De locis theologicis

Porro ut ad illud, quod de ecclesiasticorum auctorum consensu diximus, revertamur. Clemens Alexandrinus 1 Strom. lib. et a nobis stat et multas etiam causas affert, cur phiiosophia sit theologo necessaria. Unam ad philosophos edocendos; simili enim

edocemur simile. Sicut ergo Apostolus Hebraeis Hebraeus factus est, atque adeo omnia omnibus, ut omnes lucrifaceret; ita theologiae professor fiat necesse est philosophus philosophis, ut hos convenientius faciliusque lucretur. Exhibenda enim cuique sunt quae ei conveniunt et quae sunt familiaria, ut per propria ad fidem veniat veritatis. Atque hanc etiam causam 5 lib. Strom. resumit. Alteram affert ad refellendos sophistas. Nam quo pacto fallaces philosophorum argutias refutare possumus, nisi arguendi et refellendi artem persequamur? Tertiam, quod varia ac multiplex praeceptoris doctrina et delectat et admirationem adfert, atque adeo auditores captat. Quod varie item multiformi argumento suadetur, id firmius haeret animis discipulorum. Apostolus quoque docere se ait in omni sapientia, ut exhibeat omnem hominem perfectum in Christo. In omni, inquit, sapientia, hoc est divina et humana, ut cuiusvis generis homines afficeret perficeretque in Christo. Astitit praeterea Regina a dextris Christi, circumdata varietate. Ad haec quo modo ferri ac silicis concussione ignis, sic hominum doctissimorum conflictu et disputatione veritas elicitur. Quam ob causam peripateticorum morem de omnibus rebus in utramque partem disserendi Cicero sibi dicit placuisse. Disputationes autem inter homines humanae disciplinae imperitos solent esse ineptissimae. Quod si inutilis esset sapienti philosophia, quorsum Deus Salomoni philosophiam indidisset? Dedit autem illi Deus horum, quae sunt, scientiam veram, ut sciret dispositionem orbis terrarum et virtutes elementorum, divisiones temporum, stellarum dispositiones, naturas animalium, vim ventorum, differentias virgultorum. Si igitur Dominus harum rerum scientiam docet, est vero Deus, qui utilia docet, ut Isaias ait, certe illa non potest esse theologo noxia, sed erit potius accommoda. Et si haec scientia vera est, ut dicit Salomon, quid dicet Lutherus, qui speculativas omnes disciplinas errores esse affirmat inanesque fallacias? Pergit Clemens argumentari ex eo etiam, quod athleta, qui non se prius instruxit ad certamen, iure contemnitur. Qui ergo ad certandum cum fidei adversariis multiformibus non est etiam multiformi disciplina instructus, is non est dignus qui in perfectis theologis habeatur. Insuper, dividere, inquit, voces, quae in Scriptura afferuntur ancipites, theologo necessarium erit, ne ex amphibolia et eludat et eludatur. Hoc autem praestare sine grammaticae artis auxilio non poterit. Quod si grammatica semel admittitur, quidni dialectica? quidni philosophia? An volunt grammatici sibi solus theologiam vindicare, ceteros omnes, dialecticos, physicos, astronomos, geometras ab illius participatione secludere? Id quoniam constat esse vanissimum, fateamur necesse est humanas disciplinas theologo esse perutiles. Quod si non sunt, inquit Clemens, adhuc necesse est illas addiscere, ut rite valeant damnari. Qua enim fronte de his sententiam ferimus, quae perspecta et cognita non habemus? Hactenus Clementem Alexandrinum secuti sumus, non ut interpretes, sed, ut solemus reliquos, iudicio arbitrioque nostro, quantum quoque modo videtur e fontibus eorum haurientes. Origines autem, ut Eusebius auctor est lib. 6 Ecclesiast. hist., cap. 15, philosophiae studia detrectantibus respondet, se huic quidem operam navasse diligentem, sed non absque virorum gravissimorum exemplo, Panthaeni, Heraclae aliorumque similium, qui cum essent doctores apostolici, nihilo secius philosophorum libros legere et in philosophiae studiis exerceri solebant. Refert etiam Eusebius Origeni morem istum

fuisse, ut si quos nostrorum adolescentulorum ingeniosos videret, traderet eis etiam ea, quibus philosophi discipulos suos velut primis elementis imbuere solent; dicere vero solitum, non parum ad intelligentiam Scripturarum emolumenti fidelibus conferri, si in liberalibus et philosophicis litteris exercerentur; nostrae enim philosophiae partes Graecos antevertisse; nec debere partes suas omittere veritatem, quia eas sibi praeveniens falsitas vindicasset. Vide etiam Eusebium lib. 4, cap. 7, et Sozomenum lib. 3 Hist. suae cap. 15. Theodoretus quoque lib. 8 Hist. tripart., cap. 8, Didymum refert grammaticam, rhetoricam, arithmeticam, geometriam, astronomiam syllogismosque Aristotelis didicisse, quod adversus mendacium arma veritatis exsisterent. Fortiter enim expugnantur hostes, quando adversum eos ipsorum armis utimur. Ita Socrates¹ 3 lib., cap. 16 et Damasus 4 lib., cap. 18. Neque statim prava opinione fallaris, contra hostes² hoc esse licitum, in aliis disputationibus dissimulandum; quia, ut Hieronymus ad Magnum ait, omnes pene omnium doctorum Ecclesiae libri eiusmodi eruditionis plenissimi sunt. Quod autem ibidem Theodoretus ait, huiusmodi disciplinis veritatem, nempe fidei, non erudiri, id significat, non his Evangelium quasi tignis fulciri, aut inde Catholicae veritatis probationem pendere. Alioqui viri gravissimi ad ea etiam suadenda, quae fidei nostrae ac religionis propria sunt, naturalia argumenta inseruerunt. Exemplo nobis sunt Eusebius lib. 3 Hist. eccles., cap. 25 et lib. 9, cap. 8.; Melito rursum apud eundem lib. 4, cap. 26, Iustinus quoque, eodem Eusebio referente, lib. 4, cap. 8, Tertullianus praeterea in Apolog. id quod Eusebius etiam retutit lib. 2, cap. 24, Lucianus denique martyr et summa eruditione vir, eodem Eusebio auctore, lib. 9, cap. 6. Non hic refero Damascenum 4 lib., cap. 4, non Epiphanium Haeresi 76, non Augustinum lib. 1 De mo. Eccles. et toto primo Adversus Cresconium libro, qui ut grammaticus dialecticam in Augustino damnabat, et De util. cre. cap. 97 et Contra epist. Funda. cap. 4, et 18 De civit. cap. 41, non Bedam 37 dist., cap. Turbatur, non Hieronymum ead. dist., cap. Si quis artem, et cap. Qui de mensa, non Synodum Eugenii Papae cap. De quibusdam, non Clementem cap. Relatum. Haec, inquam, et alia plura non refero, quoniam libris sequentibus huiusmodi argumentum sum diligentius persecuturus. Id modo constat, clarissimos viros non solum ad ea suadenda quae rationi naturae consentiunt, sed etiam ad ea quae lumen naturae superant, humanis rationibus usos esse; eisdemque ab ethnicis calumniantibus Christianam religionem asseruisse.