De locis theologicis

CAPITIS SUPERIORIS ARGUMENTA REFELLIT

Primum ergo argumentum tria D. Thomae falsa peccata obiicit, quorum unum iam omnino depulsum est. Ecquid enim illa pugnant, articulos fidei primaria esse theologiae nostrae principia, sacras autem litteras continere etiam secundaria? Quia vero non omnia continent sed pleraque, illud etiam his valde consentit et congruit, divinam veritatem sine scripto quoque rationem esse fidei formalem. Sunt enim quaedam verbo tenus ecclesiae tradita, quae in theologiae veris germanisque principiis habentur. Prima itaque calumnia adhibita nihil premit. Quae secundo loco adhibetur, ea pressius urget. Sed si cum animum attenderis, uideas de Deo nos duobus modis loqui posse, tunc haec etiam calumnia contundetur. Intelligendum ergo sermonem de Deo dupliciter haberi. Aut quia principium est finisque naturae, aut quia supra naturam est et principium et finis. Sane quandiu praestantem aeternamque mentem intelligimus solutam a corpore et liberam, segregatam ab omni concretione mortali, quae omnia sentiat et moveat, quae caelum et terras tueatur et regat, ad quam res uniuersae quoquomodo possunt contendant et enitantur ut veniant, tandiu Deum naturaliter intelligimus, tandiu de eo naturaliter loquimur. At si consideremus Deum ipsum potiore quodam lumine nobis ostensum, quo apparet in una deitate trinus, in effectis supra naturam admirabilis, omnium eiusmodi effectorum supernaturalium et prima causa efficiens et postremus finis, atque adeo creaturae rationalis una et summa felicitas, tunc ratio Dei multo alia, sermo longe diversus est. Cum igitur Paulus inter ea quae credere necesse est duo illa ponit, A Deum esse et esse

remuneratorem inquirentium se, Deum intelligit non ut naturae oculis cernitur, sed ut illustratione superiore apparet supernaturalium rerum primum principium ultimusque etiam finis. Quo sensu Divus Thomas (II-II, quaest. 1, art. 7) ait omnes articulos in primis illis credibilibus contineri, scilicet ut credatur Deus esse et providentiam habere circa hominum salutem. Cum autem aliis locis affirmat duo illa in fidei articulis non esse sed a fide potius supponi, de Deo iuxta naturae lucem loquitur. Quemadmodum enim gratia supponit naturam, ita cognitio gratuita cognitionem naturalem, ut idem D. Thomas refert. Frustra vero eum fidei doctrina velis imbuere qui non habeat duas illas naturae anticipationes, Deum esse et habere hominum providentiam. Nulla porro gens tam fera est, ut ait Cicero, quae non, etiamsi ignoret qualem Deum habere deceat, tamen habendum sciat. Qui autem Deum non praenoverit procuratorem esse rerum humanarum atque adeo hominum rectorem et iudicem, is longissime abest a nostra disciplina. Quod si iudex hominum et rector Deus est, si etiam alio modo intelligi non potest, nisi summa sapientia, iustitia et potestate praeditus, fit ut et praemia virtutibus parata habeat et supplicia uitiis. Nec enim ulla omnino respublica, quod Solon verissime dixit, nisi duabus rebus contineri potest: praemio et poena. Quae causa Platonem mouit ut, quoniam uidebat optimos saepe viros pro rebus praeclare gestis nullo in hac uita praemio virtutis, nullo insigni honoris, nullo monimento laudis decoratos, assereret animos immortales officii praemium et fructum aliquando accepturos; absurdum quippe esse ut verus iustus et honestus labor honoribus praemiis splendore careat, si qua est in caelo pietas, si quod numen, quod talia curet; non itaque aut campos Elisios aut Sisyphi saxum, Ixionis rotam, Tantali sitim poematis solum esse sed historiae. Nam ut ficta sint a poetis istaec omnia, veri tamen significandi gratia ficta sunt, ut utilissima illa verissimaque sententia in animis hominum inscriberetur: Arecte factis praemia, peccatis supplicia deberi. Quo magis Caietanum miror, qui in epistolam ad Hebraeos multum aut omnino et a sensu Apostoli et a vera naturae institutione desciuit. Atque eum in errore secuti sunt quidam non satis diligenter nec Pauli consilium nec uim rationis attendentes. Sed ut perspiciat lector unde omnis iste natus sit error, totam rem aperiam eaque ipsa verba subscribam, quae ab inventore et quasi architecto huius opinionis dicta sunt: Qui non credit Deum esse, ait, nunquam accedet ad eum. At si obieceris hoc non congruere iis, qui evidenter cognoscunt demonstratiua scientia Deum esse. Tales enim, cum uideant Deum esse, impossibile est quod credant Deum esse, quum fides sit argumentum rerum non apparentium. Solutio est quod doctrina haec in communi datur et propterea dicitur in communi quod oportet credere quia est. Longe autem melius esset, si non crederet sed sciret quia est. Sed hoc rarum aut rarissimum est. Alterum vero, quod Deus inquirentibus se remunerator sit, scilicet in futura uita, oportet fide teneri, quoniam nulla scientia speculatiua ad hoc attingere potest, et sine huius rei fide nullus accedit ad Deum. Hactenus ille. Quo in loco uniuersa ratione mea cum illius tota confligendum puto. Primum ergo, si placet, quae de illo principio, A Deus est, sunt a Caietano dicta videamus. Atque illud videns prudensque praetereo, longe melius esse scire quam credere; id quod verum esset, si de humana fide loqueretur; at fides quae Deo dicenti innititur multo certior et potior est quam ea scientia quae ingeniorum nostrorum ratione constat. Sed haec ostendere non est praesentis loci et temporis; illud proprie huius disputationis est, si

Pauli sententiam in communi et de iis quae frequenter eueniunt intelligamus, tunc totam nos Pauli argumentationem eludere. Conabatur siquidem Apostolus eo capite monstrare veteres omnes, quotquot a Deo probati sunt, testimonio fidei probatos esse. Cum vero in enumeratione Enoch quoque inter ceteros induxisset, non aliter ostendit illum fide esse probatum nisi quia ante translationem testimonium habuerat placuisse Deo. Qua propositione e sacris litteris posita e uestigio assumptionem adiunxit: Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum, etc. Hoc vero argumentum, quo assumptionem illam probat Apostolus, uanum et imbecillum est, si demus non oportere semper credere accedentem ad Deum quia est, sed aliquando, raro tamen, satis esse scire. Refellemus enim argumentantem Apostolum ea responsione, quod fieri potest, idque melius esse, ut quis sciat esse Deum; quo casu non oportebit credere Deum esse. Itaque fiet ut non sit impossibile sine fide placere Deo; Enoch autem unum ex eis esse qui non credebant sed sciebant esse Deum. Quemadmodum ergo, cum Apostolus ait sine fide impossibile esse placere Deo, non in communi et ut plurimum loqui intelligendus est sed semper ac de singulis hominibus uiatoribus, sic, quum causam eius rei reddit inquiens, Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est, eodem modo intelligitur nullum omnino excipere sed de omnibus atque de omni tempore loqui, si illa ipsius argumentatio quicquam habitura est ad faciendam fidem virium. Iam vero quod ad sequens principium attinet, Caietanus in hoc defendendus est, quod dixerit per nullam speculatricem scientiam cognosci evidenter posse Deum esse remuneratorem inquirentium se, si de remuneratione supernaturali intelligit. In nulla vero scientia ostendi praemium aliquod iustos sapientesque viros manere post mortem, hoc Caietanus generaliter videtur asserere, hoc cogor ego improbare. Chrysostomus porro (hom. 4 de provi.) tradit, qui animi immortalitatem in dubium vocant, eos addubitare num in meridie sit dies. Si enim, inquit, negant animos esse immortales, negant supplicia improborum post hanc vitam, negant praemia iustorum. Providentiam itaque Deo negant atque adeo divinitatem, quae sine providentia intelligi non potest. Nam si ii qui Deum rite colunt iniuriis affecti migrant, impii contra iniusta felicitate potiti, non ergo iustitia in Deo est, si suos potest honoribus praemiisque donare. Quod si Deo aut potentiam aut iustitiam aut oculos ad cernendum tollis, Dei vocabulum inane sit. Omni nanque ratione concluditur ut, si nullo praemio afficit eos qui inquirunt illum, ne Deus quidem ullo modo sit, nisi Deum aut caecum aut imbecillum aut iniquum habeamus: caecum, qui suos non uideat; imbecillum, qui dare praemia non possit; iniquum, qui nolit. Qui igitur negat alterum, is utrunque tollat necesse est et, si non habet remuneratorem inquirentium se, ne Deum quidem habeat oportet. Illud quoque vix intelligo, quid sibi Caietanus velit cum ait nullam scientiam speculativam hoc attingere, an Deus sit remunerator inquirentium se; unde colligit oportere ut id fide teneamus. Quid igitur si nulla speculatrix scientia illud assequitur? Nonne satis erit, si aliqua effectrix assequatur? Mihi quidem illud persuasum est, quemadmodum Deum, hoc est primam causam efficientem, esse speculatrix naturae disciplina declarat, ita et effectricem quoque naturae eiusdem disciplinam, Deum esse omnium postremum finem, ostendere. Neque hoc solum sed illud etiam, naturae leges aliquem habere et auctorem et iudicem, nisi forte sola haec lex deserta sit quae nullum

legislatorem habeat aut, si quis iura haec mundo praescripsit, nulla iuris huius servandi cura tangatur. Quod si tam ignarus est ut nesciat praemia et honores virtutem alere iacereque eam semper si praemiis et honoribus destituta sit, indignus profecto est ad quem auctorem et iudicem sanctissimas naturae leges referamus. Quocirca si de Deo divinaque remuneratione sermonem facimus quatenus naturae lumen ostendit, utrunque in hoc lumine agnoscimus, et Deum esse et esse remuneratorem inquirentium se. Quia vero, ut Deo placere possimus, non sat est ipsum cognoscere principium esse auctoremque naturae, sed oportet in Deum ferri, quia finis est supernaturalis atque adeo supra naturae vires eminens et excellens, rectissime in uniuersum dixit Apostolus accedentem ad Deum, finem utique supernaturalem, oportere credere quia est, etc. Nam quod naturalis ratio docet, id scire ad supernaturalem hunc accessum non est satis. Habemus quippe accessum ad Deum per fidem (Rom. 5). Quod autem Paulus de accessu ad finem supernaturalem, de remuneratione quoque supra naturam loqueretur, illa manifeste demonstrant (Heb. 11): Exspectabat fundamenta habentem civitatem, cuius artifex et conditor Deus. Et posterius: Nunc autem meliorem patriam appetunt, id est caelestem; ideo non confunditur Deus vocari Deus eorum: paravit enim illis civitatem. Et rursum: Aspiciebat in remunerationem…, inuisibilem enim tanquam videns sustinuit. Et denique: non suscipientes redemptionem ut meliorem invenirent resurrectionem…, atque hi omnes testimonio fidei probati non acceperunt repromissionem, Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur. Sed crimen illud, quod D. Thomae secundo loco inferebatur, satis, ut mea fert opinio, dilutum est. De tertio vero peccato nihil est necesse illum purgare, quum iam explicate docuerimus fidem theologicam, de qua in praesenti disserimus, non quibuslibet Dei dictis assentiri sed iis quae duntaxat et ad fidelium communem religionem spectent et communes ecclesiae administri denuntient. Ac primum nodum soluimus quidem, secundus vero expedietur hoc modo. Quae sunt fidei, ea sunt in duplici differentia: quaedam enim simpliciter et apud omnes fidei sunt, ut quae rationem superant naturalem; alia fidei dicuntur esse non per se quidem, sed quasi per accidens divinitus revelata propter eos qui eorum demonstrationem et evidentiam non habent, ut Deum esse et esse unum eundemque aeternum sapientem iustum. Quas res omnes licet in naturae lumine videamus, populo tamen rudi Deus providentissime revelavit, quemadmodum Divus Thomas (secunda secundae, quaestione I, artic. 5 et q. 2, artic. 4) explicuit. De Deo rursum dupliciter loqui possumus, qua divisione primo argumento diluendo utebamur: vel quia est principium finisque naturae, vel quia principium et finis est supra naturam. Priore modo Deum esse, esse unum immortalem sapientem et huius generis reliqua naturale lumen ostendit; posteriore autem illa eadem sola fides tenet. Unde et Divus Thomas (secunda secundae, quaestione I, articulo 8), cum in primo argumento opposuisset Deum esse unum non oportere in articulis fidei computari, quod sciri per demonstrationem posset, respondet quod multa per fidem tenemus de Deo, quae naturali ratione philosophi inuestigare non potuerunt, puta circa providentiam eius et omnipotentiam et quod ipse solus sit colendus. Quae omnia continentur sub articulo unitatis Dei. Hactenus ille. Loquitur autem de providentia et omnipotentia rerum etiam supernaturalium. Et (q. 2, arti. 2, ad 3) credere Deum, inquit, non convenit infidelibus

sub ea ratione qua ponitur actus fidei, etc., quae calumniam fortasse non effugient nisi ad huius distinctionis normam revocemur. Quibus rebus expositis D. Thomas aperte docet ea quae proprie et per se fidei sunt nulla posse naturali argumentatione patefieri. Quin (I p. q.32, art. 1) illos arguit quasi fidei inimicos religionique nostrae etiam noxios, qui ea quae fidei sunt naturae rationibus conantur ostendere. Quod si quae argumenta fidei decretis comprobandis sancti doctores afferunt, congruentia illa esse, non evidentia; probabilia, non necessaria; suadere, non cogere; adducere, non euincere. Lumen enim naturale id patefacit et illustrat quod naturae congruens ac consentaneum est. Cum ergo fides, ut saepe diximus, rerum earum proprie sit quae hominum naturam et ingenium exsuperant, fit ut res eiusmodi nullo monstrari naturae lumine, nulla confici naturae ratione queant. Quod si fides substantia est rerum sperandarum, ut ad Hebraeos Apostolus ait; spes autem quae videtur non est spes, ut idem tradit ad Romanos; consequitur necessario ut quae credit fides, quoniam et spes eadem sperat, haec nec oculi cernant, nec aures audiant, nec in cor hominis ascendant, atque adeo ne rationibus quidem demonstrentur humanis. Nisi forte aut res divinas humanae fulciunt ac sustinent aut certe Paulus fallit et fallitur, qui fidem argumentum esse non apparentium adstruit nostramque sapientiam in mysterio absconditam nullum huius saeculi principem cognovisse. Nostrae ergo disciplinae principia philosophi ostendere probabiliter possunt, demonstrare necessarie non possunt. Quocirca metuere non debet quisquam ut fidei meritum sit amissurus si rationes quoque ad fidei veritatem et explicandam et ornandam adhibuerit. Non enim, conetur licet quantum potest, rationes adhibebit eiusmodi quae praebeant experimentum sensuum, sed tales tamen quibus et ii qui non credunt ad fidem adducantur suavius et ii qui credunt in fide contineantur libentius. Fides sane cum natura non pugnat sed consentit nec dissident humana et divina ratio sed cohaerent. Utraque vera est nec verum vero adversatur; utraque est a Deo nec Deus sibi contrarius est. Peruertunt itaque homines fundamenta naturae cum illam a fide seiungunt. Quin fide dirigenda naturae ratio est et quidem sic ut haec duo verba inter se non res discrepare uideantur. Et cum divinis humana similia et agnata sint, qui hominis officium Deo exhibet et gratiae naturam servire facit, is probe theologi munere perfungitur. Quam omnino rem et Divus Thomas saepe probat et nos cum alias multis lib. 8 et 9 et 10 et 11 tum in quattuordecimo libro copiose disseremus. Nunc autem argumenta illa refutanda sunt quibus id effici uidebatur, ut theologia fidei decreta comprobaret. Ac primae quidem argumentationi responsum est satis. At secunda sic refellitur. Non est articulus fidei mundum a Deo exstitisse; sed Deum in principio temporis caelum terramque creasse, id vero articulus fidei est, qui demonstrari nulla ratione potest, quemadmodum D. Thomas (I p. q. 46, ar. 2) disserit. Nam quod tertio loco Petri testimonium obiicitur nihil aliud efficit quam religionem disciplinamque Christianam non esse omni ex parte similem Pythagoricae, cuius alumni nulla rationis antecepta informatione nullaque omnino reddita causa auctoritatem praeceptoris arcte mordicusque tenebant. Indoctorum est ista consuetudo eaque Saracenorum, paganorum, haereticorum, ut caeca et temeraria sectae suae dogmata sine iudicio amplectantur, et quae disquisitione egent maxime, haec sine ulla disquisitone recipiant. Non erudiuntur isti, crede mihi, sed adstringuntur nec via et ratione docentur sed quasi veneficiis et cantionibus in insaniam agitantur.

Enimuero quae in evangelio docemur omnia, quamuis acerrime ad supernaturalia capessenda moueant animos, tamen leniori naturae ratione Christus ipse praetexuit ne discipulos rationis expertes habere uideretur. Sapientia quippe Dei, quanquam attingit a fine usque ad finem fortiter, sed disponit tamen omnia suaviter, hominesque humano more instituit et erudit, hoc est rationales rationibus. Nec vero aliter discipulos suos Deus vult esse compositos ad doctrinam ceterorum quam ipsi ab eo sunt edocti. (Esai. 50) Dedit illis linguam eruditam ut sciant sustentare eum qui lassus est verbo; aperuit quoque illis aurem ut audirent quasi magistrum. Quemadmodum igitur Christi discipuli ipsum quasi magistrum erudientem audimus non quasi veneficum incantantem, ita et linguam habemus non quae huc atque illuc feratur volubilitate verborum sed doctam et eruditam, quae disciplinae suae sciat causas et rationem reddere. Lucianum Antiochenum scribit Eusebius (Lib. 9, c. 6) rogatum a praeside cur, cum vir rationalis et prudens esset, sequeretur sectam cuius non posset reddere rationem, in haec verba respondisse: Nos Christiani non, sicut vos putatis, humanae alicuius persuasionis errore constringimur nec indiscussa, ut alii, parentum traditione decipimur. Auctor nobis de Deo Deus est. Nec enim posset sublimis illa maiestas sensibus humanae mentis illabi, nisi vel spiritus sui virtute delata vel verbi ac sapientiae suae interpretationibus indicata. Fateor, errauimus nos etiam aliquando et simulacra, quae ipsi finximus, deos caeli ac terrae putabamus auctores. Sed arguebat eos fragilis substantiae suae a nobis praestita consecratio, in quibus tantum venerationis inerat, quantum decoris mens contulisset artificum. Verum omnipotens Deus ille, quem non nostris manibus fictum sed cuius nos decebat esse figmentum, errores miseratus humanos, sapientiam suam misit in hunc mundum carne uestitam, quae nos doceret Deum qui caelum fecisset et terram non in manufactis sed in inuisibilibus requirendum. Vitae et nobis leges ac disciplinae praecepta constituit, servare parsimoniam, paupertate gaudere, mansuetudinem colere, studere, pati, puritatem cordis amplecti, patientiam custodire. Sed et omnia haec, quae nunc adversum nos geritis, ventura nobis esse praedixit. Inde enim qui erat immortalis, ipse morti se praebuit, quo nobis patientiae praeberet exemplum. Sed nec nos sua morte decepit, quibus post tertium diem resurrexit, ut mortem vinceret resurgendo. Quae autem dico non sunt in obscuro gesta loco nec testibus indigent: pars paene mundi iam maior huic veritati adstipulatur. Aut si quid in his suspectum videtur, contestatur de iis etiam agrestis manus ignara figmenti. Si minus adhuc creditur, adhibebo vobis etiam loci ipsius, in quo res gesta est, testimonium. Adstipulatur his ipse in Hiersolymis locus et Golgothana rupes sub patibuli onere disrupta, antrum quoque illud, quod auulsis inferni ianuis corpus denuo reddidit animatum. Quod si terrena vobis minus digna uidentur, accipite etiam de caelo adstipulatorem fidelem. Solem ipsum horum vobis produco testem, qui cum haec fieri per impios uideret in terris, lumen suum meridie abscondit in caelo. Requirite in annalibus uestris: invenietis temporibus Pilati Christo patiente fugato sole interruptum tenebris diem. Quod si terrae, si caelo, si sanguini martyrum fidem non accommodatis, quomodo meis verbis allegationibusque credetis? Et cum paene iam his verbis auditoribus suadere coepisset, arripi iubetur in carcerem ibique absque tumultu populi necari. Huiusmodi ergo rationes iubet Petrus a doctoribus fidelium reddi, quae videlicet, cum fidem antecedunt, infideles non trahant sed inducant; quum sequuntur, non uim

fidelibus afferant sed adiiciant robur. In hanc enim sententiam Augustinus dicit rerum naturalium notionem fidem gignere, nutrire, roborare. Nam defendit etiam, quoniam rebus naturalibus perceptis explorate et cognitis statim intelligitur, primum fidem cum natura nullo modo pugnare sed mirifice consentire; deinde argumenta captiosa et uana esse omnia quae fidei veritatem impugnant. Sed in secundo nodo expediendo multum omnino morae interposuimus. Bene autem habet, quod tertius idemque postremus nulla dissolutione eget. Quid enim addamus quod legere operae pretium sit post Divi Thomae sententiam adeo perspicue, diligenter atque enodate in superioribus explicatam? De principiis ergo Theologiae hactenus.