmate falsi sunt: et populi, qui eos sequebantur, falsi fuissent. Constat enim populum Christianum ante nos fidei sanctorum doctorum acquievisse. Neque enim aliter fidem in Iesum habere poterat, nisi haberet etiam in sanctos eius. Gratias ago deo meo, ait Paulus ad Philemonem, audiens … fidem quam habes in Domino Iesu et in omnes sanctos eius. In quae verba Hieronymus, quicunque, inquit, deo credidit, aliter eius fidem recipere nequit, nisi credat et in sanctos eius. Non est enim in deum perfecta fides, quae in ministros eius infidelitate tenuatur. Praeterea cum quaedam ad fidem pertineant, quod etsi saepe dictum est, dicendum est tamen saepius, quae plebs penitus ignorat: si sancti omnes in fide rerum huiuscemodi decepti fuissent, ecclesia certe fuisset decepta. Ad haec, sanctorum omnium fide

repulsa, magna ex parte Christi et Apostolorum traditiones repellentur. Non enim aliunde apertius quam ex sanctorum veterum testimoniis plerasque Apostolicas traditiones agnovimus. Unde in septima synodo generali. actio. prima. Anathematismus septimus Basilii poenitentis sic habet. Qui doctrinas sanctorum patrum et traditionem catholicae ecclesiae contemnunt: quique causantur et voces Arii, Nestoris, Eutychis et Dioscori iactant dicentes, quod nisi satis ex veteri et novo testamento instructi essemus, sanctorum patrum et catholicae ecclesiae traditiones sequeremur, execratio. Haec igitur duo ita sunt connexa atque coniuncta, ut divelli ac dissociari non possint, doctrina sanctorum patrum et ecclesiae traditio. Quisquis unum istorum tentarit labefactare, alterius quoque fidem concutiat necesse est. Atque eiusdem synodi actione 6. Tomo quinto Epiphanius pro synodo sic ait. Quod si is qui hanc expositionem contra venerandas imagines edidit, asserit, se a sanctis patribus, qui circa ea tempora floruerunt, non fuisse receptum: quomodo ea, quae sancti patres non probaverunt, nos qui indigni sumus ut discipuli eorum nominemur, recipiemus? Neque synodus haec modo, verum reliqua concilia omnia, omnes pontifices ac sancti doctores hac via et ratione universas haereses refutarunt. Non enim commode aliter poterant, nisi et in scripturis ipsis canonicis et in reliquis fidei decretis maiorum sententiam, ut acceperant, tenuissent. Qua de re, libet prorsus verba Vincentii Lirinensis adscribere. Sacra, inquit, vetustatis auctoritate prophanae novitatis conteremus audaciam. Neque hoc sane novum, siquidem mos iste semper in ecclesia viguit, ut quo quisque floreret religiosior, eo promptius novellis adinventionibus contrairet. Exemplis talibus plena sunt omnia. Sed ne longum fiat, summatim nonnulla ac breviter perstringemus: ut omnes luce clarius videant, beatorum apostolorum beata successio qua via semper ingressa novas doctrinas refutarit. Intelligebant enim viri sancti atque prudentes, nihil aliud rationem pietatis admittere, nisi ut omnia, qua fide a patribus suscepta forent, eadem filiis consignarentur. Idque esse proprium christianae modestiae ac gravitatis, non sua posteris tradere, sed a maioribus accepta servare. Ducatum quippe praebet nobis religio, non nos religioni. Nec maiorum sensa qua volumus trahemus, sed potius qua illa trahunt retrahuntque sequemur. Hactenus ille. Unum vero idemque praecipuum eius rei quam dixerat, exemplum affert ex Ephesino concilio, ubi cum de sanciendis fidei regulis contra Nestorium disceptaretur, decretum est, ut sanctorum patrum in medium sententiae proferrentur. Quod cum ita factum esset, Nestorius tanquam catholicae vetustati contrarius damnatus est, Cyrillus vero tanquam sacrosanctae antiquitati consentaneus est probatus. Sed, ut ipse idem dixerat, exemplis talibus plena sunt omnia. Sic enim Hieronymus Elvidii dogma revicit. Sic Basilius ad Amphilochium spiritus sancti divinitatem asseruit. Sic Augu. Donatist. et Pelagianos refellit. Sic Paulus Samosatenus a celebri quodam scriptore superatus est. Sic Theodoritus Alexandrini concilii definitiones comprobavit. Sic Leo Papa apud Leonem imperatorem Eutychem huiusque sectatores confudit, astruxitque a sanctis doctoribus consentientibus nullos nisi impios et haereticos discrepare. Sic Agatho Papa ecclesiasticum dogma de duplici Christi voluntate et operatione firmavit, nempe sanctorum scriptorum consentientibus testimoniis. Quibus ea solum ratione haeretici respondere se posse existimarunt, si libros depravassent, et alia ex eisdem sanctis testimonia vel mutila vel etiam conficta in confirmationem erroris adduxissent. Neque enim negare sanctorum auctoritatem integrum vel haereticis videbatur. Quorsum autem post vetera exempla nunc novitia proferamus? ex Bernardo epistola. 77. ad Hugonem, ex Innocent. De presbytero non

bapti. c. apostolicam. ex concilio Florentino, ex multis quoque aliis, quos ne longum sit, missos in praesentia faciemus. Satis enim nobis, si modo in philosophia christiana aliquid profecimus, positis exemplis rationibusque et testimoniis persuasum esse debet, sanctorum omnium communem sensum certam fidem facere catholicorum dogmatum, ac proinde ex omnium auctoritate certa argumenta depromi Theologicis conclusionibus confirmandis. Id quod sexto hoc demum loco erat nobis constituendum. Constituimus autem longa oratione id quidem, quomodo enim rem tantam verbis paucioribus explicaremus? sed adeo praeclare tamen, ut tenebrae, quas adversarii veritatis offundere suis argumentationibus conati sunt, iam superioris disputationis luce fugatae esse videantur. Certe primum, secundum et tertium argumentum post ea, quae dicta sunt, nulla responsione egent. Sed ne ratio illa quidem deinceps apposita. Eadem enim non magis contra veteres sanctos quam contra patres conciliorum omnes atque adeo contra totam ecclesiam valet. Ita nos antea duobus illam locis refutavimus. Osiandri ergo et Caietani scrupuli modo restant, qui si fuerint exempti, nihil profecto erit amplius, quod sexto loco explicando desideretur.

Cum igitur contendit Osiander, expositores usque ab apostolis universos in prophetiae illius intelligentia errasse, primum nihil nobis contrarium affert. Nam, ut Vincentius Lirinensis recte dixit, antiqua sanctorum patrum consensio non in omnibus divinae legis quaestiunculis, sed solum in fidei regula nobis certo est sequenda, atque in his praecipue quaestionibus, quibus catholici dogmatis fundamenta nituntur. Quod etiam capite superiore paulo latius explanavimus. Porro autem Oseae Prophetia an in sensu literali an in allegorico ad Christum referenda sit, ad fidei quaestionem non pertinet. Ita quanvis sancti in hoc falsi fuissent, non in re gravi, sed quae parvi momenti in ecclesia est, fuissent falsi. Deinde, falsum est omnes auctores usque ab apostolis locum illum in sensu solum allegorico ad Christum retulisse. Referunt quidem omnes ad populum Israel et ad Christum quoque referunt, sed non omnes asserunt per allegoriam id fieri. Quin nonnulli affirmant, eundem scripturae locum plures habere interdum sensus literales. Postremo si dicamus sensum esse allegoricum, nullus est error. Nam obiectioni Osiandri Hieronymus in comm. super Oseam docte respondet. Vana igitur ista ratio apud eos valet, qui ipsi decipi fallique volunt. Graviores constantioresque admonendi sunt, ut animadvertant, ne callida altera ratione capiantur. Aperte enim sophisticantem nemo non videt, nisi qui admodum est indoctus: Callidus ille et occultus sophista, ne veritatis specie fallat, studiose cavendum est. Nec enim facile agnoscitur. Nec vero existimari velim Caietanum aut in sophistis esse censendum, aut astute vafre malicioseve quempiam fallere voluisse. Sed vir ingeniosus et doctus non fallebatur nisi specie quadam obscurae rationis. Quocirca quoniam vim habet maiorem quam caeteri ad decipiendum, maiori cura et diligentia hic sane cavendus est.

Argumentatur itaque Caietanus, Non alligavit Deus expositionem scripturae sacrae priscorum doctorum sensibus, et caetera. Imo vero alligavit, si omnes ad unum in eandem sententiam concurrerint. Tenentur enim universi catholici sensum ecclesiae sequi. Sensum autem ecclesiae fuisse, qui idem fuit doctorum ecclesiasticorum omnium, explicatum est paulo ante satis, ut arbitror diligenter. Nec ecclesia nunc de scripturarum sensu iudicat divinando, sed ex traditione maiorum eas interpretatur. Quemadmodum enim, si qua alia fidei quaestio occurrerit, ecclesiae iudicium nihil novi auribus Christianae plebis infert, sed maiorum antiquam in ea re fidem, et inquirit et sequitur: ita cum de sacrarum literarum sensu existit aliqua controversia, nullam novam intelligentiam a censura ecclesiastica expectare debemus, sed eam, quae magna facta disquisitione patrum nostrorum communem esse constiterit. Spes, inquiunt, nobis et posteris tollitur exponendi sacras literas, nisi transferendo de libro in quinternum. Minime vero gentium. Nam, (ut illud praeteream, quod in sacris Bibliis loci sunt multi, atque adeo libri integri, in quibus interpretum diligentiam ecclesia desiderat, in quibusque proinde iuniores possent et eruditionis et ingenii posteris ipsi quoque suis monimenta relinquere) in illis etiam, quae antiquorum sunt ingenio ac diligentia elaborata, nonnihil nos Christiano populo, si volumus, praestare et quidem utilissime possumus. Possumus enim vetustis novitatem dare, obsoletis nitorem, obscuris lucem, fastiditis gratiam, dubiis fidem, omnibus naturam suam et naturae suae omnia. Sed quoniam huic Caietani argumento Vincentius Lirinen. doctissime elegantissimeque respondit, verba nos ipsius ascribemus digna illa profecto, quae aureis literis scriberentur, Esto, inquit, o Doctor quasi Beseleel, et pretiosas divini dogmatis gemmas exculpe, fideliter coapta, adorna sapienter, adiice splendorem, gratiam, venustatem, intelligatur te exponente illustrius, quod antea obscurius credebatur. Eadem tamen, quae didicisti, doce: ut cum dicas nove, non dicas nova. Sed forsitan dicet aliquis, nullusne ergo in ecclesia Christi profectus habebitur intelligentiae? habeatur plane et maximus. Sed ita tamen, ut vere profectus sit ille fidei, non permutatio. Siquidem ad profectum pertinet, ut in semetipsa unaquaeque res amplificetur. Ad permutationem vero, ut aliquid ex alio in aliud transvertatur. Imitetur animarum ratio rationem corporum: quae licet annorum processu numeros suos evolvant et explicent, eadem tamen, quae erant, permanent. Parva lactentium membra, magna iuvenum eadem ipsa sunt tamen. Quot parvulorum artus, tot virorum. Et si quae illa sunt, quae aevi maturioris aetate pariuntur, iam in seminis ratione praeserta sunt: ut nihil novum postea proferatur in senibus, quod non in pueris iam ante latitaverit. Quod si humana species in aliquam deinceps non sui generis vertatur effigiem, aut certe addatur quippiam membrorum numero vel detrahatur, necesse est, ut totum corpus vel prodigiosum fiat, vel etiam intercidat, vel certe debilitetur. Ita etiam sacrarum literarum intelligentia sequatur has decet progressuum leges, ut annis scilicet consolidetur, dilatetur tempore, sublimetur aetate: incorrupta tamen illibataque permaneat. Et paulo post. Quodcunque igitur, ait, in ecclesiae paradiso dei agricultura patrum labore satum est, hoc idem filiorum industria colatur, floreat, maturescat, proficiat, perficiatur. Et prisca illa caelestis philosophiae dogmata a posteris excurentur, limentur, poliantur. Sed nefas est, ut commutentur, detruncentur, mutilentur, humanorumque ingeniorum quasi extranea additamenta recipiant. Accipiant licet evidentiam, lucem, distinctionem, sed retineant necesse est, plenitudinem, integritatem, proprietatem.

Hactenus ille. Cuius tota oratio eo mihi videtur probabilior, quo magis ex Apostolo ad Eph. 4. videtur esse deprompta. Ubi illam corporalis augmenti similitudinem adeo et aperte et copiose persecutus est, ut nulla mea oratione opus sit. Tantum fuerunt lectores admonendi. De sexto autem loco hactenus. Iam ad 7. transeamus, hoc est scholae novae auctoritatem. De qua etsi nonnihil fortasse novi dicturus sum, ea tamen, quae pios lectores probaturos esse confidam.

DE AUCTORITATE DOCTORUM SCHOLASTICORUM QUAE SEPTIMO LOCO POSITA EST