De locis theologicis

QUI SINTPROBATAEFIDEI AUCTORES, QUICONTRA NON SINT

Quatuordecim, argumenta superiore capite sigillatim refutata sunt. Nunc quintum decimum 16 et 17 refelli oportet: quoniam haec tria unum atque idem exquirunt, quod supra sumus quidem in quatripartita divisione polliciti, sed cogitationibus multis variisque distenti, tertium eius divisionis membrum voluntaria quadam obliuitione contriuimus. Quis enim actor historiae probatus sit, tertio loco me scripsi dicturum: nec exolui quod promiseram. Quin operis instituti pene immemor factus sum. Eam quippe rem nitimur fere homines, aut ex memoria deponere, aut diu multumque protrahere: quam non libentes et voluntarii, sed inuite et repugnanter aggredimur. Atqui licet non constituto tempore et loco, reddam tamen in praesenti, et cum foenore fortasse reddam, id quod me debere non inficior. Antea vero quam de historicis utrisque et ecclesiasticis et profanis sententiam meam dico, illud est operae pretium quaerere sintne regulae aliquae, et quidam historiae quasi iudices, quibus historici cuiusque fides ac veritas exploretur. Nam Ioannes Annius tres regulas ponit easque Methastenis testimonio confirmat: ad quas omnes Chronicorum libros expendere et examinare haud secus atque ad Lydium lapidem debeamus: Prima, inquit, regula est ista. Suscipiendi sunt absque repugnantia omnes qui publica et probata fide scripserunt. Secunda. Gesta et annales quatuor monarchiarum non possunt negari et reiici ab aliquo, quia solum publica fide notabantur: et in bibliothecis et archivis servabantur. Unde et in Esdra legimus, quod controversiae de reparando templo diffiniebantur ex annalibus Persarum servatis in bibliothecis. Tertia regula. Qui solo auditu, vel per opiniones scribunt, hi tanquam priuati recipiendi non sunt, nisi a publica fide non dissentiunt. Ex quibus colligit, quod nemo in Chronicis suscipiendus est, nisi annalibus quatuor monarchiarum concordet. Et in monarchia quidem Assiriorum, quia publica fide scripsit Berosus Chaldaeus, consequens est, ut in temporibua eiusdem monarquiae ipsi detur palma: et hunc secutis item ex Persis Methasteni, ex Graecis Xenophonti in aequiuocis

et Archilocho et Eusebio. Reiiciuntur a temporibus huius monarchiae ex Graecis Herodotus, Hellanicus, Acusilaus: ex Latinis Iustinus, Gellius et Orosius, qui contra publicam et probatam fidem scripserunt. In secunda vero monarchia Persarum et Medorum auctor publicae fidei fuit Methastenes Persa et Ctesias Gnidius, ut in tertio libro Diodorus notavit. Reiiciuntur Iosephus ex Hebraeis: et Clemens, Tatianus, Africanus et Eusebius ex Graecis. Quia priuatas opiniones secuti, contra publicam fidem notant reges et tempora, quae in bibliothecis et annalibus non fuerunt: et contra omnem publicam fidem scribunt, Cyrum ante dedisse licentiam Hebraeis in Babylone captiuis et mortuum, quam Babylonia Darius eius patruus potiretur. Proinde idem Eusebius, quoniam in tertia monarchia Graecorum et in quarta Romanorum publicam annalium fidem sequitur, in utraque recipitur. Recipitur et Philo Hebraeus, qui solus habuit Chronographiam quatuor monarchiarum: et ideo solus ipse in temporibus ex Hebraeorum scriptoribus recipitur. Qui non per opiniones, ut Iosephus, sed etiam 70 seniorum testimonio usus certissima scribit. Haec Annius in 11 et 14 libris hoc est, in Methastenem Philonemque suos censet: fidenter sane, ut solent isti, nihil tam verens quam ne dubitare aliqua de re videretur.Sed videndum nobis: an in censura hac quantum securitatis est, tantum sit etiam veritatis. Nec vero libenter nos scriptorum, praesertim familiae nostrae, vitia detegimus. Sed in publica studiorum causa nullo modo praeuaricandum est. Cum viderem itaque viros quosdam eruditos in his Annii praeceptis et exemplis hallucinari: necessarium existimaui et regulas vanas esse ostendere, et falsa item regularum exempla. Principio igitur affirmare videtur Annius in quatuor tantum monarchiis scribas certos haberi solitos: quos res publica in id constituerit, ut gesta temporaque notarent. Horum annales in locis tutis asseruari. Quemadmodum in bene instituta civitate videmus, quae instrumenta scripturarum publica a tabellionibus obsignata custodiae tutae committit. Verum illud non in quatuor solum monarchiis, sed in Phoenicum, Aegyptiorumque re publica fieri solere, Iosephus auctor est 1 contra Appionem Alexandrinum libro. Nec omnes quatuor illae monarchiae huiusmodi rerum gestarum scribas et annales publicos habuere: quibus rerum temporumque lites, si quae essent exortae, finirentur. Graecos siquidem hisce et scriptoribus et annalibus caruisse, multo probabilius est. Sane ante olympiades Eusebius scribit, Graecam de temporibus historiam falsam credi: quod, ut cuique historico visum est, diversas sententias protulerunt. At post olympiades non asserit eius generis annales a destinatis rei publicae ministris adscriptos extitisse: sed id asserit, ex eo veram de temporibus Graecorum historiam credi: quo olympiades in usu esse coeperunt. Ac Marcus Varro, apud Censorinum libro de natali die capite 17 non aliud tradit quam quod Eusebius accepit, ante olympiades tempus µυθικον, hoc est fabulosum, extitisse: quia in eo multae fabulae referuntur. Cum olympiadibus vero coepisse historicon, quod res eo gestae veris historiis contineantur. Itaque post opympiades Graeci res vere gestas scribere orsi sunt, habitaque est deinceps apud eos quaedam historiae ratio, temporum convenientia et historicorum nonnulla consensio. Atqui Graecorum rem publicam certos historiae administros ex eo tempore constituisse: dicere Annius poterit: probare non poterit. Quin e contrario Iosephus bonus in primis auctor scribit Graecos nihil firmiter scientes tradidisse, sed quod unusquisque, ait, opinatus est: hoc studuit explanare. Unde etiam libri se invicem arguunt et in multis

Hellanicus ab Acusilao discrepat, Hesiodum corrigit Acusilaus, Ephorus Hellanicum in plurimis ostendit esse mendacem, Ephorum vero Timaeus, Timaeum qui post illum fuere, Herodotum vero cuncti. Sed neque de Siculis rebus qui eas conscripserunt, neque rursum de Atticis hi qui Atticas, neque de Argolicis qui Argolicas memoriae prodiderunt, consentiunt. Nam et Thucydides in multis etiam tanquam fallax accusatur, licet scrupulosissimam sui temporis historiam scripserit. Causa vero huius dissonantiae ea praecipua est, quod non fuerit studium apud Graecos publicas de iis, quae semper aguntur, proferre conscriptiones. Non enim dumtaxat apud Graecos alios publica conscriptio est neglecta: sed neque apud ipsos Athenienses disciplinae cultores aliquid huiusmodi reperitur. Hactenus Iosephus. Qua ex re liquet falso Annium Iosephi testimonium usurpasse: ut probaret publicos Graecorum annales in templorum bibliothecis custodiri. Nihil enim tale Iosephus argumentatus est, quale illi tribuit Annius. Sed hoc argumentatur, quod a Cadmo literas Graeci se accepisse gloriantur, id persuadere illos non posse: cum nulla inscriptio vel in templi parietibus, vel in vasis, statuis, caeterisve donis templo dicatis ex eo tempore relicta sit. At in his tamen post literas inventas aut deorum, quibus ea dona offerebantut, aut offerentium nomina semper inscribi sunt solita. Plutarchus quoque auctor et ipse grauissimus affirmat, nullos sua aetate publicos Graecorum annales extare, praeter nuncupatos canones temporales, quorum auctoritas parum apud eum valet, quod multarum rerum inventa in ipsis repugnantia tolli nequiuerit, quanuis in ea re plurimi multum operae studiique posuerint. Vanum igitur et comentitium est, in Graecorum regno et monarchia post olympiades eiusmodi historicos publica auctoritate diffinitos destinatosque fuisse. Illud autem vanius in hac monarchia solos Philonem atque Eusebium accipere: qui publicos probatosque annales fuerint secuti. Etenim Eusebius si eam auctoritatem suis Chronicis posset adiungere, nullo modo reticuisset: se huiusmodi annalibus inhaerere. Philo vero Iudaeus nec quatuor monarchiarum annales habuit, quod illi falso sineque ratione ac testimonio tribuit Annius, nec si habuisset: quicquam nobis attulisset commodi. Nulla enim Philo aut rerum gestarum aut temporum monumenta reliquit. Nam libellus, qui de temporibus inscribitur, cum fabularum plenus sit: nullius gravis auctoris est, nedum Philonis. Auctor certe eius libri non solum mendacia consectatur, sed adeo etiam historiae rudis est: ut solos Hebraeos nec praeterea quenquam de profanis scriptoribus legisse videatur. Sed hoc, nec ita multo post, satis abunde ostendemus. Nunc de Romanorum quoque annalibus pauca dicantur. Quibus fuisse publicos annales olim, Cicero in secundo de oratore libro auctor est. Ab initio, inquit, rerum Romanarum usque ad P. Mutium Pontificem Maximum res omnes singulorum annorum mandabat literis Pontifex Maximus efferebatque in album et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi, ii qui etiam nunc annales maximi nominantur. Primo item de legibus libro inducit Atticum sic loquentem, Nam post annales pontificum maximorum, quibus nihil potest esse nudius, si aut ad Fabium aut ad Catonem aut ad Pisonem venias: tamen quid tam exile quam isti omnes? Annales igitur isti pontificum maximorum a tempore P. Mutii intermissi sunt: illisque in historia Cato, Fabius Pictor, Pison aliique successere graves omnino auctores quidem, sed sine publica auctoritate tamen.

Nec vero audiendi sunt, qui huiusmodi Pontificum Maximorum annales post P. quoque Mutium continuatos asserent, quod hoc loco apud Ciceronem Atticus eos se vidisse significet. Videre autem nullo modo potuerit, nisi essent continuati: cum Liuius priorum temporum pontificios annales incensa a Gallis urbe interiisse dicat. Non enim interiisse omnes dicit, sed plerosque. Qua ex re non fit, ut si in Liuii manus annales isti pontificii non venerunt, quoniam rari ex incendio relicti sunt, ne in manus quidem Attici peruenisse existimemus, quibus his quaerendis maiorem forte diligentiam et curam adhibuit quam Liuius. Quanquam codices eiusmodi non semper hominum diligentiae obueniunt, sed fortunae. Annalium igitur Pontificum Maximorum post Pub. Mutium facta intermissio est. Etenim si ea Pontificum diligentia perseverasset, aut annales isti publici in bibliothecis templisque deorum extarent: nec tam multis locis animi penderet Liuius et annalium incertitudinem causaretur, nec adeo saepe in notandis consulibus consulumque etiam annis errare. Nam errasse Enricus Glareanus perquam diligenter ostendit: dubitasse de personis frequentissime Fabius Quintilianus ait. Ac decade 1 libro 6 Liuius ipse quae a condita urbe Roma ad captam eandem a Gallis urbem, id est, ad olimpiadem 97 quinque libris exposuerat, ea obscura et parum constantia queritur, tum quod perrarae per eadem tempora literae fuerint, tum quod etiam si quae in commentariis Pontificum aliisque publicis priuatisque erant monimentis, incensa urbe pleraeque interierint. Et rursum in 8 libro postea quam historicorum Romanorum varias discrepantes sententias posuit: nec facile est, inquit, aut rem rei aut auctorem auctori praeferre. Vitiatam memoriam funebribus laudibus reor, falsisque imaginum titulis: dum familia ad se quaeque famam rerum gestarum honorumque fallente mendacio trahunt. Inde certe et singulorum gesta et publica monimenta rerum confusa: nec quisquam aequalis temporibus illis scriptor extat, quo satis certo auctore stetur. In libris quoque 9 et 10 ut loca alia praetermittam, satis ille aperte docet: quam nullos habuerit certos probatosque annales, quos in scribendo sequeretur. Dionysius etiam Halicarnasseus se eiusmodi annales publicos minime consecutum haud obscure significat. Cum enim historiae suae fidem conciliare cuperet et veteres scriptorum Romanorum historias se consuluisse testaretur: eorum vel maxime, qui grauissimi et nobilissimi fuerint habiti: horum tamen annalium publicorum nullam omnino mentionem fecit, facturus sine dubio, si adeo magnam ac certam auctoritatem suo posset operi adiicere. Quid multa? Iulius Caesar, auctore Tranquillo, inito consulatu primus omnium instituit: ut tam senatus quam populi diurna acta conficerentur et publicarentur. Quo Satyricum, illud attinet. Cupient et in acta referri. Plinianum item illud, Milone causam dicente lateribus coctis pluisse in eius anni acta relatum est. Veterem ergo Pontificis maximi morem, qui iandiu fuerat interruptus, Iulius Caesar primus omnium renovavit. Nec me praeterit, Romanis quondam libros quoque linteos fuisse: qui nihil fere praeter consulum et magistratuum nomina continebant. Sed neque hos Liuius vidit: quoniam incensa urbe forte hi etiam perierunt. Neque ita horum auctoritate permotus est, ut non eos interdum ab aliis citatos neglexerit. Quin Macrum Licinium cum libris linteis suis aliquando coarguit. Imo vero et Tuberonem et Licinium refert indiscrepanti opinione utrumque libros linteos protulisse. Ut intellegas libris istis linteis quam tenuem et exilem fidem haberet Liuius.

Quibus ex rebus facile Annius refellitur, qui circa finem commentariorum in Philonem suum astruit, Titum Liuium publicos annales Romanae monarquiae secutum esse, huiusque Philonem vestigiis institisse. Ubi multum omnino de gradu Philonem suum deiicit: qui si publicos omnium monarchiarum annales habuit, ut paulo ante Annius dixerat, imprudenter sane ac leuiter Liuium secutus est. Quem constat, primum nullos publicos annales habuisse: deinde in plerisque dubitasse, denique errasse in multis et ita errasse: ut errorum quorundam ab aliis euincatur, quorundam ipse etiam se arguat Nec patiar ut quisquam mihi Flauium Vopiscum Syracusium opponat, qui in vitam Probi fatetur, se usum libris ex bibliotheca Vlpia, registris etiam scribarum porticus porphyreticae, actis demum senatus ac populi. In vitam vero Aureliani scribit, Aurelianum in libris linteis, qui in Vlpia bibliotheca erant, ut quotidiana sua acta scriberentur praecepisse. Multo vero minus illud feram, ut mihi Diodorus opponatur, qui in primo libro asserit ex veteribus annalibus gesta se ac duces Romanorum cognovisse. Flauius quippe nihil nisi libros linteos restitutos diligentiamque Pontificum Maximorum non antiquam illam, sed a Iulio Caesare primum instauratam affert: Diodorus autem non affirmat se publicos Romanorum annales nactum esse, sed veteres. At hi in priuatis monimentis esse potuerunt. Nihil igitur afferunt, qui in Graecorum Romanorumque monarchiis publicos fuisse annales aiunt: ad quos caeteras oporteat historias revocare, ut si iis consentiant, approbentur, reprobentur si disentiant. Ostensum est enim, nullos neque e Graecis neque e Romanis publicos annales extare: atque adeo nullos auctores esse, qui secundum eiusmodi annales Graecorum Romanorumque scripserint aut res gestas, aut tempora. Nisi forte in uno aut altero loco auctor quispiam affirmet, se eam rem quam scribat, ex libris linteis aut elephantinis actisve publicis excepisse. Atqui ex una parte de tota historia iudicare stultissimum erit. Praeterquam quod si quis suam historiam dicat publicis huius aut illius monarchiae annalibus consentire: non continuo publicam monarchiae auctoritatem habet. Alioqui facile ac promptum cuique erit: ad omnem etiam fabulam legentium conciliare uno mendacio dicendo fidem. Id quod Philo historicus apud multos obtinuit: qui in historiis suis omnia tempora quadrasse ad veros quatuor monarchiarum annales plerisque sine omni et ratione et testimonio persuasit. Historicum dixi: nam verus ille Philo grauissimus philosophus idemque theologus eruditissimus ut ab impudentia et mendacio, ita quoque ab historia scribenda alienus fuit. Eusebius enim Hieronymus ac Suidas, qui Philonis opera diligentissime enumerarunt, nullum opus habent, in quo Philo res gestas regni cuiusquam temporaque notarit. Ita doctis omnino viris liber ille de temporibus inscriptione plane ementiente videtur esse suppositus. Quae res manifestis quoque argumentis euincitur. Primum illud est quod libelli eius auctor scribit: stirpem Salomonis in Ochozia defecisse et Ioas, qui illi in regno successit, non de Salomonis, sed de Nathanis esse progenie. Quod quam falsum sit, e sacris literis facile patefacit: Quarti enim libri Regum capite 2 ita legitur. Athalia vero mater Ochoziae videns mortuum filium suum interfecit omne semen regium. Tollens autem Iosaba filia regis Ioran soror Ochoziae Ioas filium Ochoziae furata est eum de medio filiorum regis, qui interficiebantur, et abscondit eum a facie Athaliae, ut non interfeceretur. Et capite 12 tulit Ioas rex Iuda omnia, quae consecraverant Iosaphat et Ioran et Ochozias patres eius etc. Et capite 13 Anno

vicesimo tertio Ioas, filii Ochoziae regis Iudae etc. Item secundi Paralipomenos capite 22: Nec erat ultra spes aliqua ut de stirpe quis regnaret. Est denique in hanc rem praeclarum illud testimonium, contra quod nullus est ad tergiuersandum locus, e primi libri Paralipomenon capite tertio, ubi in posteritate Salomonis verbis nihil obscuris recensetur Ioas, filius Ochoziae. Id quod Matthaeus explicate confirmat inquiens, Iosaphat genuit Ioram, Ioram autem genuit Oziam, Ozias autem genuit Ioatham, Ioatham autem genuit Achaz, Achaz autem genuit Ezechiam. Generatione ergo et natura Ezechias filius erat Iosaphat ac proinde Salomonis, ut Matthaeus ait: et non Dauidis edicto in filium deputabatur, ut asserit Philo. Ecquis igitur eos ferat, qui contra apertissima scripturae sacrae testimonia stirpem Salomonis in Ochozia defecisse asseverant? Sed ne hic quidem ψευδοφιλο ille Philo finem mentiendi facit. Tradit quippe et id rursum, quos scriptura filios Iosaphat fratresque Ioran appellavit: eos non vere filios Iosaphat germanosque Ioram, sed Nathanis posteros fuisse. Quod ut mireris, imo execreris etiam: verba subscribenda sunt, quae secundi Paralipomenon libri capite 21 leguntur. Dormiuit, inquit, Iosaphat cum patribus suis et sepultus est cum eis in civitate David: regnavitque Ioran filius pro eo, qui habuit fratres filios Iosaphat, Azariam et Iahiel et Zachariam et Azariam et Michael et Saphatiam. Omnes hi filii Iosaphat regis Iuda. Deditque eis pater suus multa munera argenti et auri et pensationes cum civitatibus munitissimis in Iuda. Regnum autem tradidit Ioran, eo quod esset primogenitus. Surrexitque autem Ioran super regnum patris sui. Cumque se confirmasset, occidit omnes fratres suos gladio. Quo in loco quae potest esse tergiuersatio, quae tanta interpretandi licentia, quae tan magna comminiscendi libido, imo vero quae tam insignis impudentia, ut eos filios Iosaphat verosque germanos Ioran fuisse negemus, quos non sic modo scriptura vocat, sed reddit etiam causam, cur germanos fratres intelligi necesse sit? Ioran, ait, fratres habuit filios Iosaphat: ne aliunde fratres existimares. Idque etiam ne dubitare posses, iterum atque iterum repetit, Omnes hi filii Iosaphat regis Iuda. Deditque eis pater suus munera multa, regnum autem tradidit Ioran, eo quod esset primogenitus. Quid autem illa commemorem, quae sine omni sacro et profano testimonio sineque ulla rationis coniectura Philo iste falsus comminiscitur?: Ortam litem inter filios David et Bethsabee. Dauidis edictum de posteris in regnum quodam ordine successuris. A rege Ioas omnes sequentes binomios trinomiosque etiam fuisse, a desolatione ad carceres Ioachim viginti annos interfluxisse. Mardochaeum decem et octo annis aetatem Isaac superasse. Macchabaeos simul cum pontificatu etiam ducatum a domo David subripuisse, unde inimitias exortas. Multaque alia eiusmodi: quae partim commentitia sunt, partim sacris etiam litteris adversa. Quid? Quod vel in humana historia Philo iste adeo saepe delirat, ut facile dicenti ipsi credas, se in ultimo anno aetatis suae decrepitae libellum illum scripsisse. Scribit siquidem: Anno Cyri secundo Aggaeum et Zachariam prophetasse. Item ob mortem Darii Histaspis opus esse impeditum: nec adiri potuisse Cyrum, qui bello Tamyrico erat implicitus. Item Cyro Assuerum Priscum Arthaxerxem successisse, qui et plusquam 12 annos imperarit et Holofernem in Iudaeam miserit. Item hunc duos filios habuisse, qui de imperio contenderint, sed cum alter eorum, hoc est, Darius Longimanus victoriam fuisset consecutus, in eius primo anno Iesum hortantibus iisdem prophetis templi aedificium aggresum.

Quae omnia falsa esse et historicis probatis omnibus vehementer repugnantia quis non videt? Itaque miror quid in mentem Annio venerit, ut eum librum, qui de temporibus inscribitur, in quo multa false, pleraque absurde, nonnulla contra scripturam etiam dicuntur, Philoni attribuerit viro doctissimo et prudentissimo. Quis enim credat, Philonem Xerxem illum Persarum regum omnium apud Graecos celeberrimum ignorasse? Darium Histaspis cum Dario Medo Cyri auunculo confundisse? Assuerum illum, qui opus templi impedivit, patrem Longimani existimasse? Nempe in eos errores solus ille posset incurrere, qui utriusque literaturae et sacrae et profanae rudis omnino et imperitus esset. Non ergo Philo Iudaeus, cuius ingenium, eruditionem, facundiam, celebravit antiquitas: auctor illius libelli fuit: sed homo quispiam sine ulla bona arte, sine eloquentia, sine ingenio, sine literis. Nullo certe loco Philo iste falsus platonizat: sed unique non modo indocte et indiserte, verum inculte etiam atque inornate loquitur. Sed ut eo, unde digressa est, recurrat oratio, cum monarchiae Graecae atque Romanae nulli nunc publici annales extent, nullique omnino auctores, quorum historiae ad illiusmodi annales conveniant et quadrent: nimirum in his duabus monarchiis regulae Annii nulli penitus usui futurae sunt. Sed et in prioribus duabus monarchiis mihi sane videntur ociosae, ad omnemque usum prorsus ineptae. Nam tametsi Medos ac Persas publicos annales asseruatos habuisse sacrae literae prodiderunt, Babyloniis etiam publicae auctoritatis historias fuisse, non Iosephus modo testatus est, sed auctores alii nobilissimi. Eiusmodi tamen annalibus nos hodie caremus, omnique etiam historico, quem hosce annales secutum esse certum atque exploratum sit Berosum fateor, quoniam valde probabile est auctoritate publica Chaldaeorum historiam edidisse. Methastenem vero publicum Persarum historicum fuisse cur fatear non video, quem res Indicas scripsisse, et in Plinio et in Iosepho legi, res Persicas non legi. Sed quoniam non in hoc contentionis summa impendet, demus illud Annio gratis. Sicut et id quoque Ctesiam Gnidium in Persarum et rebus gestis et temporibus accipiendum esse. Videlicet apud Diodorum in tertio Ctesias ipse testimonium perhibet, Graecis se veros certosque annales Persarum ac Medorum attulisse. Hoc igitur, quoniam Ctesias de se dicit, credamus illi. Nam Lucianus Ctesiam Gnidium ait de rebus Indicis scripsisse ea, quae nec ipse viderit, nec de alio narrante audierit. Itaque fabulas esse. Ac donemus haec interim, nec enim de omnibus certandum est. Illud agamus, quos libros Berosi et Methastenis nomine inscriptos Annius protulit, eos nec Berosi esse nec Methastenis. Berosum porro Annianum non verum esse, sed fictum: Raphael Volaterranus libro Anthropologiae 14 animadvertit. Cui Ludovicus Vives pluresque viri alii doctissimi assentiunt. Quae mihi res argumentis idoneis videtur confici posse: Primum, quod Berosus iste Annianus scribit, Noe praeter tres primores filios Sem, Chan et Iaphet plures alios post diluuium genuisse: quod sacris literis videtur esse contrarium. Tres isti, inquit, filii sunt Noe et ab his disseminatum est omne genus hominum super universam terram. Non ergo alii filii Noe fuerunt, qui colonias orbis terrarum praecipuas Noe iubente constituerint. Refert deinde, cum Noe ebrius iaceret, Chan illius virilia comprehendisse, ac tacite submurmurando carmine magico patri illudentem, sterilem eum perinde ac castratum effecisse. Scribit praeterea Noe in Italiam venisse, naturaliumque et divinorum libros conscriptos Italis reliquisse: eundem quoque Noe Ianum illum extitisse, qui primus in Italiam imperarit. Item Nemrot magis studuisse paci

religionique deorum quam opulentiae: ideoque translatum a diis subito non comparuisse. Quae commentitia esse omnia facile ostenderem, nisi quod plus etiam nimio huius voluminis magnitudo creuit. Item ait hunc ipsum Nemrot Assyrium, Medum et Magogum in Asiam misisse, qui regna condiderint Assyrium, Medum et Magogum. At hi cum essent filii Iaphet vel patre vel auo praecipiente credibilius est colonias deduxisse: vel certe, ut Geneseos undecimo capite dicitur, is ipse deus qui diuisit linguas in Babel, inde dispersit eos super faciem cunctarum regionum. Praeterea narrat, Semiramidem Babylonem urbem maximam ex oppido fecisse et magis illam aedificasse quam ampliasse. At verus e contrario Berosus apud Iosephum in primo contra Appionem Alexandrinum libro scriptores Graecos reprehendit, qui falso tradiderint a Semiramide Babylonem aedificatam et mira opera ab illa circa hanc fuisse constructa. Ad haec Berosus Annianus prodit Cenchrem Aegypti regem Hebraeorum magica in mari periise. Quod utique nullo esset modo a Iosepho praetermissum, qui cum Hebraeae gentis antiquitatem adversum Graecos conaretur ostendere, nullum aut prius aut antiquius expressum testimonium potuit Berosi proferre, quam ex 3 libro Chaldaeorum: ubi Nabuchodonosorum scripsit templum Iudaeorum civitatemque vastasse. Berosus insuper Annianus nullam nec aperte nec obscure Abrahami mentionem facit. At Berosus ille verus, ut Iosephus auctor est, Abrahami implicite meminit his verbis. Post diluuium autem decima aetate apud Chaldaeos erat quidam iustitiae cultor vir magnus et sideralis scientiae peritus. Praeterea Berosus Senacherib regis Assyriorum gesta commemoravit, quem admodum Iosephus Hieronymusque testantur. At in Beroso Anniano nulla Senacherib commemoratio est. Praeterea, fictus iste Berosus in Ascatade decimo octavo Assyriorum rege finem historiae suae fecit. Post quem tamen viginti alii reges usque ad Sardanapalum Babyloniis imperarunt. Sed hos tamen Berosus non omisit, quin eos etiam annumeravit, qui Nabuchodonosoro Nabulassari filio usque ad Cyrum in imperio Babylonio successere, ut Iosephus contra Appionem libro 1 Divusque Hieronymus in Danielis 5 caput affirmant. Atque Methastenes Annianus, cum triginta octo Assyriorum reges a Saturno ad Sardanapalum numerasset, tempusque etiam regni cuiusque eorum subiecisset: in his omnibus se Berosum sequi atque adeo eius se verba exscribere testatus est. Nec vero dici potest libellum istum de antiquitatibus fragmentum esse Berosi: non integrum opus, quoniam vel Annius ipse nobis tanquam integrum opusculum venditavit. Manethon quoque Annianus aperte dicit se inde historiam exordiri, ubi finem historiae suae Berosus fecit. Ita in supplemento Manethon decem et octo regibus Berosi quatuordecim alios adiecit, quos si a Beroso accepisset, nullo pacto inficiaretur. Fictus est ergo Berosus iste Annianus, non mancus. Quid? Quod apud auctores veteres Berosus non Aegyptiorum, non Lybicorum, non Celtiberorum, non Italorum, non Germanorum, sed Chaldaeorum scripsit historiam. Annianus vero iste aeque horum omnium regnorum historicum se praebet. Nullum certe probatum auctorem invenies, qui Berosum nisi in rebus Chaldaicis testem excitet veritatis. Atqui, si auctor grauissimus res alias scripsisset, sine dubio in eis ab aliquo vel Hebraeo vel Graeco, vel Latino auctore aliquando citaretur. Sed nescio an Berosum istum satius fuisset nulla argumentatione conficere. Res quippe ita priscas memoriae prodit, ut licet falsas intelligere per tui animi coniecturam possis

arguere tamen per illarum vestustatem nimiam non possis. In rebus enim eius modi quo quisque improbior est, eo maiorem habet fingendi licentiam: adeo ut de libris quidem totis et auctoribus, quemadmodum ait Fabius, mentiatur tuto, quia inveniri qui nunquam fuere non possunt: de rebus autem ipsis, vel tutissime mentiatur, quia nulli testes produci queunt, qui non sint pueri, si contra veterrimos proferantur. Qua in re cum episcopus quidam nostros deprehensus esset saepe pecasse: eos enim auctores citarat interdum, quos nulla unquam habuit aetas: eas res olim gestas scripserat, quas nulli homines ediderunt, respondit, referre nihil: in historia sic an aliter omnino sentias. Quod omnia essent ambigua, nisi quae sacris literis continerentur. Indigna quidem episcopo eoque Theologo sententia. Nam rusticus homo et vanus si haec dicam, non est mirum. Sed ut eo reuertamur unde discessimus: facilius dico esse, Berosum istum Annianum contemnere quam refellere. Nam viris doctis ipsa libelli lectio satis magna persuasio est: indoctis persuadere nihil attinet. Suo Beroso fruantur licet. Quem solum de temporibus inscriptionum quarundam per annos quadringentos octoginta ante Ninum et Phoroneum supputasse, Annius ait Plinium tetigisse. Cum Plinius tamen nihil aliud tradat, quam Berosum usque adeo astrologia enituisse: ut Athenienses ei ob divinas praedictiones publico in gymnasio statuam inaurata lingua statuerint. Fruantur itaque, ut dixi, Beroso suo: sed Plinii auctoritate non fruantur. Imo ne probabili testimonio ullo quidem aut ratione aliqua consentanea. Illa enim ridicula est, Hieronymum Berosi huius verbis quandoque uti. Quasi vero commento locus esse posset, nisi Berosus iste fictus veri Berosi quaedam verba compilasset. Sed iam Annii Methastenem quam fieri poterit brevissime explodamus. Non autem persequar errata minuta, quae in paruo volumine plura sunt. Tantum quae sunt maiora videamus. Scribit igitur monarchiae Persae reges et tempora in hunc modum. Balt Assare interfecto: regnaverunt simul Cyrus et Darius annis duobus; inde solus Cyrus duobus et viginti. Filius Darii Priscus Arthaxerxes Assuerus annis viginti: ultione interea sumpta de factione Tamarica quae per dolum patruum tradiderat Tamyrae: huius duo filii Cyrus Artabanes et Darius Longimanus septem mensibus pro imperio dimicaverunt et septimo mense Longimano victoria cessit: regnavitque annis septem et triginta. Eius filius Darius Nothos annis decem et novem. Magnus Arthaxerxes Darius Memnon annis quinquaginta quinque. Arthaxerxes Ochus sex et viginti: nostra aetate Arses annis quatuor, Darius ultimus sex. Hos quoque reges et tempora eodem ordine eisdemque pene verbis Philo Annii notavit: ut eundem fuisse utriusque fabulae artificem suspiceris vel potius intelligas. Hoc solum addit Philo, videlicet ex Hebraeorum officina, Assuerum istum Nabuchodonosorum esse, cuius res gestas Iudith scribit historia. Illud autem in primis rogo, ecquis iste est Priscus Arthaxerxes Assuerus, qui patrem habuit Darium, patruum Cyrum, qui viginti annos regnavit, qui et Nabuchodosorus fuit, cuius exercitum Principemque militiae Holofernem mulier una deturbaverit, qui denique duos filios sortitus est Cyrum Artabanum et Darium Longimanum. Sane Cambysen respondent esse. Id nanque Methastenes paulo ante scripserat, Cyrum et Darium, sex annos prius quam Babylonem caperent, bellum Tamyrae reginae illaturos regnum Persicum Cambysi filio resignasse. Id etiam historicorum omnium consensione proditum est, Cambisen statim a Cyro Persarum imperium tenuisse. Assuerus ergo iste

idem qui et Cambyses fuit. At vero quae in prisco Assuero sive adiuncta sive antecedentia consequentiaque ponuntur, adeo sunt a Cambise aliena: ut etiam contraria esse videantur. Primum enim Darius Cambysis pater non fuit, sed Cyrus. Id quod non Herodotus modo, Iosephus, Hieronymus, sed universi scriptores Graeci Latinique testantur. Cuius omnino rei illud quoque argumentum est, quod Cyri parenti Cambyses nomen erat: ut historici uno ore dixerunt omnes. Darius autem nullum maiorem habuit, qui Cambyses vocaretur. Consentaneum est ergo Cambysen filium Cyri fuisse, non Darii. Praeterea si Cambyses Darii filius fuit, certe Dario mortuo in regnum patris successisse. At Dario mortuo Cyrus solus Persis ac Medis viginti duobus annis imperavit, ut etiam Methastenes et Philo consensi sunt. Non ergo Darii filius Cambyses fuit, sed Cyri, cui in imperio successit. Praeterea cum monarchia a Medis in Persas per Cyrum fuerit translata, ecquo pacto verosimile fit, filium Darii Medi in monarchiam successisse, filium Cyri Persae non successisse? Sed quid ego demens eam rem conor argumentis demonstrare, quae cum ex historiae fide pendeat, historicis omnibus consentientibus memoriae prodita sit? Nihil profecto necesse est contra eum ratione pugnare, quem omnium et ecclesiasticorum et profanorum auctoritas vincit. Simile est quod deinde subiicit, Cyrum patruum fuisse huius Assueri. Fuerunt igitur Cyrus Persa ac Darius Medus germani fratres, quod cum ratione etiam pugnat. Atque auctores universi alios parentes Dario Medo, alios Cyro Persae fuisse scribunt. Quod rursum tertio loco addit. Assuerum istum 20 annos imperasse: illud historicis item omnibus adversum est. Apparet autem in hoc esse confictum, ut historia libri Iudith sub isto scripta videatur: id quod Eusebius in Chronicis magis refert quam sequitur. Traditio quippe Hebraeorum est: quae nec idoneo testimonio nec probabili ratione consistit. Iosephus sane repugnat, qui libro Iudaeorum antiquitatum II capite 2 Cambysem ait septimo anno regni sui mortem oppetiisse. Sed et Eusebius Cambysi octo solum annos imperii tribuit. Herodotus vero septem annos et menses quinque. At Nabuchodonosorus, qui in libro Iudith commemoratur, plures etiam quam 13 annos imperavit, ut capite 2 habes. Non ergo Cambyses Nabuchodonosorus ille fuit. Praeterea omnes historiae produnt et Cambysem et Cyrum, cui ille in regno successit, reges Medorum Persarumque fuisse. At Nabuchodonosorus libri Iudith nusquam aut Medorum aut Persarum fuisse, sed unique et et Assyriorum fuisse et regnasse in Niniue civitate magna dicitur. Ad haec si Cambyses Mediae rex erat, ut vere erat, quomodo Nabuchodonosorus is fuit qui Arphaxat regem Medorum obtinuit? Nempe quanuis fingere nostro arbitratu libeat, id quod Philo Annius facit, Arphaxat factionis Tamyricae fautorem Assyrios, Medos ac Persas ad defectionem compulisse; at non proinde tamen regem eum Medorum scriptura appellaret. Pari enim ratione Persarum Assyriorumque rex Arphaxat iste vocaretur. Quid? quod Nabuchodonosor tum etiam rex Assyriorum fuisse dicitur, cum Arphaxat regem Medorum superavit. Quale ergo Philonis commentum est, Arphaxat cum Persis ac Medis Assyrios quoque ad defectionem compulisse? Praeterea Arphaxat ille, contra quem Nabuchodonosorus depugnavit, civitatem Mediae florentissimam condidit, cui nomen Ecbatanis: ut Iudith 1 capite legitur. At civitas haec multis ante Cambysem annis erat aedificata a Diocle videlicet quinto Medorum rege, quemadmodum Eusebius testatur in chronicis, idemque in 1 libro Herodotus. Nec excidit mihi scripsisse in tertio Diodorum, Ecbatana ante Semiramidem condita, in

quibus regiam quoque illa aedificarit: Plinio vero in 6 capite 14 Seleuci aedificium esse. Verum quoniam non consulto, sed casu in huius rei mentionem incidi: satisfaciam utrique quasi praeteriens quam brevissime. Diodorus primum saepe ac multum in historia nugatur. Eandem certe habuit, ut caeteri Graeci, mentiendi libidinem. Quid enim leuius in mentiendo, quam Graeciae regio vana et ad omnem impulsum mobilis? Nisi forte Diodorum defendit titulus libri eius, qui nunc unus extat, de antiquorum fabulosis gestis inscriptus, qui quoniam inscriptioni suae ipse respondet, neminem fallit. Quod enim promiserat, idem exoluit. Nam quod Plinius in proemio totius operis asserit, Diodorum apud Graecos primum desiisse nugari: id facile ex orationis Plinianae contextu intelligitur non ad historiarum falsitatem, sed ad inscriptionum vanitatem pertinere. Graeci enim auctores inanes ventosasque inscriptiones libris suis passim proponebant. At Diodorus, ut Plinius ibi refert, librum suum nullo leui vanoque indice inuidiosum fecit, ut priores, sed bibliothecae historiam inscripsit. Non ergo Diodori nos urgebit auctoritas, si quae de Semiramidis magnificentia et in Ecbatanis extructa regia Graecis fabulis decantata sunt, ea ipse vel retulerit, vel etiam fuerit secutus, Plinius vero iis, qui urbes praeclaras condiderunt, nobilitandis saepe fallitur. Sed ad rem. Cum Arphaxat eum, qui Ecbatana aedificavit, ante Cambysem fuisse certum exploratumque sit: fieri non potest, ut Cambises Nabuchodonosorus ille intelligatur: qui ab Arphaxat Ecbatanarum conditore victoriam reportavit. Praeterea Niniue tempore regni Persarum a Babyloniis vastata fuerat, ut Naum vaticinatio indicat. Nec Persis monarchiam occupantibus regem proprium haec civitas habuit. At Nabuchodonosorus, cuius in libro Iudith mentio est, regnabat in Niniue civitate magna: non igitur quae Iudith historia refert, ea sub Cambyse, sed ut vere Carion sentit, ante Persarum imperium gesta sunt. Nec ut ab hac sententia discedam, Achioris me verba mouent, quae capite 5 referuntur. Quoniam ante insignem illam captivitatem Babylonicam afflixit aliquoties dominus omne semen Israel, et tradidit eos in manus diripentium nunc Aegyptiorum, nunc Syrorum, nunc Assyriorum, nunc Moabitarum et Ammonitarum, donec tandem proiecit eos a facie sua. Quia vero in varias regiones captiui adducti sunt, sed brevi tempore reduxit eos dominus in terram suam: idcirco in libris Regum eiusmodi minus celebres captiuitates silentio praemuntur. Nam et Iudicum capite 18 cuiusdam captivitatis mentio fit, quam Caietanus vere, ut ego sentio, dicit in libris Regum praetermissum. Non enim, ait, omnia scripta sunt. Non itaque Achior de captivitate illa insigni Babylonica loquitur, sed de alia quapiam. Iudith porro aetate templum Hierosolymitanum non erat eversum, nec civitas ipsa vastata. Iterum, ait, possident Hierusalem ubi sunt sancta sanctorum. At regnante Cambyse et eversum templum erat, et nondum civitas instaurata. Manet igitur ea quae ipsius Iudith narrat historia, non esse ad Cambysem referenda. Merito igitur Assuerum istum priscum Arthaxerxem negant ullum fuisse quidam: quoniam re vera, qualem Methastenes Philoque describunt, nullus fuit. Qui etiam si fuisset, si a Cyro statim imperavit, Longimani profecto parens non fuisset. Ecquis enim dubitet, post Cyri et Cambysis regnum Darium Histaspis Persarum dominationem adeptum: cui Xerxes filius in imperio successerit? Nimirum id Herodotus, Iustinus, Orosius, caeterique scriptores profani tradiderunt, atque universi etiam veteres ecclesiastici Iosephus, Clemens, Aphricanus, Hippolytus, Eusebius, Hieronymus.

Hieronymus certe eam rem non tanquam dubiam et incertam, sed tanquam perspicuam atque constantem prodidit in Danielis caput septimum, inquiens: Tres ordines qui erant in ore bestiae quidam tres reges post Cyrum fuisse Persarum autumant et quae illis sunt nomina reticent. Nos vero cum post Cyrum, qui regnavit annis 30 sciamus apud Persas regnasse Cambysem filium eius et fratres Magos: et deinceps Darium, cuius secundo anno coeptum est aedificari templum in Hierusalem: Quintum, Xerxem filium Darii: Sextum Arthabanum: Septimum, Arthaxerxem Longimanum: Octauum Xerxem: Nonum, Sogdianum: Decimum Darium nothum: Undecimum Arthaxerxem Memnonem: Duodecimum Arthaxerxem Ochum: Tertiumdecimum Arsen Ochi filium: Quartumdecimum Darium Arsani filium, qui ab Alexandro superatus est: quomodo tres reges Persarum fuisse dicemus? Hactenus Hieronymus. Sane si in regum Persarum serie, aut fratres Magos, aut Arthabanum, aut secundum Xerxem sive Thucydides seu quisquam alius historicus praeterierit, nihil mirum esse debet: quoniam illi vel breuissimo tempore imperarunt, vel certe eo quoque brevi tempore de imperio cum aliis contenderunt. At Darium Histaspis et Xerxem filium eius, qui potentissimus rex atque ditissimus adversum Graeciam innumerabilem duxit exercitum et ea gessit, quae Graecorum et Latinorum Gentilium ac fidelium historiae narrant: hos inquam duos tam excellentes ac praeclaros reges silentio transire extrema ignorantia, ne dicam impudentia est. Etenim hos in Persia regnasse si quis neget, negare etiam poterit Constantinum Theodosiumque Romae imperasse. Non enim plures gravioresque historici hoc quam illud affirmant. Atque Herodotus et Thucydides de his videlicet sui seculi regibus ita loquuntur, ut non res auditas, sed visas narrare videantur. Nec si historiae suae Herodotus fabulas miscet, idcirco fides illi abroganda est in rebus sui temporis publicis et manifestis: in quibus nullus erat fictioni locus. Alioqui Plutarchus, qui minimos quosque errores Herodoti persecutus reprehensione est, hunc quoniam erat maximus, potissimum insectaretur. Credamus itaque potius Herodoto, Thucydidi. Iustino, Orosio, Africano, Eusebio, Hieronymo, Iosepho, caeterisque auctoribus probatissimis, quam Methasteni huic non veteri et erudito, sed recenti, rudi, sine sensu, sine sapore, ignoranti, atque adeo impudenti. Nempe qui polliceatur scripturum se regum Persarum tempora ut in annalibus publicis liquide et vere digesta sunt, Reges quoque et nomina quam apud eos splendidissime regnatum est: et tamen eos reges omittat, qui in Persis magnificentissime atque amplissime regnaverunt. Nec me fugit Ioannem Carionem operose etiam contendisse, ut inter Eusebium, Hieronymum ac reliquos auctores graves et Methastenem Persam istum nulla esse repugnantia videretur. Ita in summa discordia ac dissentione pacem conciliare nititur et quae discrepat plurimum, ea facere ut consentiant vel maxime. Primum ergo ait Carion, Assuerum illum priscum Darium Histaspis intelligi oportere. Qua una ex re totum disce Carionem. Quid enim stultius dici potuit, quam Darium Histaspis patrem habere Darium Medum, patruum Cyrum, filium Logimanum? His enim attributis priscum illum Assuerum Methastenes cumulavit. Quid autem a Dario Histaspis alienius, quam publico edicto vetare, ne templum Hierosolymis instauretur, quod Assuero illi prisco Philo Annianus assignat? Nam causae a Carione redditae, cur a Methastene Xerxes fuerit omissus, usque adeo ridiculae et ineptae sunt: ut non sint a me in praesentia referendae. Atque eas omnes sigillatim Ioannes Vergara Canonicus Toledanus vir Graecae ac Latinae linguae

peritissimus in libello octo quaestionum Hispane edito accuratius refutavit. Cuius nos opera et diligentia multum in hoc loco adiuti sumus. Malumus enim, quod nos Plinius admonuit, mutuum omnino reddere, quam in furto deprehendi. Illud enim Basilii praeceptum semper nobis probatum est, si quid ex alio discitur, minime celandum more prauae mulieris, quae partus nothos clam supponit. Quam ob rem sermonis et doctrinae patrem ingenue manifestandum. Quibus rebus demonstratis omni luce clarius apparet, id quod huius orationis institutum erat, Annii regulas in historiae iudicio utiles esse non posse. Quando ne ex his quidem posterioribus Chaldaeorum ac Persarum monarchiis annales ulli publici relicti sunt, nec auctoris cuiuspiam monumenta, qui historiam suam ad veram certamque eorum annalium formulam composuerit. Quocirca Iosephum, Eusebium, Hieronymum caeterosque probae fidei auctores in Persarum aut rebus gestis, aut temporibus explodere, quod Methasteni huic et iis, qui praetextuntur, Susianis annalibus non cohaereant: magnum inscitiae imo vero etiam temeritatis argumentum est. Quo loco Ioannes Driedonis vehementer erravit homo, quod ad Theologiae diligentiam pertinet, plane doctus: quod ad historiae humanae cognitionem, valde rudis. Qui cum in haec Annii volumina incidisset et Berosi Chaldaei, Methastenis Persae, Ctesiae Gnidii, Philonis Iudaei, Diodori Siculi, bibliothecae Susianae, septuaginta seniorum excitatio inani verborum sonitu illius complevisset aures: ad Eusebii, Iosephi, Hieronymi vocem oppido quam grauem obsurduit. Quanto prudentius ecclesia, quae cum Adam Enoch et Noe quidam libelli producerentur, eos noluit recipere. Quoniam, ut Augustinus ait, quo in auctoritate non essent nimia fecit antiquitas, propter quam videbantur habenda esse suspecta, ne proferrentur falsa pro veris. Nam et proferuntur quaedam, quae ipsorum esse dicuntur, ab eis qui pro suo sensu passim, quod volunt, credunt. Hactenus in 18 de Civitate libro capite 38 Augustinus. Viro igitur prudenti ut liber quisque sub antiquitatis nomine profertur maxime, ita maxime debet illi esse suspectus. Quam nos prudentiam secuti Berosi hos Methastenisque libellos vel nimia vestustatem suspectos haberemus: etiam si nihil illi continerent, quod viris grauissimis contraueniret. Quibus rebus efficitur, ut prima Annii causa, quamobrem in Persarum monarchia Iosephum Eusebiumque reiici oporteat, futilis et vana sit. Nam altera falsissima est. Non enim aut Eusebius, aut quisquam alius probatus auctor scribit, Cyrum ante dedisse licentiam Hebraeis in Babylone captiuis et mortuum, quam Babylonia Darius ille Medus potiretur. Eusebius porro Darii Medi in chronicis nusquam meminit: nec sub eo nomine nec sub nomine Ciaxaris, quo eum appellat Xenophon. Non ergo Eusebius scripsit, Cyrum ante intefectum esse, quam Darius Medus Babyloniam cepisset, cum Darium omnino Medum in chronicis praetermiserit. Herodotus autem nihil eiusmodi scripsit, quale illi Annius impingit. Darium Histaspis filium Eusebius Herodotusque commemorant. Ille, ut solet, breviter, regni tempora notans, hic latius eius gesta describens. In quibus illud refert, Darium Histaspis Babylonem, quae a Persarum imperio defecerat, iterum et obsidione cinxisse et expugnasse. Atque hinc turpis Annii error extitit. Cum enim audisset Herodotum scribere, post Cyri mortem Babylonem a Dario captam, existimavit eum de Dario Medo intellexisse: cum Darium Histaspis sine dubio Herodotus expresserit. Nam a Cyro semel expugnatam Babylonem I libro. dixerat. Deinde in 3 ea iterum capta Darium Histaspis

potitum affirmat, muros eius circumcidisse, et portas omnes amolitum esse, quorum neutrum Cyrus fecerat prius eidem a se captae. Abeat ergo nunc Annius et dicat, Herodotum et Eusebium somniasse. Annius ipse re vera potius somniat, qui e duobus hominibus Dario Medo et Dario Persa unum facit, exque duabus Babylonis expugnationibus item unam. Id quod proprie dormientium et somniantium est. Sed ais, Daniel capite 11 post Darium Medum quatuor solum Persarum reges usque ad Alexandrum futuros vaticinatus est. Non ergo 14 fuere, quemadmodum nos Eusebium Hieronymumque secuti fuisse diximus. Huius argumenti ratio Tertullianum in eo libro quem contra Iudaeos scripsit, videtur impulisse, ut inter Darium Medum et Alexandrum quatuor duntaxat Persarun reges intermedios poneret, Arthaxerxem, Ochum, qui et Cyrus, Argum denique ac Darium ultimum, qui et Melas nominatus est. In quem errorem Nicolaus Lyranus, licet a Hieronymo admonitus, videns prudensque incurrit. Hebraeorum somnia sequens, qui historiae humanae penitus sunt ignari. Quoniam nulla externi regni monumenta in lingua sua habent: nec alios aut Persarum, aut Graecorum reges agnoscunt, nisi quos scriptura commemorat. Quod qui parum perspiciunt, hi Iudaeos in earum scripturarum explicatione sequuntur, quarum intelligentia, si Gentilium ignorentur historiae, aut vix aut certe nullo modo haberi potest. Ita Hebraei rationes saepe historiarum vertunt et id, quod probare non possunt, fingere conantur. Quorum error eripiendus est, omnisque opinio ad eam speciem traducenda: ut scriptura sacra interpretanda, in iis praesertim locis, quae res externas gentium attingunt, gentium monumenta sequamur. Rectius igitur veriusque Hieronymus quartum illum regem, quem Propheta commemorat, Xerxem Darii Histaspis filium fuisse intellegit: talem enim hunc Ethnicorum historiae narrant, qualem propheta describit. Quod autem Daniel quatuor Persarum regibus enumeratis novem, qui fuere post Xerxem, praetermiserit¹: hoc non solum contra nos, sed contra Methastenem Annii Philonemque etiam facit. Non autem curae fuit, ut Hieronymus ait, spiritui prophetali historiae ordinem sequi, sed praeclara quaeque perstringere. Ac si quis prophetarum traditiones diligenter animadvertet, inveniet multa intermedia frequentissime pertransiri: quae si ex vatum silentio nunquam fuisse iudicabit, in magno eum errore necesse est et multarum rerum ignoratione versari. Hoc vero loco peculiaris causa fuit, cur in rege Persarum Xerxe spiritus prophetae subsisteret. In eo siquidem Persarum monarchia maxime adversum Graecos eminuit: adeo ut ab innumerabili exercitus multitudine Graecia vel brevi momento vastanda atque exinanienda videretur. Itaque repente Danieli Alexander Graecus ostensus est, qui non solum Graecos posset a Persis eripere, sed de Persis etiam triumphare. Sed de regulis Annii earumque regularum exemplis ac de tota demum Annii censura satis, ut arbitror, diligenter disputatum est. Quid igitur? Nam hoc dicet fortasse aliquis, nulla via ratioque erit, qua veraces historicos a fallacibus distinguere atque internoscere valeamus? Erit nempe, ac multiplex etiam erit: Prima lex ex hominum probitate integritateque sumetur. Quae omnino res locum habet, cum quae narrant historici, ea vel ipsi vidisse testantur, vel ab his, qui viderunt, accepisse. Qualia sunt pleraque in epistolis Ambrosii, Cypriani, Hieronymi, Augustini: in libris quoque huius de civitate Dei, in dialogis Gregorii, breviter in omnibus fere doctorum ecclesiae probatissimorum scriptis: in quibus mendacium suspicari, quod ad memoriam

sempiternam transferre illi scribendo voluerint, piaculum est. Magnis quippe praeclarisque virtutibus viri sanctissimi atque optimi id consequi meruerunt: ut in rebus eiusmodi, quas vel spectasse se ab aliis fide dignis, qui spectarint, se audisse testati sunt, fides omnino illis habeatur. Qua in re Erasmus Roterodamus aliique iuniores quidam saepe ac licentes errarunt. Quid enim liberius, licentius, immoderatius dici potuit, quam Hieronymum asserentem, Matthaei evangelium Hebraicum describendi sibi copiam fuisse, in eo virum gravissimum sanctissimumque mentiri? Iure itaque piis hominibus nimia haec quorundam iunionum liberiorque licentia displicuit: iure etiam in crimen vocata est. Haec autem prima lex in profanis quoque auctoribus locum habet. Quaedam enim Iulius Caesar, quaedam Suetonius, quaedam Cornelius Tacitus, quaedam Plutarchus, quaedam Plinius narrant, quae auctores ipsi partim oculis aspexerunt, partim acceperunt ab his, qui ea praesentes aspexerant. In hisce vero auctoribus tametsi pietatem absolutaque virtutis officia spectare non licet: licet tamen probitatem quamdam bonitatemque naturae. Quidam enim eorum aut veritatis amore inducti, aut ingenui pudoris verecundia usque adeo a mendacio abhorruerunt; ut iam pudendum fortasse sit, historicos gentium quosdam veraciores fuisse quam nostros. Dolenter hoc dico potius, quam contumeliose: multo a Laertio seuerius vitas Philosophorum scriptas, quam a Christianis vitas sanctorum: longeque incorruptius et integrius Suetonium res Caesarum exposuisse, quam exposuerint catholici non res dico imperatorum, sed martyrum, virginum et confessorum. Illi enim in probis, aut Philosophis aut principibus, nec vitia, nec suspicaciones vitiorum tacent: in improbis vero etiam colores virtutum produnt. Nostri autem plerique vel affectibus inseruiunt, vel de industria quoque ita multa confingunt, ut eorum me nimirum non solum pudeat, sed etiam tedeat. Hos enim intelligo ecclesiae Christi cum nihil utilius attulisse: tum incommodationis plurimum. Nominibus parco, quoniam huius loci iudicium morum etiam est et non eruditionis tantum: in qua liberior potest esse censura. Nam quae morum est, haec debet profecto esse et in viuos cautior et in mortuos reverentior. Certum est autem qui ficte et fallaciter historiam ecclesiasticam dicunt, eos viros bonos atque sinceros esse non posse: totamque eorum narrationem inventam esse aut ad quaestum aut ad errorem: quorum alterum foedum est, alterum perniciosum. Iustissima est Ludouici querella de historiis quibusdam in ecclesia confictis. Prudenter ille sane ac graviter eos arguit, qui pietatis loco duxerint mendacia pro religione fingere. Id quod et maxime periculosum est et minime necessarium. Mendaci quippe homini ne verum quidem credere solemus. Quamobrem qui falsis atque mendacibus scriptis mentes mortalium concitare ad diuorum cultum voluere, hi nihil mihi aliud videntur egisse, quam ut veris propter falsa adimatur fides et quae seuere ab auctoribus plane veracius edita sunt, ea etiam revocentur in dubium. In Herodoti lucubratione rebus fictis et adumbratis quidem loci plurimum fuit. Verum inscriptione ipsa ille praemonuit, non esse in eo libro historiae rationem ad viuum resecandam. Musas videlicet inscripsit, quibus fabulae interdum concessae sunt: ut audientium animos iucundius et suavius allectent, quod seueritate narrationis non perinde assequerentur. Xenophon, qui ut Fabius ait, magis inter Philosophos quam inter historicos reddendus est, optimi et absolutissimi Principis formam in Cyro perfectam conatur effingere. Itaque non est ab eo expectandum, qualis nam Cyrus re vera fuerit,

Rex licet excellens et eximius, sed qualis futurus sit in Re publica Imperator, si ad normam exemplaris exactissimi componatur. At in historia Christiana, quae tota, ut diximus, non voluptate sed veritate perpenditur, quorsum attinet historiae nomen commentis fabulisque praetendere? Quasi vero sancti Dei homines nostris mendaciis egeant, qui tam multa vera pro Christo gesserunt, ut falsa quantumuis licet eruditae simulationis artificio composita ut noxia non sint, quoniam inutilia sunt tamen, tanquam ignaui milites oneri sint magis quam auxilio. Heroum porro nostrorum res verae gestae, sicuti ego existimo, non solum amplae magnificaeque fuerunt: verum modo etiam maiores quam fama feruntur. Neque eorum qui fecere virtus tanta habenda est, quantum eam verbis extollere potuerint nostri, sed tanta potius, ut et praeclara ingenia rebus ipsis et ingeniis praeclariis verba quoque defuerint. Sed dum quidam affectui suo nimium indulgent et ea scribunt, quae animus scribentis dictat, non veritas; tales diuos quandoque nobis exhibent: quales diui ipsi et si possent, esse tamen noluissent. Ecquis enim credat, Divum Franciscum pediculos semel excussos in se ipsum solitum esse immittere? Quod ad sanctitatem viri scriptor pertinere putavit: equidem non puto, qui paupertatem sciam viro sanctissimo placuisse semper, sordes nunquam. Illud item quam ridiculum? Diabolum Dominico patri nostro semel obstrepentem a diuo esse coactum ut lucernam haberet in manibus quoad illa absumpta non molestiam solum, sed incredibilem dolorem etiam afferret. Non possunt huiusmodi exempla numero comprehendi, sed in his paucis pleraque alia intelligentur, quae diuorum clarissimorum historias obscurarunt. Non autem decebat, veras sanctorum res gestas falsis et commentitiis fabulis contaminari. Quae causa Gelasio fuit, ut huius generis historias multas in concilio 70 episcoporum reprobaret. Eius pontificis verba sunt legi cognoscique dignissima: id circo adscribenda sunt: Gesta, inquit, sanctorum martyrum, qui multiplicibus tormentorum crucitatibus et mirabilibus confessionum triumphis irradiant, quis ita esse Catholicorum dubitet; et maiora eos in agonibus esse perpessos, nec suis viribus, sed Dei gratia et adiutorio universa tolerasse? Sed ideo secundum auctoritatem antiquam, vel consuetudinem singulari cautela in sancta Romana ecclesia non leguntur; quia eorum, qui scripsere, nomina penitus ignorantur et ab infidelibus aut dicta superflue aut minus apte quam rei ordo fuerit scripta esse putabantur sicut cuiusdam Quirici et Iulitae matris eius: sicut Georgii aliorumque passiones huiusmodi, quae ab haereticis probantur conscriptae²: propter quod (ut dictum est) ne vel leuius subsanandi oriretur occasio, in sancta Romana ecclesia non leguntur. Nos tamen cum praedicta ecclesia omnes martyres et eorum gloriosos agones, qui Deo magis quam hominibus noti sunt, cum omni deuotione veneramur. Item vitas patrum Antonii, Pauli, Hilarionis et omnium eremitarum: quas tamen vir beatissimus scripsit Hieronymus cum omni honore suscipimus. Item actus beati Syluestri Apostolicae sedis praesulis, licet eius, qui scripsit, nomen ignoremus, a multis tamen in urbe Romae catholicis legi cognovimus: et pro antiquo usu multae hoc imitantur ecclesiae. Item scripta de inventione sanctae Crucis dominicae et alia scripta de inventione capitis Beati Ioannis Baptistae novellae quidem revelationes sunt: et nonnulli eas catholici legunt: sed cum hoc ad catholicorum manus peruenerit: beati Pauli apostoli sententia praecedat. Omnia probate, quod bonum est tenete. Hactenus Gelasius.

Quod si prophetias, quae numinis afflatu edi solent, Paulus docet non spernendas quidem, sed explorandas tamen: ecquis nos accusare iam audebit, si historias humano sensu editas exploremus? Gelasius sane auctor est cum concilio grauissimus, quod de prophetia ab apostolo dictum est, hoc apte etiam in historiam quadrare. Iubet ergo imprimis Pontifex, ut eas historias nullo modo amplectamur, quae sine certo auctoris nomine proferuntur. Olent enim aut quaestuosorum hominum imposturam, aut, quod Gelasius ipse ait, haereticorum foetum. Quae eadem omnino causa subest, ut historiae illae valde etiam suspiciosae sint, quae tametsi auctoris cuiuspiam nomen prae se ferunt, sed quis ille qualisue sit, obscurum et incertum est. Cuiusmodi ante hos paucos dies quaedam fabulae prodiere, quarum et auctores et loca adeo longo intervallo distant, ut an mentiantur illi non possit inveniri: an haec sint addubitari etiam possit. Sed bene habet, quod totum narrationis corpus commentitium apparet: ut quod Hispanorum sermone teritur, id quoque in hac re facile probes, De luengas vias, luengas mentiras. Sed ad Gelasium redeamus. Qui illius deinde erroris nos admonuit, in quo olim non vulgus solum, sed Gratianus etiam versatus est, ut librorum deceptus indicibus crederet: omnia quae Hieronymi et Augustini nominibus inscripta erant, Hieronymi Augustinique vere etiam esse. Sic librum, qui de vitis patrum inscriptus est, Hieronymi nomine vulgus circunferebat, quum paucissimas tamen patrum vitas ille scripserit, quae et hoc loco fere a Pontifice referuntur. Gelasii itaque testimonio eorum impudentiam retundemus, qui harum rerum auctorem Hieronymum peruulgarunt, quas nemo nisi rudis atque elinguis ederet. Huius generis fabula etiam illa est insulsa aeque ac barbara de Nativitate Sanctae Mariae ad Cromatium et Heliodorum episcopos. Huius generis sunt alia multa, quae et diligentissime et rectissime Erasmus refutavit. Illud etiam in his Gelasii verbis equidem animadverto: novellas revelationes sic enim vocat, nos admirari et suspicere minime oportere. Iam enim passim non pro ecclesiae necessitate, sed pro hominum affectu expromuntur, adeo ut in conceptionis causa utrinque, si superis placet, revelationes vel contrariae proferantur. Quae res impiis quidem non leuem subsannandi occasionem praebet: piis vero lacrymandi. Contemnantur profecto necesse est Dei et dona et miracula, si nostris aut opinionibus, aut affectibus inseruierint. Ecclesiae igitur Christi hi vehementer incommodant, qui res diuorum praeclare gestas non se putant egregie exposituros: nisi eas fictis et revelationibus et miraculis adornarint. Qua in re, nec sanctae virgini, nec Christo domino hominum impudentia pepercit; quin quod in aliis divis factitavit, idem quoque in Christi et matris historia scribenda faceret et pro humani ingenii leuitate multa vana et ridicula comminisceretur. Cum superioribus annis Tridentino concilio interessem, e quibusdam audivi, Aloisium Lippomanum episcopum Veronensem huic malo mederi historia de vitis sanctorum constanti ac gravi ratione edita. Sed hanc mihi adhuc videre non licuit, nec aliam quamuis, quae mihi quidem probari possit de his, quae venerunt in manus. Spissum sane erit opus et operosum: sed vehementer omnibus Christianis utile, si quis praestiterit dignum modo divis, ecclesia, Christo. Id quod haud dubie praestabit nemo, nisi vir probus, integer, incorruptus, ut ne quid falsi dicere audeat, ne quid veri non audeat, ne qua suspicio gratiae sit in scribendo, ne qua simultatis. Quae cum ad probitatis integratisque officia pertinere notum sit, miror ab uno Suetonio servata esse omnia, a plerisque nostris omnia esse deserta.

Qui autem res humanas a divis quorum historias scribendas sumunt, alienas fore censent, hi diuos ipsos ne homines quidem fuisse videntur credere. Quanto sapientius quidem Evangelistae faciunt, qui vel in ipsis apostolis, quos eramus vitae totius exemplum habituri, nec affectus naturae imbelliciores, nec casus etiam graviores dissimulant. Divina haec sapientia quidem Evangelistarum fuit, sed bonitas quoque integritas naturae, ut nihil illis in scribenda historia deesset, quod in historiae lege vel Ethnici requisissent. Scriptoris autem probitas et integritas, nam hoc quaeret aliquis, in his qui olim fuerunt, licet aliquando in scriptis ipsis eluceat, sed fama et gravi atque frecuenti praeteritorum hominum testimonio cognoscetur. Sunt enim, ut dixi, in profanis auctoribus non pauci, quorum ingenuitas et verecundia sic hominum sermone celebrata est, ut nemo illos unquam mendaces et in fingendo impudentes existimaverit. Quales sunt Caesar, Valerius Maximus, Terentius Varro, Liuius, Cornelius Tacitus, Ammianus Marcellinus, Eutropius, Flauius Vopiscus, Paulus Diaconus, Lucius Florus, Polybius, Dionysius Halicarnasseus, Iulius Capitolinus, Cornelius Nepos, Strabo, aliique plures Latini praesertim auctores. Nam Graecorum fides maiori ex parte fracta ac debilitata est. Religiosus est Thucydides et, ut Iosephus ait, inter omnes Graecos historicos in primis scrupulosus. Appianus Alexandrinus, Graecus licet auctor, sed quoniam hesterna et civilia Romana bella memoriae mandavit, in alienis rebus mendax non fuit, futurus in suis, si Graecorum morem et ingenium sequeretur. Quorum iactantia et vanitas impudentius est aucta: postquam certare cum Latinis de imperio, de rebus gestis, de doctrinae veritate incoeperunt. Latinus siquidem fulgor et gloria Graeciae claritatem obscuravit, et adeo Graecorum praestrinxit oculos, ut vel Plutachus scriptor alioqui verax in rebus Graecorum illustrandis et caecutire et fingere interdum etiam videatur. Quod tum in opere de vitis illustrium Graecorum et Romanorum, tum in paralellis Ludovicus Vives animadvertit. At vero in nostris, hoc est, ecclesiasticis facilior est ratio virtutis et bonae fidei cognoscendae. Optimos enim quosque apud nos non solum humanus sermo atque existimatio colit, verum etiam ecclesiae decretum in concilio caelestium collocat. Hos itaque mendacii impudentiaeque arguere, quem ad modum supra diximus, impietatis etiam non modo temeritatis argumentum est. Cum his ego sanctis iustisque viris, Aegesippum, Paulum Orosium, aliosque non nullos ecclesiae historicos adnumerandos censeo, qui a me breuitatis causa praetereuntur. Non enim hic bibliothecas excutimus, sed genera degustamus. Nequis negligentiae nos insimulet, si ullos aut laudando aut vituperando transimus. Sed ais: Crispus Sallustius in perditis omnino moribus veridicus historiae scriptor est habitus. Sane quidem. At cum Sallustium obiicis, hominem obiicis, in quo si non honestitatis pudor, at infamiae eius timor fuit, quam Romani cum primis declinarunt, ne mendaces, quemadmodum Graeci, in historiis haberentur. Deinde non mihi Sallustius videtur vitiis caruisse et gratiae et simultatis. Certe cum de Cicerone scribit, multa silentio praeterit, quae libentissime in aliorum gratiam retulisset. Sed haec duo vitia cum historicorum fere omnium communia sunt, tum quorundam quasi propria. In quibus Paulus Iouius est in quanlibet partem nimius odio et amore, gratia et simultate. Et quoniam pecuniam amabat, in historia quoque scribenda pecuniae servus fuit. Postremo aliud est dicere viros bonos veraces esse omnes, aliud improbos omnes esse mendaces. Illud nos diximus, hoc non diximus. Quamquam nescio quomodo fit, ut nusquam securus animus nisi in viri boni testimonio conquiescat. At officio veritas adeo

coniuncta est, ut in homine vitioso esse illa fortasse possit, sed esse tamen credi vix possit. Quae causa Chaldaeis Aegyptiisque fuit, quamobrem non alios historiae auctores approbarent, nisi qui sacerdotio fungerentur, quod sanctos religiososque viros mentituros esse nullo modo existimarent. Homo, inquiunt, ex Iudaeis quidam sacerdos venit; non decipiet nos. Verum de prima ad historiam diiudicandam regula haec dicta sint. Lex vero secunda in historiae iudicio sanciatur ut eos historicos reliquis anteferamus qui ingenii seueritati quamdam prudentiam adiunxerunt et ad eligendum et ad iudicandum. Quae lex in iis rebus locum habet, quas res neque scriptores ipsi sunt intuiti, nec a viris fide dignis, qui viderint, audierunt. Quo in genere est operae pretium leuitatem eorum recordari qui muliercularum more quod nimis miseri volunt, hoc facile credunt. Nam et aetas nostra sacerdotem vidit, cui persuasissimum esset nihil omnino esse falsum, quod semel typis fuisset excusum. Non enim, ut aiebat, tantum facinus Rei publicae administros commissuros, ut non solum inuulgari mendacia sinerent, sed suo etiam communirent priuilegio quo illa tutius mentes mortalium peruagarentur. Quo sane argumento permotus animum induxit credere ab Amadiso et Clariano res eas vere gestas, quae in illorum libris commentatiis referuntur. At vero quantum illa adversum Rei publicae administros ratio valeat, non est huius loci temporisque disserere. Certe hoc ego pro me ipso et animi mei sensu ac dolore pronuncio, magna ecclesiae calamitate atque pernicie id solum in libris vulgandis praecaueri, ne erroribus fidei adversis aspersi sint, ne sint moribus exitiales non item. Nec de fabulis istis potissimum excrutior, quas modo dixi, quamuis ineruditis et nihil omnino conferentibus non dico ad bene beateque viuendum, sed ne ad recte quidem de rebus humanis sentiendum. Quid enim conferant merae atque vanae nugae ab hominibus ociosis fictae, a corruptis ingeniis versatae? Sed acerbissimus est dolor et vix omnino consolabilis quod dum quidam utinam tam prudenter quam feruenter incommodum hoc reiicere ac deuitare cupiunt, non pro fabulis veras et graves historias edunt, id quod esse plebi utilissimum, sed libros mysteriorum ecclesiae plenos, a quibus arcendi profani erant; id quod est, mea quidem sententia, pestilentissimum, eo vero magis, quo vulgus eos libellos securius legit, quia probatos videt, non modo a civili magistratu, verum etiam ab iis qui doctrinae censores sunt in Christi Re publica diffiniti. Sed haec alias, nunc quod instat agamus. Miseranda sane hominis ignorantia potius quam ludenda, qui usque adeo aut bonus aut stultus erat, ut omni narrationi statim crederet, si modo esset literis prodita. Verum invenias alios non pari inscitia quidem, sed imprudentia paene pari, qui veritatem non inde petunt, ubi ea residere sit solita, sed ex iis, in quibus raro est eam invenire, nempe ex dissipatis peruagatisque rumoribus. Quae res plerumque iis accidit, qui sunt inconstanti leuique natura. Nam homines graves atque seueri non solent inanem vulgi sermonem aucupari. Quamquam negare non possumus viros aliquando grauissimos in diuorum praesertim prodigiis describendis sparsos rumores et excepisse, et scriptis etiam ad posteros retulisse. Qua in re, ut mihi quidem videtur, aut nimium illi sibi aut fidelium certe vulgo indulserunt. Quod vulgus sentiebant non tantum ea facile miracula credere, sed impense etiam flagitare. Itaque, signa nonnulla et prodigia sancti quoque memoriae prodiderunt, non quo ea libenter credidissent, sed ne deesse fidelium votis viderentur. Id vero eo magis sibi licere existimarunt, quod intellexerunt auctoribus nobilissimis placuisse veram historiae legem esse ea scribere quae vulgo vera haberentur.

Nec ego hic libri illius auctorem excuso, qui speculum exemplorum inscribitur, nec historiae etiam eius, quae legenda aurea nominatur. In illo enim miraculorum monstra saepius quam vera miracula legas; hanc homo scripsit ferrei oris, plumbei cordis, animi certe parum seueri et prudentis. Veteres excuso et sanctos et eruditos viros, quorum et libros et nomina volentem ascriberet pudor me ac religio vetaret, nisi contra vererer ne mea haec taciturnitas plerisque causa esset, ut aut damnarent quae non intelligerent, aut errore vario circum sanctorum omnium historias vagarentur. Atque Theologum etiam admoneri operae pretium est, ne id statim illi persuasum sit omnia, quae magni auctores scripserint, undique esse perfecta. Nam et labuntur aliquando, ut ille ait, et oneri cedunt, et indulgent ingeniorum suorum voluptati, vulgoque, ut dixi, interdum etiam indulgent, nec semper intendunt animum et nonnumquam fatigatur adeo ut Ciceroni Demosthenes dormitare, Horatio vero Homerus quandoque ipse videatur. Summi enim sunt; homines tamen. Quae ego eadem de Beda atque Gregorio iure fortasse ac vere dicere possum. Quorum ille in historia Anglorum, hic in dialogis quaedam miracula scribunt vulgo iactata et credita, quae huius praesertim seculi Aristarchi incerta esse censebunt. Equidem historias illas probarem magis, si earum auctores iuxta praefinitam normam seueritaris iudicii curam in eligendo maiorem adiunxissent. Sed quoniam modeste et circunspecto iudicio de tantis viris pronuntiandum est ne in his quidem duobus reiicienda sunt plurima. Pauca enim in eis possis arguere, quamuis historiam ecclesiasticam revocare ad seueriora iudicia contendas. Ac si necesse est in alteram peccare partem, omnia eorum probari legentibus quam multa reprobari malo. De Vicentio Valuacensis et Divo Antonino liberius iudico quorum uterque non tam dedit operam ut res veras certasque describeret, quam ne nihil omnino praeteriret, quod scriptum schedulis quibuslibet reperiretur. Ita ad historiam unam quanque existimandam momentoque suo ponderandam non artificum statera, sed ne populari quidem trutina usi sunt. Quamobrem boni licet ac minime fallaces viri, quia tamen nec auctores eos, a quibus suos exscripsere libros, diligenter examinarunt, nec res iustis libratas ponderibus memoriae prodiderunt apud criticos graves atque seueros auctoritate carent. Historicus tamen, qui Theologiae decreto probandus erit, nec omnes schedas lectione etiam indignas excutiet, nec anilibus fabulis accommodabit operam, nec prius lecta auditaque describeret, quam ea prudentia accuratoque iudicio expendat ac seligat. Sed in secundae regulae explicationem diximus satis. Tertia regula sit. Si cui historico auctoritatem ecclesia tribuit, hic dubio procul dignus est, cui nos etiam auctoritatem adiungamus. Contra vero cui ecclesia derogavit fidem, ei quoque nos fidem iure ac merito derogabimus. Gelasius porro historiam de vitis Antonii, Pauli, Hilarionis ac caeterorum eremitarum, quas tamen Hieronymus scripsit, cum omni honore suscepit. Acta rursum beati Syluestri, licet non pari veneratione, sed suscepit tamen. Collaudavit Orosium, Eusebii chronica, hoc est, de temporibus, quantum animi coniectura colligo, non reiecit. Reiecit itinerarii Clementis libros octo, acta Andreae, Philippi, Petri, Thomae nominibus falso edita, librum de infantia salvatoris, alterum item de eiusdem nativitate, librum Pastoris, acta Theclae et Pauli, quae Epiphanius usurpat interdum, revelationem Pauli, librum, qui Mariae transitus inscribitur, libellos de paenitentia Adae, Origenis, Cypriani, epistolam Iesu ad Abagarum, passiones Georgii ac Quirici et Iulitae, historiam demum Eusebii Pamphili.

In qua re fellenda Gelasius magna, ut mihi quidem videtur, prudentia est usus. Nam quod Rhenanus dixit, verba haec postrema Gelasii non esse, sed esse potius ab asino quopiam adiecta, hoc insolenter, rustice, imperiteque dixit. Principio quidem pontifex ad hunc modum censuerat, chronicon Eusebii Caesariensis atque eiusdem historiae ecclesiasticae libros, quanuis in primo narrationis suae libro tepuerit, et in laudibus atque excusatione Origenis schismatici unum conscripserit librum, propter rerum tamen singularem notitiam usque quaque non diximus renuendos. Postea vero sic censet: Historia Eusebii Pamphili apocrypha. Quae duae sententiae cum contrariae non sint, tum sunt etiam verissimae, et nimis quam graviter ac severe latae. Cur autem Gelasius historiam Eusebii apocrypham pronuntiarit, causae sunt sane plures atque vehementes. Primum in primo libro refert Eusebius epistolam Iesu ad Abargarum scriptam, quam Gelasius eadem distinctione explodit. Fuit etiam altera causa Gelasio, quam ob rem historiam Eusebii apocrypham definierit. Quod multae ibi Clementis Alexandrini testimonio confirmentur, cuius opuscula eadem distinctione apocrypha iudicata sunt. Praeterea et librum sextum Eusebius texuit in laudem et excusationem Origenis. Cum autem et discipuli Origenis magnas in ecclesia tragoedias excitassent et Origenes ipse tanquam schismaticus, deque fidei catholicae via saepe deflectens fuisset ecclesiae iudicio condemnatus, iure illius historia refellitur, qui Origenem non solum immodice praedicat, sed ad caelum, perinde ut si pater esset ecclesiae, extollit. Praeterea, in synodi septimae actione quinta, cum Iconomachi pro se Eusebium testem excitassent, et lecta etiam esset eiusdem epistola, ubi Ario consentiebat, Tharasius rogavit. Recipimus hoc? Sacra vero synodus dixit: Nequaquam. Hic reliquis est nobis maiore odio prosequendus. Et legati Adriani papae dixerunt: Ipsa lectio indicat, quod Arianorum sententiam sapiat. Habet enim ante lectus Eusebii liber et alias blasphemias, quae synodus audire respuit. Sanctissimus patriarcha dixit: Libros illius reiiciamus. Sancta synodus dixit: Reiicimus et et anathematizamus. Et actione rursum sexta Epiphanius respondens testimonio Eusebii, Eusebius, inquit, ab illis in testem aduocatur, qui tamen ab omni catholica ecclesia Arianae haereseos defensor esse cognoscitur, quemadmodum in commentariis suis et omnibus a se editis libris manifestum fit. Et posterius: Quis fidelium, ait, in ecclesia dubitat, Eusebium Pamphili in reprobum sensum traditum Arii placitis consentisse? Nam in cunctis historicis suis libellis filium creaturam vocat, subministrum, secundo loco adorandum. Id postquam ex multis libris Eusebii probavit, tandem asserit, Eusebium duplicis animi fuisse inconstanterque synodo subscripsisse. Nusquam enim aut librorum suorum errores depulit aut apologiam pro se fecit, cum tamen Arius non obscure testaretur, se sententiae suae Eusebium habere studiosum et fautorem. Et Hieronymus ad Pammachium et Oceanum ecclesiasticam, inquit, pulchre Eusebius historiam texuit, sed impietatis Arii apertissimus propuganator est. Et ad Ttesiphontem: Eusebium Caesariensem ait Arianum fuisse nemo est qui nesciat. In primo certe ecclesiasticae historiae suae libro filium dicit paternae voluntatis executorem, qui post patrem omnium sit causa et origo. Item, cum illum psalmi versiculum attulisset, ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt, subiecit: Quibus verbis propheta patrem inducit factorem tanquam universalem principem regali suo nutu praecipientem; sermonem vero Dei illi secundo loco addit, non alium ab eo, qui inter nos praedicatur, paternis iussionibus obsecundantem. Et capite secundo primum affirmat, patri filium in omnium opificio administrasse; deinde patris ministrum in omnibus bonis fuisse ait.

Merito ergo Gelasius pontifex historiae Eusebii Caesariensis auctoritatem ademit. Quid? An non etiam absurdum est, ut qui infidelis ecclesiae fuerit, ei fidem ecclesia in rebus ecclesiasticis habeat? Experimur sane haereticos sectae suae non dogmata solum ac praecepta, sed res etiam gestas accomodare. Imo vero torquere atque adeo fingere, ut sectam undique et comprobasse et ornasse videantur. Hinc enim, quemadmodum supra diximus, Constantinum finxit Eusebius ab Eusebio Nicomediensi baptizatum, quo Arianorum factioni maiorem et fidem et auctoritatem adiungeret. Hinc etiam, cum synodi Nicaenae mentionem incicit, dogma fidei, quo damnatus est Arius, astute dissimulavit in paschatis quaestionem repente digressus. Sed ne Arii quidem unquam in historia sua meminit, callide hominis memoriam praeteriens, quem synodi auctoritate obrutus laudare non est ausus, amicitiae lege constrictus noluit vituperare. Quae eaedem omnino causae subsunt, ut historiam Carionis omnes Christi fideles explodant. Quosdam enim summos pontifices viros quidem optimos illius lacerat et cruentat oratio, quosdan vero imperatores Germanos commendat et illustrat, qui ecclesiae Romanae perduelles inimicique fuere. Itaque ex unguibus leonem agnosces, hoc est, ex laude et vituperatione Lutheranum. Quanquam Carionem Lutheri erroribus adhaesisse, non est opus coniecturis suadere. Multis quippe in locis aperte ille se prodit. Quocirca mirum est, cur eius historia non sit cum caeteris haereticorum libris ab ecclesiae iudicibus explosa, cum plerique tamen eam securi legant, nulla prorsus nota atque animadversione praemoniti. Sed ad Eusebium reuertamur. In cuius historia ecclesiastica satis Gelasius ostendit caetera sibi ac concilio placuisse, dum quaedam displicuisse commonuit. Itaque si fabulam Abagari laudesque Origenis ab Eusebio demeres, digna eius historia esset, cui fides omnino haberetur, praesertim si in ecclesiae contra Arium pugna non ab Ario, sed ab ecclesia stetisset. Ac de ecclesiasticae historiae libris hactenus. Nam in chronicis admiranda fuit hominis diligentia, magnus omnino labor, varia et pene incredibilis lectio, ac graue prorsus in lectionis varietate iudicium. Nescio an quisquam alius inter ecclesiae sive Latinos seu Graecos auctores, quanuis summa vi, ope atque opera eniteretur, praestantiora nobis posset temporum monimenta relinquere. Tametsi describentium incuria adeo multis locis vitiata sunt, ut dici sine animi dolore non queat. Sed ne illa quidem, quae ibi Eusebius refert, vera sunt omnia. Quin reperias aliqua quae iure ac vere reprehendas. Cuiusmodi illud est, quod eundem scribit fuisse Sennacherib, qui temporibus illis Ezechiae Hierosolyma obsedit, et Salmanassar, qui Samariam ceperat. Id quod divinis literis esse contrarium Hieronymus in Isaiae 6 caput edocuit. Atque Tobiae capite I Salmanassar dicitur fuisse pater Sennacherib. At nihil est, ut ille ait, omni ex parte beatum. In opere, ut ita dicam, inmenso raro pecasse fecilissimum fuit. Verum de Eusebio haec satis. Sozomenus sequitur, de cuius nos fide et auctoritate dicere Divus Gregorius cogit. Qui historiam illius duabus praecipue causis improbavit. Una, quod saepe in ea mentitus sit. Altera, quod Theodorum immodice extulerit, quem constat et haereticum fuisse, et in quinta synodo ab ecclesia damnatum. Equidem Sozomeni mendacia non excuso. Graecus namque fuit, et natio haec, ut diximus, est fuitque semper ad mentiendum promptula. Atqui in novem ecclesiasticis historiae libris, quos ante hos paucos dies Musculo interprete accepimus, nihil tale Sozomenus scribit, quale secundo loco illi Gregorius obiicit. Tantum ait, Theodorum discipulum Libanii fuisse, ad quem

prolapsum Chrysostomus epistolam dederit, qui etiam postea episcopus Mopsi Vestae fuerit constitutus. Andreas certe in concilio Florentino, ubi pro ecclesia Latina respondet, huius historici testimonium non solum usurpat, sed etiam probat. Cum enim imperator Paleologus interrogasset, num congruum esse, ut Synodus historiae auctoritate niteretur, Andreas illi respondit, ad res gestas cognoscendas synodum historia uti debere. Tum imperator historiam illam, ait, in nostra religione debemus suscipere, quam maiores nostri probaverunt, aliam vero minime. Cui Andreas, de Romanorum, inquit, aut Graecorum aut regum bello historia nequaquam in synodo uti debemus, sed cum historia haec, scilicet, Hermii Sozomeni ecclesiastica sit, in qua omnium synodorum acta et patrum sanctorum definiciones explicantur, cur ei credendum non est? Hactenus in concilio Flrentino sessio 7 Non videtur itaque hoc consilium fidem Sozomeno abrogasse, sed habuisse. Sed huic argumento responsum facile atque expeditum est. Illi vero alteri non video quemadmodum responderi possit, nisi dicamus aut Gregorium alios libros Sozomeni legisse, qui in manus nostras non venerunt, aut memoria lapsum pro Theodorito Sozomenum scripsisse. Nam Theodoriti verba illa sunt, quae Gregorius retulit. Libro quippe historiae suae quinto, capite 27 Theodorum istum doctorem praeclarum fuisse scribit. Et capite 40: Moritur, inquit, Theodorus episcopus Mopsuestias, cum omnium ecclesiarum doctorum, tum haereticae cohortis profligator. Theodoritus ergo erat eo nomine damnatus. Qui et revera ob eam causam damnatus est in quinta synodo generali actione 5 canone 13 et 14. At Theodorus canone 12 Meruit etiam Theodoritus ea ex causa damnari, quod impie adversum Cyrillum et primam Ephesinam synodum scripsit, duodecimque Cyrilli capita reprehendit, quae rectam fidem continebant. Nec vero de Theodorito desperare quispiam debet. Nam, ut Bessarion in oratione quam pro unione apud patres Florentiae habuit, affirmat, suum postea cognovit errorem et in concilio Chalcedonensi palinodiam recantavit. Verum, ut haec cumque habeant, illiusmodi errantium patrocinia historiae eleuant et auctoritatem et fidem. Quo mihi nomine, ut caetera omittam, Socratis Scholastici minus historia placet. Etenim et Origenis ipse quoque patronus est et Nestorium excusat et Cyrillum mordet et Alexandrum vellicat et in reiectione presbyteri poenitentiarii homousianorum innocentiam infamat. De tertia vero regula in historiae iudicio servanda hactenus. Ac perspicua sunt haec quidem et in vulgari prudentia sita. Nam in quibus animi quaedam maior vis acriorque in iudicando prudentia est, ii sine hisce regulis exacuendo illam ingenii aciem vera deligent reiicientque contraria. Mihi sane aliquando, et verum ipsum in scribentis sinceritate candoreque relucet et mendacium contra auctoris quidam angor et calliditas patefaciunt. Sincera mihi crede, veritas est, et si animum repurgatum invenerit, ipsa per se recte influit. Falsitas cicuitiones quaerit et anfractus, seque verborum ambitu sollicite circundat et protegit. Atque etiam cum in historiae ratione quid quemque deceat considero, facile intelligo, historicos non solum falso, sed imprudenter res quasdam memoriae prodidisse. Quis enim vel mediocriter prudens ab apostoli Thomae Ioannisque evangelistae persona illa non videat abhorrere, quae in rebus eorum gestis referuntur, ut aut ille iniuriae vindictam expetierit, aut hic rupta veste suumque ipsius caput tundens equum acceperit, ex ecclesia quantum potuerit properaverit, et senex adolescentem iuveniliter fuerit insecutus.

Non itaque prudentibus et ingeniosis iudicandi praecepta diligenter elaborata dedimus, sed, ut dicitur, crassa pinguique minerua rudioribus. Nec vero adeo stultus ego sum, ut existimem in has formulas omnia historiae iudicia conclusa et comprehensa. Sed si quae fuerunt praescribendae formulae, hae videntur potissimum consentanae convenientesque fuisse.