De locis theologicis

Responsio ad primum. Principio itaque veterum nobis auctoritatem opponunt. Quod dum faciunt, veteribus sunt iniurii. Quid enim est aliud humanas scientias omnes a patribus condemnari, quam eos fuisse non modo imperitos verum etiam alienos ab humanitate? Nam, quoniam homo rationis est particeps, consequentia cernit, principia et causas rerum videt, earumque progressus, et quasi antecessiones inquirit, similitudines comparat et rebus visibilibus adiungit atque annectit invisibiles. Qua mentis inquisitione investigationeque efficiuntur naturales in homine disciplinae, quarum studium qui vituperat, haud sane intelligo quidnam sit quod laudandum putet. Quia vero longum esset alia loca ex eisdem ipsis patribus adscribere, in quibus humanae doctrinae commendantur, non libet nisi unum solum ex Augustino referre, in illo etiam ipso libro Contra Felicem Manichaeum, cuius testimonium nobis isti vel maxime obiiciunt. Augustinus igitur, quamvis eos haereticos reprehendisset, qui auderent auctoritatem Ecclesiae rationis pollicitatione superare, naturales tamen rationes suo loco et gradu commendat inquiens: Fidei imperator clementissimus et per conventus celeberrimos populorum atque gentium, sedesque ipsas apostolorum arce auctoritatis munivit Ecclesiam, et per pauciores pie doctos copiosissimis apparatibus etiam invictissimae rationis armavit. Verum illa rectissima disciplina est, in arcern fidei recipi infirmos, ut pro eis iam in tuto positis fortissima ratione pugnetur. Ex quo loco quid Augustino placeat, lectores vident. Cum enim apud illum ratio cum auctoritate confertur, iacet quidem rationis species, valet auctoritas. Sed nusquam ille tamen has duas argumentandi virtutes ita seiungit, quasi possit quisquam, qui non idem simul et ratione et auctoritate nitatur, esse theologus. Indoctum quippe armat fide, doctum etiam ratione. Non igitur humanas disciplinas naturalesve earum ratiocinationes damnant doctissimi viri, sed illos, qui cum in unitate catholica non sint et Christiano tamen nomine glorientur, audent imperitos quasi ratione traducere; quia iacere se abiectissime sentiunt, si eorum cum auctoritate catholica auctoritas conferatur, ut ab Augustino ad Dioscorum scriptum est. Illos etiam damnant, qui philosophiam Evangeliis praeferunt, quibus Averroes Paulus est, Alexander Aphrodisaeus Petrus, Aristoteles Christus, Plato non divinus, sed Deus, cuiusmodi nos ipsi praesertim in Italia vidimus multos, qui Scriptura Sacra neglecta ad horum philosophorum doctrinas tamquam ad Syrenum scopulos adhaerebant, postque galeros etiam et infulas non prophetas, non apostolos, non evangelistas, sed Cicerones, Platones, Aristoteles personabant. Eos quoque sacerdotes patres nostri reprehendunt, qui plus nimio philosophorum libris indulgent. Noluerunt enim illi, quos occupationibus et gravissimis et maxime necessariis oportebat esse districtos, eos philosophiae studiis praepediri. Basilius certe ac Gregorius

tredecim annis, ut Literis Sacris totos se dederent, sapientiae secularis libris omnibus valedixerunt. Testatur etiam de se in epist. ad Galat. Hieronymus, annis quindecim nullum sapientium Gentilium librum ne in manus quidem ascendisse. Clemens porro Alexandrinus huiusmodi viris, qui in Ecclesia doctores perfecti et absoluti esse debent, philosophiae studia, causa solum relaxandi animi, in otio permittit, et quoniam ancillas, ut vocarent ad arcem, sapientia misit, admonuere patres, disciplinas, quas vocant liberales, theologiae subservire oportere, non dominari. Curaturum itaque illarum studiosum, ne ancillarum amatoriis delectatus, dominam, hoc est veram sapientiam negligat; quin etiam curaturum, ut si Agar Aegiptia Abrahami complexibus insolescit, eiiciatur foras atque exulet, nec sinatur aut Ismael Isaaci simplicitatem irridere, aut Agar Sarae bonitatem contemnere. Affligat ancillam domina et corrigat, habeat in manibus, utatur ea ut libitum fuerit. Si enim modesta, erit utilis; quae, cum ei praeter modum indulgetur, est etiam perniciosa. Fugax est enim vita nostra, et quod plus temporis studiis humanis impartimur, id divinis adimamus necesse est, quibus nos Christi religio consecravit. Qui doctrinis item liberalibus nimium vacant, ii fere errores imbibunt, qui vix elui possunt. Qua de re lege quoque cautum est in Concilio Lateranensi sub Leone X, sess. 10. Est etiam lex apud nostros sanctissima, quae in huiusmodi disciplinis solum adolescentes, neque omnes, sed ingeniosos exercet; grandioribus autem natu ingenioque tardiore studia haec interdicit. Quod si legem perrumpunt quidem, aut in philosophia et dialectica plus temporis et curae sumunt quam aequum est, non propter istorum vitium est aut philosophia speculativa aut scholastica theologia, quae illam in usum suum vindicat, contumeliose vexanda. Nam ne illa quidem nos fugiunt, quae vulgi etiam sermone teruntur: Nequid nimis; Modus omnibus in rebus est optimus, et quod versibus persecutus est Horatius: Est modus in rebus, sunt certi denique fines, ceteraque gravissime. Notum enim lectoribus carmen. Utrumque itaque vitium reprehendimus, et eorum, qui Aristotelis Platonisve libros diu noctuque versant, et eorum, ac multo etiam magis, qui cum omni rerum naturalium cognitione vacui sint, ubi primoribus, quod aiunt, labris Sacras Literas degustarint, tum se theologos absolutissimos profitentur, tum philosophiam quasi rebus theologicis tractandis ineptam negligunt. Sed ad sanctorum testimonia satis dixisse videmur. Responsio ad secundum. E Sacris vero Literis Ecclesiastici primum testimonium obiicitur. Cuius tamen veram germanamque intelligentiam facile assequemur, si libri totius quasi scopum et mentem teneamus. Salomonis autem eo libro praecipuum institutum est declarare quisnam sit hominis ille finis, gratia cuius sit conditus, hoc est quonam loco humana felicitas sita sit. Nam cetera, quae Ecclesiastes ex concione disserit, huc demum pertinent et revolvuntur omnia. Ponit igitur a principio statim generale pronunciatum illud: Vanitas vanitatum et omnia vanitas, quo significat, nulla huius seculi bona ea esse, quae finem homini suum exhibere possint veramque illi praestare felicitatem. Hoc enim sensu res omnes vanas Sapiens vocat. Nec absurde id quidem. Vanum namque id definiri solet, quod fine caret, seu ad finem, qui quaeritur, otiosum est. Iure itaque res illae vanae vocantur, ut quibus quietem homo si quaerat, non inveniat, felicitatem si expectet, frustra expectet; finem suum si persequi ac tenere cupiat, vanus fiat.

Themate igitur in hunc sensum ab initio concionis posito, quo universa huius mundi bona Salomon complexus est, tum deinde sigillatim omnia persequitur, ostenditque non in sapientia, non opibus, non divitiis, non voluptate hominis beatitudinem esse locatam. Monstrat autem primo capite, per humanas disciplinas hominem non beari. Id quam apte et divine probet, non est huius loci exponere. Tantum sunt lectores admonendi, ut ne Aristotelis vario versentur errore, qui in contemplatione rerum supremarum summum hominis bonum collocavit. Qui si loqueretur de mentibus corpore solutis, et vitae futurae felicitatem quaereret, nobis, id est Divi Thomae familiae, aliquid profecto diceret. Sed cum de immortalitate animi tum hoc tum illud, nec idem dicat semper quidque potissimum sentiat, difficile sit intelligere, de altera profecto vita, quam vel non habebat exploratam, vel penitus ignorabat, ecquid dicturus erat homo aut impius aut certe varius et anceps sensuumque praesidio destitutus, quibus ille administris in iudicio rerum omnium utebatur? De felicitate igitur praesentis vitae loquitur. Hinc enim in Ethicis et Politicis opes, divitias, amicos, salutem ceteraque huiusmodi caduca etiam et temporaria bona, quasi felicitatis adiumenta requirit. Et in lib. De bona fortuna sine exterioribus bonis, quorum fortuna, ut ait, est domina, negat aliquem felicem esse. Quam ob rem de iudicio Aristotelis dubitari non potest; recte ne autem dixerit an secus, de eo fortasse dubitari potest. Verum qui Ecclesiastis hoc primum caput intellexit, is iam sine dubio poterit Aristotelis errorem facile deprehendere. Nam cuiusmodi felicitatem habebit superna illa ac supercoelestia contemplando animus tanta mole corporis non onustus, sed obrutus? Cogitationes, inquit Sapiens, mortalium timidae et incertae providentiae nostrae. Corpus enim, quod corrumpitur, aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Et difficile aestimamus qua in terra sunt; et quae in prospectu sunt, invenimus cum labore: quae autem in coelis sunt quis investigabit? Ecclesiastes quoque primo, Cunctae, ait, res difficiles, non potest eas homo explicare sermone. Miranda sane et digna Salomone sententia, quae declarat id quod Aristoteles quoque ipse severe atque prudenter dixit, mentis nostrae aciem non aliter ad ea quae manifestissima sunt caligare, quam noctuae oculos ad fulgorem solis. Quo magis Aristotelis consilium nonnulli, ac recte illi quidem, admirantur, quod cum non ignoraret quam infirmae essent ingenii nostri vires, memoria angusta, fluxa, infidelis; acumen retusum, impeditum, debile; segnis diligentia et tarda; in eo constituerit felicitatem, quod adeo in hac vita tenue est et exiguum, adeo obscurum et imperfectum, adeo infirmum et instabile, adeo non per se idoneum ad beandum, adeo denique paucorum hominum, ut nihil propemodum habere videatur ex his, quae verae felicitatis definitio continet. Qualis enim felicitas est, quae frequentissime intercipitur et rebus abiectissimis cedit? quae non est commune bonum humani generis, sed quod paucissimi consequi ac tenere possint? ad quam si omnes homines, ut par est, ad finem suum conarentur, respublica omnis interiret? quae aucta hominis requiem non augeat sed laborem? quae hominis desiderium non satiet, sed excitet? humana quippe mens, quamdiu hic vivitur, rerum cognitione torqueri potest, satiari non potest. Maneat igitur, vitae huius felicitatem in primae philosophiae usu, hoc est in rerum immaterialium contemplatione non consistere, ut quam morbus tollere valeat, dolor

intercidere, inopia interturbare. Nam si ad hanc Aristotelicam felicitatem necessarius est aliorum etiam bonorum quasi concentus, talem nobis felicem Aristoteles fingit, qualis, ut arbitror, nemo unquam erit, et, ut confirmare possum, nemo certe fuit. Quid quod, ut idem Aristoteles in libro De bona fortuna tradit, ubi plurimus intellectus, ibi minima fortuna, ubi autem plurima fortuna, ibi minimus intellectus? Ecclesiastes cap. 9: Vidi, ait, nec sapientium panem nec doctorum divitias nec artificum gratiam, sed esse tempus casumque in omnibus. Qua igitur ratione fortunae bona ad felicitatem necessaria esse dicemus, quae casui subiecta insipienti, quam sapienti magis obveniunt? Quanto sapientius Salomon hominis finem, qualis in hac mortali vita quaeri potest, in Dei timore et amore constituit! Deum time, inquit, et mandata eius serva, hoc est omnis homo. Atque sententiae huic reliqua omnis Divina Scriptura consentit. Beatus vir, ait, qui timet Dominum, in mandatis eius volet nimis; et: Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis eius; et: Beati immaculati in via, etc.; et apud Matthaeum Dominus, Beati, inquit, qui esuriunt et sitiunt iustitiam; et: Beati mundo corde. Nimirum in praesenti seculo aut haec beatitudo est, aut nulla omnino est. Per hanc enim veram et perfectam felicitatem assequimur, per hanc etiam summe beato, hoc est Deo maxime appropinquamus. Quemadmodum autem quo quidque est maxime calido propinquius ac similius, eo calidius est: ita quo quis Deo est in hac vita proximior ac similior, eo beatior ac felicior erit. Paulus etiam apostolus, non modo D. Thomas, dixit dilectionem Dei in hac vita cognitioni scientiaequae praestare. In dilectione itaque Dei huius vitae felicitas sita est, non in cognitione. Nec si rerum terrestrium atque coelestium cognitio, quam naturales in homine disciplinae pariunt, neminem facere felicem potest, statim est a Salomone damnata. Sed studium humanae scientiae occupationem vocat pessimam, quod molestissima sit. Malum enim in Scripturis interdum non pro culpa sed pro poena usurpatur. Idem quoque studium vanitatem nuncupat, quod nec homini finem suum praestat et ad veram felicitatem consequendam otiosum est. Hoc vero testimonio si adversum liberales scientias abutimur, vituperemus simul opes, divitias, regna, artes, omnia denique quae sub sole fiunt. Nam eadem de his quoque Sapiens dixit. Illud quoniam stultissimum est, fateamur omnino ex verbis Ecclesiasticis nihil contra disciplinas humanas confici posse. Responsio ad tertium. Multo vero minus ex Proverbiis conficitur; nam verba illa plane de caeca voluptate intelliguntur, quam apud Ciceronem Plato escam malorum appellat, quod ea videlicet homines capiantur, ut hamo pisces. Non est philosophia meretrix illa vaga et garrula, quietis impatiens, procax, blanda, adulatrix, praeparata ad decipiendas animas, sed, si quid tale est, est illa Thamar, quae causa prolis sedit in trivio, ad quam studiosus et fidefis Iudas declinavit, indeque genuit Phares et Zaram, qui in Evangeliis memorantur. Non sunt musae sirenes, ut est apud Pythagoram; castae sunt, non meretrices; veraces sunt, non fallaces. Qui sirenum cantibus delectantur, hi sunt in vitio; qui musas amant, in vitio non sunt. In epist. autem ad Coloss., eodem Clemente auctore, non reprehendit Apostolus philosophiam veram, hoc est quae de naturae rebus vere sentit, sed epicuream, quae videlicet tollit providentiam et in deorum numerum refert voluptatem, et praeter res corporeas nihil esse credit. Huiusmodi ergo aliasque similes philosophorum doctrinas condemnat Paulus, quae ab ipsis auctoribus philosophiae nomine venditantur, cum nihil re vera minus sint, sed ignorantium hominum traditiones, quemadmodum eas vocat Apostolus. Vera autem et

naturalis philosophia non hominum traditione sed Dei revelatione habita est, ut supra eiusdem etiam Apostoli testimonio ostendimus. Cum vero eodem ipso cap. scriptum sit: Hoc autem dico, ut nemo vos decipiat in sublimitate sermonis, mirum est, cur Lutherus, Philippus et alii quos, quoniam adhuc in Catholicis habentur, nolo hic nominatim cum haereticis lacerare, eloquentiam et omnem sublimem dicendi characterem non reprehenderint. Absurdum est enim, ut quibus verborum disciplinae placent, his rerum cognitio displiceat. Sed periculosa curiositas (nam hoc dicit quidam) et nimia in definiendis rebus obscuris audacia e philosophiae studio sunt nobis natae. Atque idem excusatione summae stultitiae, summae improbitatis odium deprecans adiicit, se non in totum philosophiam damnandam putare. Hoc autem calumniandi genus quale sit et cuius hominis, quis non videt? Certe non aperti, non simplicis est, non ingenui, non iusti, non viri boni; sed versuti potius, obscuri, astuti, fallacis, malitiosi, callidi, veteratoris, vafri. Non nascuntur, mihi crede, e studio philosophiae vitia, sed ex errore et ignorantia nascuntur. Quid enim philosophiae magis contrarium esse potest, quam aut vana periculosaque sectari, aut quod non satis exploratum sit et cognitum, id sine ulla dubitatione definire? Quid vero sibi vult oratio illa, se non in totum philosophiam damnandam putare? Quam igitur partem philosophiae damnat? An, ut Lutherus, eam quae contemplatur et cernit? Explicet atque excutiat intelligentiam suam, ut videat quae sit in ea species, forma et notio philosophiae. Nos enim non more vulgi doctrinam stoicam, aut platonicam, aut pythagoricam, aut aristotelicam, philosophiam appellamus; sed, ut homines definiendi periti, si interpretari volumus, studium sapientiae, si rem ipsam quaerimus, rerum humanarum ac divinarum, terrestrium atque coelestium scientiam. Quam non dico in totum, sed ne in partem quidem damnare, vel insignis stultitiae est vel malitiae manifestae. Augustinus porro lib. 1 De morib. Eccles. Cathol., cap. 21, curiosam naturae inquisitionem et nimium quendam amorem terrenae sapientiae cavendum intelligit, non veram philosophiam, quae est amor sapientiae moderatus. Responsio ad quartum. Iam vero quod ex priore ad Corinth. epist. opponitur, nihil illud movere potest. Nam quod ait: Perdam sapientiam sapientium, id perinde est ac si dixisset: sapientiam sapientium obscurabo. Quomodo? Nempe illustrando mundum maiori doctrinae lumine, ad quam doctrina philosophorum omnis nulla esse videatur; sicut etiam sol fulgore suo stellarum lucernarumque lucem dicitur perdidisse. Prudentiam autem prudentium Deus reprobavit, quia non elegit, nisi quae stulta sunt mundi, ut confunderet sapientes. In quem sensum fortes et potentes reprobasse dicitur, quia infirmos et ignobiles elegit apostolos, ut Dei virtus magis in Evangelii praedicatione clareret. Quamquam Clemens 1 lib. et 5 Stromatum docet, non esse hic forte sermonem de vere sapientibus et prudentibus, sed de his qui sibi sapientes et prudentes viderentur. Sicut non vocatur Evangelium stultitia, quod stultitia sit, sed quod ita huius mundi sapientibus visa sit. Nam illud: Scientia inflat, facillimum intellectu est. Non enim magis scientiam hic damnat Apostolus quam opes, regna, pulchritudinem, vires, abstinentiam virginitatemque damnaret is qui haec omnia inflare testaretur. Clemens vero Alexandrinus 2 Stromatum lib. de illis hoc exponit, qui se sapientes existimant, cum tamen superbi sint, nihil re vera scientes, sed languentes circa quaestiones. Quae intelligentia ex eo probabilior efficitur, quod statim Apostolus subdit: Si quis autem se

existimat scire aliquid, nondum cognovit quemadmodum oporteat eum scire. Non itaque vera scientia inflat, sed quae videtur esse, nec est tamen, ea inflat. At 7 Stromatum lib. nove exponit inflare pro eo, quod est, facere ut magnifice sentiant qui eam habuerint. Refert vero in hoc illud Ecclesiastici 4 cap., ή σοφία ύιούς έαυτής άνύψωσε, id est: sapientia filios suos inflavit, sic enim vertit interpres. Quod alii: exaltavit, Hieronymus vero: vitam inspiravit. Verbum autem άνυψόω, elevare et tollere est. At vero illi testimonio ex 1 ad Tim., cap. 6. Divus Hieronymus in Comment. super epist. ad Titum., 1 cap. respondet in haec verba: Quaeritur quare ad id quod Apostolus ait: «Secundum fidem electorum Dei et cognitionem veritatis» iunxerit: «Quae iuxta pietatem est», utrumnam sit aliqua veritas quae non in pietate sit posita, et nunc ad distinctionem illius inferatur cognitio veritatis quae iuxta pietatem est. Est plane veritas, quae non habet pietatem, ut si quis grammaticam artem noverit vel dialecticam, ut rationem recte loquendi habeat, et inter falsa et vera diiudicet. Geometria quoque et arithmetica et musica habent in sua scientia veritatem, sed non est scientia illa pietatis. Scientia pietatis est nosse legem et intelligere prophetas, Evangelio credere, apostolos non ignorare. Absque pietate vero notitia veritatis delectat ad praesens; sed aeternitatem non habet praemiorum. Hactenus Hieronymus. Sanos ergo sermones vocat Apostolus eos, qui salutem animae praestant, pios vero, qui pios et religiosos homines faciunt. Haec humana scientia non exhibet, sed non proinde est theologo inutilis. Responsio ad quintum. At apostoli non fuerunt humanis litteris eruditi. Fateor. Christus non docuit eos geometriam, astrologiam, physicam. Et hoc item fateor. Spiritus Sanctus docuit eos omnem veritatem, nec philosophiam, arithmeticam aut geographiam docuit. Verum est et id quidem. Christus nobis et apostolis non dialecticam artem, sed nudam scientiam, quae fide ac bonis operibus custoditur, tradiderunt. Non repugno. Non igitur sunt disciplinae istae Christiano doctori utiles. Id vero est quod ego constantissime pernego. Apostolis siquidem, ut ait Clemens, Spiritus Sanctus omnia plene suggerebat, quae erant et ad Scripturam Sacram intelligendam et ad docendum cuiusvis generis homines necessaria. Nos autem, qui Spiritus hoc peculiare donum non habemus, si humanarum simus litterarum rudes et ignari, nec divinas percipere sane possumus, nec perfecti esse in Ecclesia doctores. Christus etiam et apostoli non docuerunt nos humanas disciplinas, ut fides nostra non esset in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Docere etiam nihil voluerunt, nisi quod esset ad salutem necessarium. Alioqui, si exemplum placet, ignoremus grammaticam, quoniam apostoli grammatici non fuere. Simus barbari, quia non fuerunt eloquentes apostoli. Nihil consulto ac cogitato meditatum et praeparatum inferamus, quod apostoli haereticis, philosophis tyrannisque evincendis repente atque ex tempore sapientissime loquebantur. Quomodo autem docti sint omnem veritatem, Augustinus in Ioannem declaravit. Sunt autem sine dubio humanae quaedam veritates, quas tametsi apostoli non sunt edocti, nos tamen utiliter addiscimus. Quod enim disciplinis humanis subiecta sit veritas, quam tractent et in qua versentur, adeo est manifestum, ut stultum sit et me probare velle et alios negare. Quo vero tempore, quo loco, quocum hominum genere disciplinis humanis theologo sit utendum, nam et hoc in argumento quaeritur, alio libro sumus fuse ac diligenter explicaturi. Itaque nunc res eas praetermittimus, quarum ratio et maior est et in aliud tempus disserenda.

Responsio ad sextum. Tantum ergo postremum illud argumentum restat, cui respondere debeamus. Id quod argute Clemens Alexandrinus 1 Stromatum lib. facit, inquiens: Non per ablationem philosophiae perimitur veritas, sed ad eam cooperatrix et adiutrix invenitur; sicut primus et secundus gradus ei qui ascendit in coenaculum, et grammaticus ei qui est philosophaturus. Nam et visus et auditus confert ad veritatem, mens autem est quae eam apposite et naturaliter cognoscit. Perspicuitas etiam opem fert ad tradendam veritatem, et dialectica, ne prosternamur ab haeresibus. Et est quidem per se perfecla Servatoris doctrina et nullius indiga, cum sit Dei virtus et sapientia. Accedens autem philosophia non veritatem facit potentiorem, sed debilem adversus eam efficit sophisticam argumentationem, et propulsans dolosas adversus veritatem insidias, vineae est sepes et vallum. Et quae est quidem ex fide veritas tamquam panis necessaria est ad vivendum. Quae autem praecedit disciplina, est obsonio similis et bellariis. Desinente coena, suavis est placentula, ut ait Pindarus Thebanus. Hactenus Clemens. Hactenus etiam nos de octavo loco dixerimus. Ac si quae sunt forte reliqua, ea in nono, qui statim sequitur, disserentur.

DE PHILOSOPHORUM NATURAM DUCEM SEQUENTIUM AUCTORITATE