De locis theologicis

ADVERSUS HANC POSTREMAM CONCLUSIONEM OBIECTIONES QUAEDAM

Atque in harum conclusionum et explicationem et confirmationem abunde haec dicta sufficerent, nisi huic postremae illud a quibusdam Theologis obiiceretur; quod tempore dominicae passionis apostoli omnes Christi fidem amiserunt; quo fieri, ut episcopi omnes apostolis succedentes possint Christi fidem amittere. Nam quod eo tempore in sola beata Virgine fides permanserit, candela, inquiunt, illa significat, quae in officiis eorum dierum sola non extinguitur, unde discipuli lumen, quod amiserant, receperunt. Quoniam autem ratio haec infirma illis etiam videbatur, eamdem omnino rem et sanctorum veterum et scripturae sacrae testimoniis confirmant. Primum ergo argumentum ex illo trahitur, quod per Matthaeum dicit: Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte; scriptum est enim, percutiam pastorem et dispergentur oves gregis, id est, ab unitate fidei solventur. Sic enim Glossa interlinearis exponit.

Secundum, ex eo quod apud Lucam legitur, verba mulierum nuntiantium Christi resurrectionem visa apostolis esse quasi deliramenta. Tertium, ex eo quod Marcus tradit Christum exprobasse omnibus apostolis incredulitatem et duritiam cordis. Quartum, ex Augustino in illum psalmi, Defecerunt oculi mei: omnes, inquit, discipuli desperaverunt, quod ipse esset Christus. A latrone apostoli victi sunt, qui tunc credidit, quam ipsi defecerunt. Refert etiam Cardinalis Turrecremata in hoc idem Ambrosium, Hieronymum, Gregorium, Isidorum. Verum, difficile est, de eorum facilitate, perinde ut causa postulat, dicere, qui huiusmodi argumentis permoti, apostolos in universum omnes fidem perdidisse aiunt. Id quod non cum ratione solum, sed etiam cum sacris litteris pugnat. Nam, ut de Petro taceamus, cuius fidem non defecisse posterius demonstraturi sumus, adhuc opinio illa de caeteris apostolis non modo non certa, sed ne probabilis quidem est. Discipuli, inquit, abierunt in Galilaeam, in montem ubi constituerat illis Iesus; et videntes eum adoraverunt; quidam autem dubitaverunt. Quidam, ait, non omnes. Video autem hanc dubitationem a nonnullis non ad apostolos, sed ad alios nescio quos discipulos referri; sed mihi semper Theophilacti magis ac Remigii sententia placuit, qui illam docent ad tempus, quo Christus ante discipulis apparuerat, referendam. Id quod Marcus, ut opinor, intellexit, cum ait: Increpavit incredulitatem et duritiam cordis, quia iis, qui viderant eum resurrexisse, non crediderunt. Sive enim apparitio haec, quam Marcus scribit, in die Ascensionis fuerit, ut multis placet, sive antea quemadmodum nonnullis etiam videtur, dubitandum non est, quin eas increpationes hic Marcus recapitulando perstrinxerit, quas sparsim alii evangelistae conscripserunt. Quia iis, inquit, qui viderant eum resurrexisse, non crediderant. Constat autem ex aliis evangelistis incredulitatem et duritiam cordis ex ea scilicet causa, quia his, qui viderant Christum surrexisse, non est creditum, non ad omnes apostolos pertinere. Petrus namque et Ioannes, audito nuntio, cucurrerunt ad monumentum; ac Iacobus iuxta Hebraeorum evangelium ab hora, qua biberat domini calicem, iuravit se non comesturum panem, donec Christum videret resurgentem; ut auctor est Hieronymus in cathalogo scriptorum ecclesiasticorum. Non igitur omnes apostoli fidei iacturam fecisse credendi sunt, nisi, quod absurdum est, omnes infideles fuisse credideris. Non enim fides semel a Christiano suscepta, nisi per infidelitatem tollitur. Illud absurdius, haereseos notam apostolis universis inurere. Quod qui faciunt, idque sine idoneis et urgentibus causis, hi non solum illis, sed Christo etiam et Ecclesiae iniurii sunt. Iam argumenta illa infirma esse quis non videt, quae auctores illius opinionis subiecerunt? Quae quidem partim a nobis ante confutata sunt, partim uno nunc verbo confutabuntur. Si enim quicquam probant, id solum probant apostolos in fidei confessione defecisse, aut etiam in fide viva, quae per dilectionem operatur. Huc vero referri potest consuetudo illa ecclesiastica extinguendi omnes cereos praeter unum. Quamquam Rupertus lib. de divin. offic. 5 asserit, extinctos cereos priores significare prophetas a Iudaeis interemptos, at cereum illum, qui ad breve tempus absconditur, significare Christum. Sane vero etiam si apostoli tunc temporis fide caruissent, nihil tamen contra conclusionem haberetur. Nam, ut Augustinus admonuit, tunc apostoli defecerunt, cum nondum erant duces ecclesiae, nec illud impletum fuerat, Ego confirmavi columnas eius. Unus ergo tunc erat pastor, Iesus Christus. At Petrus ac reliqui apostoli postea quam a Christo pastores constituti sunt, sine controversia fidem semper catholicam tenuere.

Caeterum, quod haeretici calumniantur pastores ecclesiae homines esse, fallereque proinde ac falli posse, argumentum exiguum sane atque mendicum est. Aliud quippe fuerit de humanae naturae imbecillitate disputare, aliud de divina gratia et providentia, qua homines in veritate fidei continentur. Tota namque simul fidelium concio homines sunt: Prophetae item, apostoli et evangelistae homines erant; sed quoniam spiritum veritatis accepere, in falsam fidei doctrinam venire non poterant. Sic ergo et ecclesiae doctores universi homines quidem sunt, sed quoniam divino spiritu gubernantur et aguntur in vera dogmata, nequeunt in falsa declinare. Illud autem, quam ineptum, quam frivolum, quam ridiculum? Quod quidam interpretantur, ideo nos in ecclesiam non credere, quia homines sunt: omnis vero homo mendax. Non est haec illa profecto causa, quae gravissimos viros adduxerit, ut in ecclesiam credendum esse negarent. Sed antiquior et pulchrior et ab auctoribus ipsis propheta alia causa est. Augustinus quippe, Credimus, ait, Petro, credimus Paulo, in Paulum aut Petrum non credimus; credere enim in eum est credendo amare, credendo in eum ire. Hactenus Augustinus. Et Ruffinus, Non dicitur, inquit, in sanctam ecclesiam, sed sanctam ecclesiam credendam esse, non ut Deum sed ut ecclesiam Deo congregatam. Hac itaque praepositionis syllaba creator a creaturis secernitur. Haec ille. Ob id igitur auctores hi non admittunt, ut in ecclesiam credamus, quia ecclesia fidei nostrae finis non est. Existit autem hoc etiam loco quaedam quaestio subdifficilis. Cum enim a Hieronymo dupliciter ecclesia dicatur et ea, quae non habeat maculam aut rugam, et vere corpus Christi sit, et ea, quae in Christi nomine, absque plenis virtutibus, immo cum vitiis quibusdam admixtis, congregetur; unde nobis constare poterit, utro nam modo nomen ecclesiae capiatur, cum dicitur columna et firmamentum veritatis? Haeretici siquidem quicquid in scripturis proditum est, quod ad ecclesiae vel auctoritatem spectet vel veritatem, id totum non in posteriore sensu, sed in priore accipiendum cavillantur. Concedunt itaque spiritum veritatis ecclesiae sanctorum; ecclesiae, quae malos habeat permixtos, non concedunt. Nec ea se solum ratione tuentur, quod in voce ambigua liberum est utramlibet significationem eligere, sed argumentis aliis in id etiam incumbunt, ut hoc loco, et quaestione ecclesiae nomen non aliter usurpandum esse persuadeant. Illud primum est, quod Hieronymus sentit, ecclesiam in secundo significatu abusive dici: ut fortis, inquit, prudens, castus, iustus et temperans, interdum plene pro his, qui perfectae virtutis sunt, interdum abusive pro his, qui sunt incipientes, accipiuntur. Si ergo prior significatio propria est, posterior impropria; commodius sine dubio ecclesiae vocem in illa priore, hoc est, pro iustorum concione usurpabimus. Rursum, cum Apostolus, illa, dicit, Ecclesia subiecta est Christo, et Christus dilexit ecclesiam… et Christus caput est ecclesiae, ipse salvator corporis eius; vox illa pro sanctorum congregatione accipitur, ut Hieronymus Augustinusque interpretati sunt. Quid igitur causae erit, cur aliter accipiamus, cum ecclesiam scribit apostolus columnam esse ac firmamentum veritatis? Praeterea, encomio illo nobilitavit Paulus non ecclesiam quamlibet, sed eam quae esse domus Dei. At domus Dei soli iusti esse creduntur, ut etiam Augustinus ait, non ergo columna veritatis est nisi ecclesia sanctorum. Praeterea, Augustinus disserte docet domum ecclesiamque Dei, quae in bonis solum fidelibus est et sanctis Dei servis, eam esse quae aedificata est supra petram, quae etiam

claves accepit ac potestatem solvendi et ligandi. Eadem ergo domus Dei est, quae est columna et firmamentum veritatis. Quamobrem, si pastores, qui ecclesiae sibi nomen vendicant, mali sunt, non ad eos haec et alia similia pertinent. Quod et Augustinus idem multis aliis locis confirmat. Quae si vera sunt, non solum conclusio illa postrema, quae nunc expenditur, sed reliquae omnes funditus evertuntur; et quicquid omnino hoc nobis loco constitutum est. At vero, quamquam in eam sententiam haec et alia plura ab haereticis disputantur, nos tamen ecclesiam sequi oportet, et ab omni, quod abhorret ab ipsius approbatione, fugere. Primum autem hoc intelligendum puto, quae nunc ab illis defensionis ratio viaque tentatur, eam non modo nostras rationes evertere, sed ad id etiam deducere, quod fidei catholicae rerumque omnium publicarum naturae dissonum atque inimicum sit. Si enim spiritus veritatis solum bonis a Christo est in evangelio promissus, caeterae quoque promissiones ad ecclesiam, quae ex solis iustis constituitur, pertinebunt. Quocirca, dicendum est enim saepius, nec legum ferendarum auctoritas nec clavium potestas nec peccatorum remissio nec doctrinae vis nec sacerdotii religio nec ulla omnino publica evangelii facultas, nisi in ecclesia omni ex parte bona invenietur. Cum vero in ecclesia catholica, quae inde ab apostolis fuit, semper fuerint mali bonique permixti; in ea nimirum nulla fuisset firma fides, nulla certa veritas, nulla expresa potestas, nulla solida auctoritas. Ita omnia, quae, vel, pontificum vel conciliorum vel totius etiam ecclesiae consensione decreta ac definita sunt, nullas omnino haberent vires. Sive enim excipias eos non esse iustos, sive, ut iusti sint, esse tamen nobis incognitos; utralibet via et modo illorum dogmata, scita, leges eludes. Eritque quemadmodum supra diximus, res Christi publica omnium, quae fingi possunt, stultissime atque absurdissime constituta. Itaque fit verum illud, quod initio dixi, spiritum veritatis, fidei catholicae fulcimentum caeteraque Spiritus Sancti charismata ei ecclesiae esse et promissa et data, quam apostoli sua doctrina miraculisque fundarunt, ad quam iidem suas conscripsere epistolas, quam in terris semper habuit Christus, quam sacrae litterae apte prudenterque describunt ex bonis ac malis piscibus, ex frumento et zizaniis, ex tritico et palea, ex fatuis sapientibusque virginibus, e servis probis improbisque constantem. Haeretici ergo ecclesiae nomen sibi habeant et invidiosum et obscurum eamque ecclesiam interpretentur, quam adhuc nemo est mortalium intuitus; nos autem ecclesiam ex consuetudine tum divini sermonis tum etiam vitae nostrae interpretemur. Nec metiamur eam, ut superbi et arrogantes, verborum magnificentia; sed ecclesiam eam, quae habetur, existimemus, illam autem omittamus, quae omnino nusquam reperitur. Homines enim sumus, remque proinde publicam, quae est in hominum usu vitaque communi, non eam, quae fingitur sperare debemus. Quae omnia sic a me dicta existimari velim, non ut nulla in terris sit coram Deo bonorum multitudo atque collectio, quae et ecclesia et sponsa et amica Dei in sacris litteris nuncupetur; sed ut eos nos a malis in domo et ecclesia Dei minime separemus, ubi vasa aurea et argentea sunt, lignea quoque et fictilia; non in honorem omnia, sed quaedam vel in contumeliam. Verum haec explanata sunt ante satis, ut arbitror, diligenter. Iam argumentis illis respondeamus, quae modo suggessimus, nam iis, quae a principio libri huius sunt posita, capite sequenti eodemque postremo respondebimus. In voce,

inquiunt, ambigua licet e multis unumquodlibet significatum accipere. Minime, inquam, gentium. Sed antecedentia primum et consequentia spectanda sunt; deinde considerandum, quae natura rerum sit, quid cohaereat, quid repugnet multaque omnino alia, quae nos in tertiodecimo libro accuratius et exquisitius persequemur. Quod si ubi dona ecclesiae Christi pollicetur continendis in officio ac veritate fidelibus necessaria, ea nos ad latentia solum et invisa membra referimus; inania profecto essent dona illa parumque ad communem utilitatem accommodata. Quin ut supra ostensum est, noxia essent ac perniciosa valde, quippe quae perditissimis quibusque civibus et dissidiorum praeberent perpetuas causas et in omnibus omnino flagitiis impunitatem ac licentiam sempiternam. Iam vero si ratione duce ac magistra eum iniurium principi bono et sapienti censemus, qui illius privilegia sic interpretatur, ut non solum frustra, sed in perniciem concessa esse videantur; quanto magis ille erit Christi iniquus, pravus et malitiosus interpres, qui gratias et favores, quos reipublicae suae promisit Christus, in eum sensum acceperit, qui non modo vanitatem prae se ferat, sed afferat vel exitium? De ecclesia igitur, quae bonos simul malosque complectitur, locus ille Pauli caeterique similes intelligendi sunt. At talis concio ac coetus abusive ecclesia dicitur. Id primum nego. Nec enim de forti, prudenti, iusto ac temperanti eadem est causa. Fateor siquidem cum Hieronymo, eiusmodi virtutum vocabula, ad incipientes atque imperfectos non nisi per abusum traduci posse. Quoniam vera virtutis definitio non illas inchoantes et, ut ita dicam, informatas dispositiones, sed habitus plane absolutos atque perfectos exprimit, quemadmodum Aristoteles, Divus Thomas ac reliqui veri Philosophi tradiderunt. At ecclesiae vox nihil tale indicat, quale isti fingunt, unde malos ab eo coetu excludamus, qui ecclesiae sibi nomen proprie vendicat. Quamobrem nulla est improprietas, nullus abusus, si ecclesia etiam ea nuncupetur, quae in uno baptismo, una fide, una religione improbos habeat probis admixtos. Quamquam aliter deinde respondere possumus Hieronymum de ecclesia Christi in eum usum fere loqui, in quo populum Dei, domum Dei, servos Christi propemodum usurpamus. Fit enim nescio quomodo, ut casus gignendi additus ad bonos potissimum vocum illarum intelligentiam deducat. Ita si ad ecclesiam vitio depravatam referantur, abusus fortasse nonnullus est, qui mente magis concipi, quam verbis significari potest. Nam et populus Dei ille in sacris litteris dicitur frequentissime¹, qui Deo peculiariter dicatus est, in quo scilicet Dei fides viget ac cultus, quamvis in eo sint aliqui peccatores. Sed ad Hieronymi testimonia satis. Ad id vero quod subiectum est, capite sequenti respondebimus, ubi explicabitur, quonam sensu ad Ephesios 5 Apostolus ecclesiam nominarit. Quod autem domus Dei etiam illa sit domus magna, in qua sunt vasa aurea et argentea, lignea quoque et fictilia, non est necesse demonstrare. Id tamen, etsi perspicuum est, ad futurum tempus reservamus, cum primi capitis argumenta diluentur. Iam, quod postremo loco ex verbis Augustini obiicitur, id caute et legendum et audiendum est, quemadmodum ante nos viri ecclesiastici admonuerunt. Possunt enim verba illa duplicem sensum ingerere. Unum, ut soli iusti intelligantur Christi et ecclesiae administri esse, soli remittere peccata, soli ecclesiasticam habere et auctoritatem et potestatem. Quem sensum constat non rationi solum, sed ecclesiae fidei sacrisque etiam litteris repugnare. Sed de hac re non est huius aut loci aut instituti disserere. Alter ergo

sine dubio Augustini sensus est, ut soli iusti dicantur claves regni caelorum, potestatem ligandi ac solvendi, spiritum veritatis et reliquas spirituales gratias accepisse; quod universa dona haec non propter malos, sed propter bonos ecclesiae et promissa et collata sint. Sic enim quae oeconomis ac dispensatoribus paterfamilias tribuit in familiae commoditates distribuenda, non oeconomis haec, sed familiae ipsi tributa esse intelliguntur. Sic quae episcopis et clericis populus dedit in pauperum expendenda usus, ea non episcopis et clericis, sed pauperibus dicitur contulisse. Sic etiam, si principes homini ignoto quicquam ob amici sui preces meritumque donarit, id iure ac vere dicet se non homini ignoto, sed amico donasse. Ad quam omnino legem illa quoque explicanda sunt, quae ex Augustino contra Petri et successorum eius auctoritatem afferuntur. Claves non unus homo Petrus, sed unitas accepit ecclesiae. Item, potestatem ligandi ac solvendi Petrus cum omnibus, tanquam personam gerens ipsius unitatis accepit. Item ecclesiae claves datae sunt, cum Petro datae sunt et cum ei dicitur, ad omnes dicitur: Pasce oves meas. Quae omnia, ut opinor, nihil aliud significant, quam Petrum ac caeteros ecclesiae ministros nec sibi nec ob sua merita, sed ecclesiae obque ecclesiae causam claves reliquaque evangelii publica munera accepisse. Quamquam priora illa scio aliter ab aliis interpretari. Sunt enim qui ea referant ad usum potestatis, quem mali, quia legitimum habere non possunt, dicuntur non habere. Alii referunt omnino ad gratiam, non illam sacramentalem, quae etiam per malos ministros dari solet, sed quae precibus ministri respondet, ut de consc. Dist. 4. Quomodo Augustinus videtur significare. Alii tandem existimant Augustinum de publicis raptoribus, usurariis, concubinariis, sacrilegis loqui. A quibus olim, perinde ut si essent ab ecclesia praecisi, non licebat sacramenta percipere. Ideoque illiusmodi ministri gratiam sacramentorum non dabant. Verum hoc disputare, ut saepe iam diximus, non est huius diei ac temporis. Et Valdensium insania iam pridem explosa est nec in eo negotio nos nunc oportet elaborare. Itaque de his dictum est satis. Nunc argumenta, quae a principio contra ecclesiae auctoritatem posita sunt, quam brevissime possumus, refellamus.