De locis theologicis

IN QUO ARGUMENTA PRIMI CAPITIS CONFUTANTUR

Primum vero argumentum promptissimum est refellere, nec uno tantum, sed multis etiam modis. Tum, quod nec Moyses nec Iosue in quorum gubernatione tempus illud erat positum, in populi furorem et insaniam inciderunt. Tum, quod ne certum est quidem, eos, qui in castris remanserint, in flagitium omnes consensisse, quin vero simillimum est, nonnullos etiam repugnasse. Nam, ubi primum Moyses illam vocem edidit, Si quis est Domini iungatur mihi, congregati sunt ad eum omnes filii Levi, consecraruntque manus suas Domino unusquisque in filio et in fratre suo. Ex quo intelligitur, qui ad unam Moysi vocem se illi

coniunxerint, qui a Domino steterint, quos Dominus iustitiae suae administros in ultione fecerit, hos in eo scelere caeterorum socios et consortes non fuisse. Quid? Quod Aaron nondum sacerdotio fuerat initiatus, nec adhuc ei fuerat superhumerale impositum, rationalique adstrictum et aptatum, in quo erat doctrina et veritas. Nihil ergo mirum, si Aaron filiique eius nec pastores populi constituti nec sacerdotes consecrati in fide ac religione errarunt. Quamquam¹ Aaron, quod et Petro et Marcellino postea accidit, metu peccavit, non infidelitate. Nihil ergo contra nos affertur, qui asserimus sacerdotes, pastores iam ecclesiae a Christo institutos errare omnes in fide ac religione non posse. De argumento itaque primo tantum. Secundum autem videtur esse gravius, quo non Calvinus modo, sed Donatistae etiam adversum catholicos usi sunt, quemadmodum libr. De unit. Eccles. Cap. 12. Augustinus tradidit. Sed non est necesse nova nunc responsa meditari, quando huic argumento egregie ab Augustino responsum est: Plerumque, ait, sermo divinus impias turbas ecclesiae sic redarguit tanquam omnes tales sint et nullus bonus omnino remanserit. Inde quippe admonemur, in suo quodam numero eos dici omnes, id est, omnes filios gehennae. Ipsi ergo vel imperite vel fallaciter agentes colligunt de scripturis talia, quae vel in malos bonis usque in finem permixtos vel de vastatione prioris populi Iudaeorum dicta reperiuntur; et volunt ea detorquere in ecclesiam Dei, ut tanquam defecisse ac periisse de toto orbe videatur. Hactenus Augustinus. Huiusmodi ergo prophetarum oracula hunc in primis sensum habent, ut quoniam in comparatione malorum adeo pauci boni sunt, ut nulli esse videantur, scriptura totum una comprehensione populum reprehendat, quamvis in eo nonnulli sint boni. Deinde, praedictiones propemodum illae erant, non reprehensiones. Describitur enim populus ille non qualis tunc erat, sed qualis post Messiae adventum futurus erat. Uterque sensus, ne haeretici nostrum esse causentur, exemplis scripturae manifestis comprobandus est. Ezechiel eodem quo et Hieremias tempore vaticinatus. Quid dicat ei dominus audiamus: Domus autem Israel nolunt audire te, quia nolunt audire me. Omnis quippe Domus Israel attrita fronte est et duro corde. An putas in tota hac depravata domo partem aliquam superesse, cui generalis illa sententia non conveniat? Audi quid etiam dicat Dominus: Signa Thau per frontes virorum gementium et dolentium super cunctis abominationibus, quae fiunt in medio eius. Non ergo omnes in populi flagitium consenserant; non omnes attrita fronte et duro erant corde. Esto aliud exemplum. Salvum, inquit, me fac, domine, quoniam defecit sanctus…Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum. En unus totius generis humani culpas voce magna et queribunda deplorat, perinde ac si relictus sit solus. Sed quid dicit illi divinum responsum? Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exurgam. Intelligens ergo iam suae querimoniae se plures habere consortes, Tu, domine, inquit, servabis nos et custodies nos a generatione hac in aeternum. In libro autem contra Donatistas post collationem, cap. 20. Idem quoque Augustinus; Ne forte, ait, arbitrentur prophetarum tantummodo moris fuisse et non ad novum testamentum, sed ad veteris consummationem pertinere, sic arguere reprehensibiles, quasi omnes in eo populo arguantur et sic alloqui laudabiles, quasi omnes ibi laudentur, ecce ad Corinthios sic Apostolus loquitur: Paulus… ecclesiae, quae est

Corinthi, sanctificatis in Christo Iesu, vocatis sanctis, cum omnibus, qui invocant nomen Domini… Gratia vobis et pax a Deo patre nostro et Domino Iesu Christo. Gratias ago Deo meo semper pro vobis, in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Iesu; quia in omnibus divites facti estis in illo in omni verbo et in omni scientia…, Quis haec audiens credat in ecclesia Corinthiorum esse aliquos reprobos, quandoquidem verba ista sic sonant, velut ad omnes directa sit ista laudatio? Et tamen paulo post dicit: Obsecro fratres… ut non sint in vobis schismata…, Et in hoc horrendo vitio tanquam omnes increpans dicit: Divisus est Christus? Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis aut in nomine Pauli baptizati estis?… Hactenus ille. Poterat et ea commemorare, quae in eadem epistola subiecta sunt, Tanquam parvulis in Christo lac potum vobis dedi, non escam; nondum enim poteratis. Sed nec nunc quidem potestis; adhuc enim carnales estis. Cum enim sit inter vos zelus et contentio… Item, Et vos inflati estis et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum qui hoc opus fecit. Item ex epistola ad Galatas, O insensati Galatae, quis vos fascinavit non obedire veritati… Et postea tamen ait, Fratres, si praeocupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis huiuscemodi instruite spiritu lenitatis… Item ad Philipenses, Omnes enim, quae sua sunt quaerunt, non quae sunt Iesu Christi… Quas res in ea disputatione et multas alias similes a summo Theologo praeteritas arbitror, quod essent faciles; sunt certe ad praesens institutum utiles, easque fere in epistola ad Vincentium attigit. Iam quod pleraque eiusmodi prophetarum testimonia ad populi Iudaici statum et mores post Messiam referenda sint, et sequenti libro multa exempla cognoscentur, et nunc satis in uno exemplo demonstrabitur. Aggaeus Zorobabelem ac Iesum sacerdotem magnum totumque omnino populum, ut domum Dei aedificarent, his verbis admonuit, Et nunc confortare, Zorobabel, dicit Dominus, et confortare Iesu sacerdos magne, et confortare omnis populus terrae, et facite; quoniam ego vobiscum sum, et spiritus meus erit in medio vestrum, nolite timere. At eodem postea capite subiunxit Aggaeus, si tetigerit pollutus in anima, ex omnibus his, nunquid contaminabitur? Et responderunt sacerdotes, contaminabitur. Et respondit Aggaeus: Sic populus iste ante faciem meam dicit dominus, et sic omne opus manuum eorum; et omnia, quae obtulerunt ibi, contaminata erunt. Quem omnino locum convenientius de populi statu post testamenti veteris consummationem intelligimus. Tametsi Augustinus ad firmam quoque superiorum hoc exemplum interpretatus est. Sed, ut dixi, et ad populi conditionem post Messiae adventum aptius hoc congruentiusque refertur, et plura alia praesertim apud Isaiam huic proposito inservire libro proximo ostensuri sumus. Itaque de Isaiae Hieremiaeque testimoniis dictum est satis. Illud vero, quod tertio loco subiicitur, ecclesiam occultam esse posse, Donatistae etiam olim possuere. Quibus tamen Augustinus occurrit in haec verba. Non est ecclesia nobis operta, quia non est sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. Et de illa dictum est, non potest civitas abscondi super montem posita. Donatistis operta est. Tantum Augustinus. Primum autem illud falsum est veterem populum aliquando nullam ecclesiae speciem habuisse. Nam cum se solum relictum quereretur Helias, septem milia virorum scriptura commemorat genua sua non curvasse ante Baal; quibus sane illud perspectum et

exploratum erat, non fidem et unitatem, sed regnum esse divisum extareque proinde in Hierusalem templum Dei, summum sacerdotem, veram de lege ac religione doctrinam. Eiusmodi Tobias erat, qui, cum irent omnes ad vitulos aureos, quos fecerat Hieroboam, ipse pergebat ad templum domini et ibi adorabat Dominum Deum Israel, decimas fideliter offerens et caetera his similia secundum legem Dei puerulus etiam observans. Deinde, non sequitur, si populus ille ita vacillavit, ut pene cecidisse videatur, si ita dispersus est, ut propemodum formam et speciem amiserit, Christi quoque ecclesiam usque adeo obscurari posse, ut nulla eius species effulgeat. Plebs enim illa vetus, ut quae casura esset, ruinam saepe minabatur. Et quoniam futurum erat, ut illi reipublicae tanquam sempiterna nox esset offusa, nihil mirum si sensim obscurata est et evanuit. Quid autem si quandoque etiam vix apparuit, cui tam parva lux tenuisque noctis splendor affulsit?…nempe lucerna in caliginoso loco. Sed haec explicabuntur in sequenti libro diligentius. Nam Hilarii auctoritatem, qua nos Calvinus urgendos existimat, Vincentius Augustino quondam opposuit; sed hic loca omnia, quae ille ex Hilario collegerat, tanquam meras calumnias contudit et obtrivit fere in haec verba: Ecclesia aliquando obscuratur quidem multitudine scandalorum, sed etiam tunc in suis firmissimis eminet. Aliquando tentationem fluctibus operitur atque turbatur, et tale tunc erat tempus, de quo scripsit Hilarius, unde putasti insidiandum contra testimonia tot divina… Potes hoc modo dicere nec ecclesias Galatiae tunc fuisse, quando dicebat Apostolus: O stulti Galatae, quis vos fascinavit? Sic enim calumniaris docto viro, qui tardicordes et timidos graviter increpabat. Quis enim nescit illo tempore obscuris verbis multos parvi sensus fuisse delusos, ut putarent hoc credi ab Arianis, quod etiam ipsi credebant; alios autem timore cessisse et simulate consensisse. Quamquam et illi, qui tunc firmissimi fuerunt et verba haereticorum insidiosa intelligere potuerunt, pauci quidem erant in comparatione caeterorum, sed tamen etiam ipsi quidam pro fide fortiter exulabant, quidam toto orbe latitabant. Hilarius ergo decem provinciarum Asianarum aut zizania non triticum arguebat aut ipsum etiam triticum, quod defectu quodam periclitabatur, quanto vehementius, tanto utilius arguendum putabat. Habent enim etiam scripturae canonicae hunc arguendi morem, ut tanquam omnibus dicatur et ad quosdam verbum perveniat. Hactenus Augustinus. At Hieronymus, Ingemuit totus orbis, inquit, et Arianum se esse miratus est. Periclitabatur navicula apostolorum, urgebant venti, fluctibus latera tundebantur, nihil iam supererat spei; dominus excitatur, imperat tempestati, bestia moritur, tranquillitas rediit. Manifestius dicam, omnes episcopi, qui de propriis sedibus fuerant exterminati, ad ecclesias redeunt. Tunc triumphatorem suum Athanasium Aegiptus excepit; tunc Hilarium de proelio revertentem Galliarum ecclesia complexa est; tunc ad reditum Eusebii lugubres vestes Italia mutavit. Haec Hieronymus multaque alia, quae brevitatis studio praetereo. Sed haec satis sunt ut omnes intelligant navem ecclesiae in alto haeresum, seditionum discordiarumque procellis fluitantem fuisse iactatam quidem ac pene opertam fluctibus; sed non fuisse tamen in tanta etiam tempestate demersam. Quin in suis licet paucis fortissimis eminuit, qui quo magis in remigando laborarunt, eo aspectabiliores clarioresque fuerunt.

Ne hoc loco opus est ecclesiae Romanae fidem lucemque proferre, quae nunquam omnino ipsa latuit, sed toti semper orbi manifesta fuit, quemadmodum sexto postea libro accuratius ostendetur. Nec vero sub diversis pontificibus fides ecclesiae aut solvitur aut occultatur. Quin eo etiam tempore ecclesia catholica fidei suae manifestum argumentum edit. Iudicia tunc pastorum periclitantur, quae sine certo ecclesiae capite infirma atque incerta erunt. De qua re alio libro disseremus. Iam, in sexto argumento Calvinus et multum operae ac verborum sumit et vano se labore frangit. Poterat brevius ac facilius dicere quoniam synagoga extincta omnino et deleta est, ecclesiam quoque Christi funditus esse delendam. At discessio, quam praedixit Apostolus, venire non potest, dum vera ecclesiae facies extiterit. Id Calvinus dicit, non probat. Itaque falsum est. Quin posteaquam Germania non solum a Romano pontifice, sed a Romano eodemque suo imperatore maiore ex parte defecit, illa fortassis Pauli praedictio impleta est, instantque proinde Antichristi infoelicissima tempora. At, filius hominis veniens fidem non inveniet in terra. Sed huic argumento respondet Hieronymus illam hic fidem nominari de qua dominus aiebat Fides tua te salvam fecit. Et alibi de Centurione: Non inveni tantam fidem in Israel. Et rursum ad Apostolos: Quid timidi estis modicae fidei? Necnon et in alio loco, Si habueritis fidem sicut granum sinapis… Nec enim Centurio aut illa muliercula in Trinitatis sacramenta crediderant, sed simplicitas mentis et devota Deo suo anima commendata est. Haec est fides quam raro inventam Deus pronuntiavit. Haec est fides, quae etiam apud eos, qui bene credunt, difficile perfecta invenitur. Eodem quoque modo Augustinus respondet dominum de perfecta fide loqui, quae ita difficilis est in hominibus, ut in ipsis admirabilibus sanctis inveniatur aliquid ubi trepidaverint. Addit rursum, propter iniquorum abundantiam et paucitatem bonorum, quae illa potissimum aetate erit, Dominum ita loquutum. Propterea enim non dixit Filius hominis veniens non inveniet fidem in terra, sed quasi dubitans, putasne, ait, inveniet fidem. Non quod ille cuncta sciens de aliqua re dubitaret, sed ut sua dubitatione figuraret nostram; quia propter multa scandala circa finem saeculi pullulantia, hoc erat infirmitas humana dictura. Illorum autem error eripiendus est, qui vanissimis argumentis adducti sunt, ut putarent fidem in solo uno manere posse. Cum enim ecclesiae nomen collectivum sit, si unus tantum crederet, non crederet ecclesia. Adde quod Dominus per Matthaeum dicit: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Vobiscum ait. Et per Ioannem, cum pollicetur spiritum veritatis fidelibus sempiternum, pluribus illum pollicetur, non tantum uni. Adde etiam quod corpus non est unum membrum, sed multa, ut Apostolus ad Corinthios docet. Sed Corpus Christi, quod est ecclesia, ut idem ad Ephesios ostendit, usque in finem permanebit. Non ergo unquam multi fideles in ecclesia deerunt. Praeterea triticum simul cum zizaniis in agro bonique pisces cum malis in reti, usque ad consummationem saeculi durabunt. Non ergo solum in uno manebit fides. Sed deficiet hostia et sacrificium. Equidem hanc Danielis vaticinationem non ad finem saeculi, sed ad synagogae consummationem existimo referendam. Quod si quis ad tempus Antichristi referre velit, cum hoc ego non magnopere contenderim modo sic

interpretetur, ut propter crudelissimi tyranni saevitatem sacerdotes a publico et solemni sacrificio desistant. Quod vero ex Apocalypsi Ioannis obiicitur, quoniam valde obscurum est, nihil contra nos habet ad faciendam fidem virium. Tametsi hoc oraculum in Luthero fateor esse completum, cui data est clavis putei abyssi, ut errores penitus demersos atque defossos eruendo tanta caligine orbem obduceret, ut vel lucem ipsam tenebris circumfudisse videretur. Sed affulget adhuc ecclesiae lumen his, qui oculos habent ad videndum. Nam Lutherani caeci sunt et duces caecorum. Si autem omnis gloria filiae regis ab intus nihilque in ea externi splendoris est, qui fieri potest, ut illa cohaereant, Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato circundata varietate. Item, Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et non potest civitas abscondi super montem posita, neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant, caeteraque similia, quae sunt, ne longum faciam, praetereunda. Planum est igitur in sponsa Christi, in qua nihil fictum, nihil fucatum, nihil simulatum est, sed omnia vera, sincera, solida, omnem etiam externam gloriam ab interiore virtute et splendore procedere. Ac de sexto argumento nimis multa diximus. Reliquis vero argumentis diluendis illud admonere operae premium est, per figuratam dictionem multa, quae parti conveniunt, in totum solere transferri. Id nobis in usu est cum persaepe alias, tum magis cum de civitate, populo, regno omnique omnino coetu loquimur, de quibus ea in universum dicimus, in quae non omnes reipublicae partes, sed interdum paucae etiam concurrunt. Populum enim robustum, gentem bellicosam appellamus, non quod omnes in ea republica aut robusti aut bellicosi sint, sed quod viri ex ea ad rem bellicam selecti eiusmodi soleant esse. Nec enim aliter de humana republica ac de humano corpore loquimur. Dicitur autem homo agere vel pati, quae manus pesque vel agit vel etiam patitur. Dicitur mundus immundusve, si facies aut munda aut immunda sit, eodemque omnino modo similiter in reliquis. Inde adeo venit, ut vocabula, quae quibusdam ecclesiae partibus convenire videmus, ecclesiae ipsi attribuantur. Ad hanc enim legem ecclesia dicitur amica, pulchra, immaculata, sancta videlicet ratione bonorum; hortus conclusus, fons signatus ratione electorum. Qui cum prima atque optima pars sint ecclesiae Christianae, imo vero regni caelorum cum sint principes, quamvis in terrena republica despicatissimi ac contemptissimi; vere ac iure ea, quae in eos conveniunt, in totam ecclesiam transferuntur. Quoniam, ut ex Aristotele etiam ante docuimus, id civitas aut esse aut facere dicitur, quod in ea primarii et optimates aut esse dicuntur aut facere. Neque hoc loco, ubi a Lutheranis vel maxime petimur, Lutheri testimonium negligendum est, quo intelligant hi rem esse tam apertam atque dilucidam, ut eam ne Lutherus ipse quidem negare potuerit. Is igitur, cum in concione quadam ad populum explicaret quemadmodum ecclesia sancta diceretur, per synecdochem docet Mattaeum scripsisse, latrones blasphemasse, cum unum eorum id fecisse Lucas scribat. Sic unus et idem populus, ut ait, arguitur in Prophetis, cum multi sint inter eos boni; rursus laudatur, cum multi sint inter eos mali. Et pulcherrimae charitatis ea est figura, quae communia faciat omnia bona, communia item omnia mala. Ut alter alterius onera portet et sic impleat legem Christi². Sic civitas vel regio vel domus fecisse aut passa esse dicitur quod aliquot in ea fecerunt aut passi sunt. Hactenus Lutherus.

Hic ego haereticos universos appello, ut iam vel ipsi sint iudices num prudenter nobis opponant ecclesiam hortum conclusum esse, fontem signatum, puteum aquae vivae, paradysum cum pomorum fructibus, sanctam, pulchram, perfectam, sine macula et ruga gloriosam; ut in ea nullum praescitum, nullum infirmum, nullum improbum esse conficiant. Sed respondeamus ad singula. In septimo argumento canticorum de ecclesia encomium ponitur, cui abunde, ut reor, satisfecimus. Additur deinceps, in arca solos eos fuisse qui salvi facti sunt, arcam autem ecclesiae imaginem extitisse. At ne quis in hunc errorem incideret, ut putaret omnes qui per baptismum in ecclesiam transeunt, esse salvos; idcirco Petrus caute et sapienter adiecit: Quod et vos nunc similis formae salvos facit baptisma; non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio. Alioqui etiam, quod Hieronymus adversum Luciferianos ait, ut in arca omnium animalium genera, ita et in ecclesia universarum gentium et morum homines sunt. Ut ibi pardus et hoedi, lupus et agni; ita et hic iusti et peccatores, id est, vasa aurea et argentea cum ligneis et fictilibus commorantur. Arca igitur in eo potissimum ecclesiae typus est, quod extra eam nullus servatus est, non in eo quod omnes intra illam facti sunt salvi. Sed arcae Sacramenta e Hieronymo in dialogo illo petantur. Nos pergamus ad reliqua. Christus, aiunt, non est alterius ecclesiae caput, nisi eius cuius salvator est. Hoc primum non est adeo expeditum. Est enim caput angelorum Christus, nec constat tamen an eorum sit proprie servator. Certe non puto, quamvis contra sit a nonnullis disputatum. De qua re non est hic locus disserendi. Deinde, ea connexio infirma est, Christus est ecclesiae salvator, ergo omnes qui sunt in ecclesia servat. Est enim salvator omnium hominum, maxime fidelium, nec omnes tamen re ipsa salvos facit. Atque ut Christus corpus suum, quod est ecclesia, servet, servet, inquam, rei efficientia et exitu; adhuc non sequitur eum omnes qui sunt in ecclesia servare. Tum quoniam iam satis ostensum et patefactum est, quaedam de ecclesia vere dici, quae ei non omnium, sed quarumdam partium ratione conveniunt. Tum quoniam totius partiumque vocabula latius fusa sunt, quam voces corporis atque membrorum, quemadmodum paulo post explanaturi sumus. Ita non fit, ut si corpus Christi omniaque eius membra servantur, partes ecclesiae serventur omnes. Nec vero Paulus, ait, Christum exhibere sibi gloriosam ecclesiam; solum astruit seipsum tradidisse ut eam exhiberet gloriosam. Quemadmodum autem mortuus ille est, ut omnes viveremus, nec vivunt omnes tamen; sic se tradit pro ecclesia, ut eam mundaret et glorificaret, nec tamen omnes, qui in ecclesia sunt, mundantur et glorificantur. Tametsi vere ecclesiam suam sibi exhibet gloriosam; sed nec in omnibus partibus nec in hoc fortasse tempore. Porro id quod sequitur facillimum est. Nam, quamquam filii Dei aliquando secundum praedestinationem nominentur; at propria eademque frequens denominatio a praesenti iustitia fit, ut capite tertio explanatum est. Videmus autem vere filios exhaeredari ac iuste aliquando quidem. Non itaque colligitur filius est, igitur percipiet haereditatem; nisi illud simul ponas, et ius quod accepit non amisit. Quoniam autem filius Dei non semper probus intelligitur, sed is quoque interdum, qui paterna bona prodegerit; etiam hoc distinguendum puto ecclesiam e Dei solum filiis constare. Nam si filios voces, qui per baptismum sunt Christo et ecclesiae geniti, id nos

asserimus. Sed in his sunt improbi quidam et stulti filii, quos patris matrisque cura parturire iterum gestit, donec formetur in eis Christus. Sin filios Dei iuxta frequentiorem scripturae usum eos tantum appelles, qui probi et sapientes sunt; certe ecclesia non ex his modo constituitur, sed ex illis etiam qui paternae et probitatis et sapientiae effigiem eluerunt. Nam et in hos nomen filii quandoque diffunditur. Nonne, inquit, ipse est pater tuus? At generatio perversa erat et infideles filii. Item: filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Item, …convertimini filii revertentes et sanabo adversiones vestras. Item, Sicut lilium inter spinas sic amica mea inter filias. Quod de sanctis ecclesiae viris dictum esse omnes Christi fideles agnoscunt. Unde autem appellat spinas, nisi, ut Augustinus ait, propter malignitatem morum…? Et easdem unde filias, nisi propter communionem sacramentorum? Bona ergo filia in medio malarum est, in eademque paterna domo. Sed ovile Christi non nisi ex Christi ovibus constituitur. Quid tum? Quasi non alias pecudes habeat pastor. Habet sane capras, habet et hoedos. Pastori itaque non modo ovile est, sed et caprile et hoedile. Hoedi porro et agni in Dei cognitione intelligentiaque discreti sunt, in hominum scientia et cogitatione confusi. Dum hic vivitur, diversi licet greges, in una tamen congregatione sunt; adeoque permixti, ut segregari non possint, donec ille veniat qui separabit eos abinvicem, Sicut pastor segregat oves ab hoedis et statuet quidem oves a dextris, hoedos autem a sinistris. Sed ut argumento huic scholae more pressius distinctiusque respondeam, illud considerandum censeo quod ut nomen ovis non in eo solum loco, sed in sacris fere litteris pro bonis ac iustis accipitur; sic ovile ecclesiam in bonis iustisque designat. Quales sunt, quemadmodum supra diximus, voces aliae nonnullae ut exempli causa, amica, columba, immaculata, hortus conclusus, fons signatus, paradysus cum pomorum fructibus, quae nimirum voces ecclesiae vel propter iustos vel etiam propter electos tribuuntur. Quocirca non fit, ut si in ovili non sunt nisi oves, in ecclesia non sint hoedi, quos sponsa pascere iussa est, quoad eos ab agnis pastor ille summus segregaverit. Nomen etiam ovis malos nonnumquam in ecclesia significat, nedum probos. Hinc enim illa sunt. Erravi sicut ovis quae perierat. Et Omnes nos quasi oves erravimus: Et Sicut oves in inferno positi sunt: Et Iratus est furor tuus super oves pascuae tuae. Et in evangeliis Ovem errantem legimus et oves, quae perierunt, domus Israel. Atque cum Dominus Petro commisit oves, si nomen hoc pro solis bonis usurpatum censeamus, verendum est utique, ne mali a Petri cura existiment se exemptos. Sane vero quicumque fidei sacramentum habent, Petro intelliguntur esse commissi; nec ab eo modo requirendum, si gregem bonorum paverit, sed illa etiam, an quod infirmum fuit, consolidarit et quod aegrotum sanarit et quod confractum alligarit et quod abiectum reduxerit et quod perierat, requisierit. In quem sensum ovile Christi non est angustius quam ecclesia, sed perinde ut illa cum sanis morbosas etiam oves continet. Dominus autem Ioannis capite decimo in illum alterum sensum vocem ovis usurpavit. Iam, quod in hoc septimo principali argumento demum obiicitur, id in promptu est refellere. Nam si ex discipulis pseudoprophetae exierunt, intus ergo prius domique erant; nec enim aliter exire potuissent. At non erant, inquit, ex nobis. Hoc duobus modis exponitur. Initio significat Ioannes fictos illos et simulatos Christi discipulos fuisse, qui quasi amici ad tempus et socii mensae, in die necessitatis recesserint. Inter nos

versabantur, ait, eamdem nobiscum mensam caeteraque omnino sacramenta habebant communia, sed simulatio virtutis erat, venditatio, ostentatio; ideoque, quoniam non erant ex animo et vere nostri, non erant ex nobis. Nam si fuissent tales, quales nos sumus, ex animo Christiani, permansissent utique nobiscum. Deinde de viris forte Apostolicis loquitur, cum ait, ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Nonnulli siquidem statim a principio nascentis ecclesiae, nomine se apostolorum venditarunt, cum non essent apostoli Christi veri, sed pseudoapostoli. Quod igitur dicit, tale est, ex nobis exierunt, hoc est, a nostra schola et societate; sed non erant ex nobis, id est, non vere erant apostoli; si enim ii fuissent, nobiscum profecto permansissent. Veri enim apostoli, quos ad Evangelii munus delegit Christus, non tum hoc, tum illud, sed idem dicebant semper, eratque illis constans ac perpetua ratio et veritatis et vitae. Hoc enim ad auctoritatem evangelii pertinebat, ut eius primi administri, quibus scilicet illud est creditum, odorem saporemque Christi semper et in omni loco servarent. Contra vero operarii subdoli quamvis aliquando se transfigurassent in apostolos Christi, sed insipientia tandem eorum manifesta erat omnibus, et finis secundum opera ipsorum. Quamquam, si de praedestinatis, ut Hieronymo et Augustino visum est, Ioannes loqueretur, nihil adhuc haeretici conficerent. Nam quae rerum consequentia est, non sunt ex nobis, id est, non sunt ex electis; non igitur sunt in domo Dei, quae est ecclesia? Quasi vero in domo Dei non sint cum vasis electis in honorem vasa etiam non electa, nempe in contumeliam. Sed ad argumentum septimum diximus multa. Nunc octavum diluamus. Et ad testimonia quidem ex canticis post ea, quae dicta sunt, nihil est necesse respondere. Illud autem, quod ex Apostolo obiectum est, Divus Augustinus in libro 2. retractation. Ita interpretatur, ut ecclesiam describat apostolus, non quae iam sit, sed quae praeparatur ut sit, quando apparebit etiam gloriosa. Et in libro De perfectione iustitiae: Cum enim, ait, non tantum apostolus dixerit, ut exhiberet sibi ecclesiam non habentem maculam aut rugam, sed addiderit gloriosam, satis significavit, quando erit sine macula aut aliquid huiusmodi, tunc utique, quando gloriosa. Non enim modo in tantis malis, in tantis scandalis, in tanta permixtione hominum pessimorum, in tantis opprobiis impiorum dicendum est eam esse gloriosam. Nam si dominus ipse non fuit glorificatus nisi resurrectionis gloria, quomodo dicenda est, ante resurrectionem suam, ecclesia eius esse gloriosa? Mundat ergo eam lavacro aquae, abluens peccata praeterita, deinde perficiens eius sanitates, facit eam occurrere in illam gloriosam sine macula et ruga. Hactenus Augustinus. Cuius sententiae fuit non solum Divus Thomas,sed etiam Hieronymus ac Bernardus. In quem omnino sensum Esaiae testimonium idem Augustinus interpretatus est in libro Contra Donatist. post collat. cap. 8. Quamquam altera est eius loci commodior intelligentia, ut incircumcisus et barbarus populus non sit ecclesiam Dei oppressurus, quemadmodum opprimit qui pede calcat. Et capite nono docet, distinguenda esse tempora ecclesiae et pro diversitate varia scripturae loca, quae partim ecclesiae puritatem, partim malorum permixtionem annuntiant esse concilianda. Memini me tamen sic Pauli verba aliquando exponere, ut ad efficientiam baptismi etiam praesentem illa omnia referantur. Quod enim ait, ut eam sibi exhiberet sine macula, hoc planum et expeditum est, cum sine controversia omnes omnino maculas baptisma

deleat. Quod vero subiungit, sine ruga, id certum est ad baptismi novitatem attinere, qui veterem hominem substulit et absumpsit. Renovatur quippe, ut aquilae, iuventus nostra per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus Sancti, quem effudit in nos abunde. At, quomodo ecclesia per baptismum gloriosa? Nempe tunc gloriosa sponsa sponso suo exhibetur, cum illi virgo genere ac virtute clara, pulchra, munda, veste preciosa, auro gemmisque ornata exhibetur. Non autem regina illa, quae astitit a dextris regis in vestitu deaurato circumdata varietate, non Hester regio fulgens habitu et circumdata gloria sua, non in omni gloria sua Salomon ita gloriosi descripti sunt; quin gloriosior ecclesia sua Christo sit recens baptismi initiata sacramento. Nec enim minus in ecclesiam quam in synagogam illa quadrant, Lavi te aqua et emundavi sanguinem tuum ex te et unxi te oleo. Et vestivi te discoloribus et calciavi te hyacinto et cinxi te bysso et indui te subtilibus. Et ornavi te ornamento: et dedi armillas in manibus tuis et torquem circa collum tuum. Et dedi inaurem super os tuum et circulos auribus tuis et coronam decoris in capite tuo. Et ornata es auro et argento. Quae singillatim in baptismi efficientia explanare, erat facile id quidem, sed huius temporis non est. Non ergo cogimur ad futurum tempus ea effecta referre, quae in praesenti baptismus ecclesiae praestat. Omnia siquidem illa in duo haec Apostolus contulit, ut ecclesia sit sancta et immaculata. Ut exhiberet, inquit, sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta et immaculata. Qualem certe nunc etiam credimus esse, non in omni sua parte quidem, nam id, quemadmodum ante diximus, non est necesse, sed in multis membris, quorum sanctitas et puritas facit, ut ecclesia ipsa sancta vere immaculataque dicatur. Sane in parvulis adultisque nunc primum per baptismum lotis nulla prorsus quaestio est, quin ecclesia sancta et immaculata sit. Sed esse sine macula, ut Augustinus docuit, non absurde etiam ille dicitur, qui et criminibus caret damnabilibus, et ipsa peccata venialia non negligit mundare eleemosynis. Hos enim immaculatos scriptura vocat. Ero, ait, immaculatus cum eo. Quomodo? Observabo me ab iniquitate mea. Item, Beati immaculati in via, qui ambulant in lege domini. Non enim qui operantur iniquitatem, in viis eius ambulaverunt. In his ergo, qui ab iniquitate et crimine mundi sunt, sunt autem plurimi, ecclesia immaculata est, quamvis impuritatis nonnihil, hoc est, culpae venialis ex levi inconstantique natura contrahant omnes. Secundum hanc interpretationem, quae mihi et verbis et sententiae Pauli magis consentanea videtur, patet ecclesiam etiam nunc extare, in quibusdam suis membris quidem prorsus immaculatam, hoc est, sine omni omnino macula; in quibusdam vero ita puram, ut quiddam maculae, levis illius tamen, possit habere. Sic in quibusdam columba est, in quibusdam perfecta. Perfectos autem pingui, ut aiunt, minerva appellamus eos, quibus vita mortalis contenta est, qui assequuntur, quantum homines possunt, optimam in terra vivendi rationem et viam, tametsi in rebus minimis quandoque deficiunt. At omnis qui peccat, non cognovit Deum, et omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit. Hunc locum Divus Bernardus in concione de septuagesima, cuius initium, Magna mihi consolatio, accipit de filiis Dei secundum praedestinationem, quos interpretatur non peccare, id est, non permanere in peccato. Divus autem Augustinus homilia quarta in hanc Ioannis epistolam, et secundo libro De baptism. parvulorum, cap. 8. et libro secundo contra Parmenianum, cap. 7 et multo fusius in libr. De perfect. iustit. exponit filios Dei non peccare ex hoc quod filii Dei sunt; eos vero qui peccant, non cognoscere Deum, qua ratione peccant. Peccatum

enim non a fide et scientia, sed ab ignoratione proficiscitur. Fides contra et charitas, quibus filii Dei sumus, non agunt perperam, sed refutant omne peccatum. Quam sententiam Divus Thomas cum familia sua sequitur, 2. 2. quaest. 24. art. 11 ad 1. Eamdem secuti sunt cum Augustino, alii episcopi Africani, ut patet in epistola quinque episcoporum ad Innocentium. Quemadmodum enim Paulus dicere potuit, Si autem quod nolo illud facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum; ita homo iustus, si ex lege alias naturae repugnantis leviter aliquando deficiat, illud quoque vere dicet, Iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Quam interpretationem, quoniam ei et huius epistolae quaedam loca, et viri clarissimi consentiunt, non audeo equidem improbare. Sed ut dicam ex animo quod sentio, mihi magis Hieronymi sententia placet, qui non putat. Ioannem in genere de peccato loqui, sed tantum de mortali. Id quod in toto quasi contextu epistolae facile cernitur. Hoc enim apostolus ibidem agit, ut ostendat nullam esse communicationem lucis ad tenebras, Christi ad Belial, nec misceri posse iustitiam et iniquitatem, crimina et charitatem, Christum et Antichristum, non plus certe quam noctem et diem. Nam fuere quidam haeretici, quales nunc sunt ex Lutheranis plurimi, quibus satis fuit, si semel, baptismo suscepto, fidem haberent etiam sine operibus. Quem errorem a primo statim capite, Ioannes coepit depellere, in haec verba, Deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae. Si dixerimus quoniam societatem habemus cum eo et in tenebris ambulamus, mentimur. Item capite secundo, Et hoc scimus quoniam cognovimus eum, si mandata eius observamus. Qui dicit se nosse eum et mandata eius non custodit, mendax est. Item eodem capite, .qui dicit se in ipso manere debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare…Qui dicit se in luce esse et fratrem suum odit, in tenebris est. Item, … si quis diligit mundum non est charitas patris in eo…, Item capite tertio, .omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit. Scilicet, ne quis putaret de quolibet peccato etiam levi futurum esse sermonem. Iniquitas enim grave peccatum est. Tunc ergo subiungit, omnis qui in eo manet, non peccat, et omnis qui peccat, non vidit eum nec cognovit eum. Nam est cognitio quaedam scientiaque de Deo, iis familiaris et propria, qui spiritum intellectus, scientiae consiliique habent, quo nimirum spiritu omnes improbi carent. Itaque, nec vident nec cognoscunt Deum. Quamlibet visiones et revelationes Dei habere se praedicent. Item Filioli, nemo vos seducat. Qui facit iustitiam, iustus est, sicut et ille iustus est. Qui facit peccatum, nempe mortale, ex diabolo est… Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit, videlicet quandiu filius Dei est, quoniam semen ipsius, hoc est, charitas in eo manet; et ut arbor bona, nisi vitietur, non potest malos facere fructus, sic filius Dei crimen et flagitium committere non potest, nisi filius Dei esse desierit. In hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli. Qui iustus est, filius Dei est; qui non est iustus nec diligit fratrem suum, filius est diaboli. Item in fine epistolae, Omnis qui natus est ex Deo non peccat. Hoc est, non violat charitatem, sed servat mandata, quoniam generatio Dei conservat eum et malignus non tangit eum. Nimirum quandiu semen ille conservat, generatio Dei conservat eum et malignus non tangit eum. At si volens semen illud abiecerit, ex quo semine natus est, tunc profecto filium diaboli effectum, iam malignus non solum tanget, sed utetur eo, etiam pro suo. Quem Hieronymi sensum Augustinus etiam amplectitur, homilia in hanc epistolam quinta.

Atque utinam, haec apostoli doctrina nostri saeculi hominibus non esset necessaria. Sed videmus esse multos, qui, cura fratrum suorum et charitate neglecta, aliisque evangelii et naturae praeceptis omissis, preculis, meditatiunculis, non enim contemplationes dicam, die noctuque vacantes, mentiuntur se et nosse et diligere Deum. At in hoc scimus quod cognovimus eum, si mandata eius observamus. Qui enim non diligit, non novit Deum. Haec est autem charitas Dei, ut mandata eius custodiamus. Sane qui tum secundam, tum maxime tertiam epistolam eiusdem apostoli legerit, intelliget evidentius, totum apostoli sermonem eos coarguere, qui bonos, iustos, amicos et filios Dei se esse sine proximi charitate mentiebantur. Id vero gravius, quo maiori simulationis artificio fingebant se cognitioni Dei et contemplatione vacare. Verum de hoc argumento plura dicta sunt, quam fortasse ratio instituti operis postulabat. Itaque ad illud ex epistola ad Hebraeos testimonium, ne molestum sit plura dicere, dicemus nihil. Nec necesse est tamen aliquid dicere, cum in eiusmodi argumentis diluendis nostra opera et studium minime desiderentur. Illud etiam est facile quod in nono argumento primum opponitur. Iam enim demonstratum est, ut ecclesia sancta sit, non oportere omnes eos sanctos esse, qui illius partes esse dicuntur. Non autem, quamvis id Hieronymus fecerit, ecclesiam dupliciter usurpamus et eam, quae undique sancta et tota corpus Christi sit, et eam, quae cum sanctis malos habeat permixtos. Sed id docemus populum Christianum vere sanctum dici, licet non omnes, qui in hoc populo numerantur, sancti sint. Nam argutias illas elegantissimas, quibus hoc impugnatum est, consilium est negligere. Sophistarum quippe sunt merae nugae, gerris, ut aiunt, siculis vaniores. Praeterquam, quod forsitan ecclesiam sanctam credimus, quia populus est Deo per baptismum dicatus, consecratus, sanctificatus, hos enim scriptura sanctos appellare solet. Illud vero, quod statim additur, diligenter expendendum est. Aliud porro est partes ecclesiae esse, aliud esse ecclesiae membra. Nomen siquidem partis latius diffunditur, nomen membri contractius est. Pars ad totum refertur, membrum ad animantis corpus. Ita pars sine vita invenitur, ut in lapide, ligno ac caeteris eiusmodi. Membrum autem vere, et proprie sine vita ne intelligi quidem potest. Quamobrem improbi partes quidem ecclesiae sunt; membra ecclesiae aut Christi non sunt. Sunt autem diaboli membra. At in ecclesia esse censentur civesque civitati huic et annumerati et adscripti, cives mali et flagitiosi tamen. Quo vero pacto probi atque improbi eumdem omnino populum conflent, nec sit tamen societas lucis ad tenebras, conventio Christi ad Belial, Divus Augustinus egregie explicat contra Donat. post. collat. cap. 6. Qua una ex re caeterae huius argumenti confirmationes extremis, quod aiunt, digitulis evertuntur. Sive enim dicas corpus sive panem sive granum sive triticum seu alia similia quaevis, nomina sunt, quae bonis per se conveniunt quidem, sed per bonos illi etiam populo cuius boni primariae sunt partes. Hunc vero sensum omnia quoque Augustini verba prae se ferre notius est, quam ut iudicandum sit. Negat enim malos in corpore Christi esse nec posse habere Christum membra damnata. Negat in columbae membris computari. Negat ad illam ecclesiam pertinere, quae non habet maculam nec rugam. Negat spectare ad compagem domus Dei aut in ea etiam habitare, in qua unanimes solum habitant. Etenim haec universa, ut persaepe dictum est, tantum probis ex se attribuuntur, et horum ratione attribuuntur ecclesiae. Quemadmodum ratione partis in toto ipso insignis atque praecipuae quaedam de toto

enuntiari solent, quae partibus singulis non perinde conveniunt. Quamquam Augustinus illam fortasse Hieronymi partitionem secutus est, ut ecclesiam bifariam distribueret et eam quae omni ex parte bona Christique corpus sit et eam quae ex bonis malisque confletur. Qua vero fronte nobis Augustinum obiiciunt, qui in libr. retract. 2 cap. 18 et in Psam. 24 actor. 25 et lib. contr. Petil. 3 cap. 12 et de unitate ecclesiae, cap. 13 et contra Donat. post collat. a. 4 usque ad undecimum cap. nostram habet apertissime constantissimeque sententiam? Nec dubium est Cyprianum atque Hieronymum eadem nobiscum concinuisse; illum in epistola ad Maximum, hunc in comment. epist. ad Galat. et in dialogo adversum Luciferianos. Ac de nono argumento hactenus. Decimo vero argumento ex his, quae in 7 dicta sunt, satis, ut arbitror, responsum est. At undecimo argumento hoc habeto responsum. Non abhorret a sacrarum litterarum consuetudine, si eumdem omnino populum nunc propter iustos felicem beatumque dicamus, nunc propter improbos miserum et infelicem. En Moyses Israelem modo vocat populum electum, beatum, gentem sanctam, populum Dei peculiarem; modo durissimae cervicis populum, stultum et insipientem. Atque Isaias interdum populum Gomorrhae, interdum etiam populum Dei appellat. Et re vera si scripturae usus est, quemadmodum in confutatione secundi argumenti multis exemplis patefecimus, perinde populum reprehendere ac si omnes mali essent, atque ita consolari, ut si omnes essent boni; consectarium est quoque, ut populus idem et in reprehensione vituperationeque vocetur iniquus et in consolatione ac laudatione, sanctus. Nec Augusti. dubitavit ecclesiam nigram in malis, formosam in bonis interpretari in 3. lib. de doctrin. christ. cap 32. Quin Origenes ecclesiam propter eos qui columbas in illa vendunt, speluncam latronum appellavit trat. in Matth, 15. Quod si hoc nos praesidium deficeret, habemus alterum, quod in huiusmodi maior quaedam vis boni quam mali est. Plusque omnino valent pauci boni ut plebs bona sit, quam multi mali ut nominetur mala. Ecclesiam praeterea sanctam dicimus quod Deo peculiariter sacra sit; qua ratione, quamvis mali in ea sint plurimi, Synagoga Satanae appellari nec debet nec potest. Hinc enim in concilio Constantiensi eius impudens maledicentia damnata est, qui Romanam ecclesiam Synagogam Satanae appellavit. De undecimo autem argumento dictum est satis. Duodecimum vero infirmum et nugatorium est, tametsi Calvinus inde exultare non dubitet, unde erubescere debuisset. Ratiocinatur ille quidem interdum argute, saepius eleganter; sed quandoque adeo inepte, insulse, frigide ut vix eum credas, non dico eruditionem acumenve, sed aut rationem omnino ullam aut sensum etiam communem habuisse. Tantum haereticus error et caeca pertinatia potest, ut omnem prorsus doctrinam adimat, intelligentiae lumen extinguat et universam ingenii retundat aciem. Sed ad rem. Illud est verum Graecos esse schismaticos ideoque apud eos ecclesiam non esse. Credimus enim unam catholicam ecclesiam. Quare necesse est, ut qui ab unitate se separat, quoniam non est in una ecclesia catholica ne in ecclesia quidem ille sit. Nec Graeci solum schismatici sunt, sed sunt etiam haeretici; tum propter alia, tum haec praecipue causa, quod negant unum totius ecclesiae pastorem esse a Christo in Beato Petro institutum. Sed haec importune hoc loco, alibi opportune disserentur. Quod si qui

a Christo vero ecclesiae capite ita deficiant, ut ei abrogent fidem, hos fateor, ac multo etiam magis, privilegium ecclesiastici nominis amittere. Mortuo autem summo pontifice, una sine dubio ecclesia manet, et manet in ea spiritus veritatis; sed manca et imminuta sine Christi vicario et ecclesiae catholicae uno pastore relinquitur. Quocirca licet veritas tunc etiam in ecclesia sit, at si controversiae fidei et religionis oriantur, ecclesiae iudicia sine capite in terra non adeo certa erunt. Quae persequi huius loci non est. Atqui apostolus, cum eo loco dedita opera ecclesiae unitatem definire vellet, eius rei prorsus oblitus est, a qua re nos dicimus unitatem ecclesiae pendere. Sed mirari satis non possum istorum hominum futilitatem, qui cum non servarint unitatem spiritus in vinculo pacis, sed ab ecclesiae se corpore seiunxerint; Paulum eo loco nobis obiiciunt, qui illis vel advertissimus est. Nam si unum corpus et non duo Christus habet, quo modo nos duas ecclesias admittemus? Et si una est fides, qui in fide et religione discrepat, hic quo modo in una ecclesia est? Qui autem Christi vicarium contemnit, is ne unum filium agnoscit? Certe qui cultum Dei pro suo sibi arbitrio fingit, is nec spiritum unum colit nec patrem unum suscipit nec in una proinde ecclesia est, quae sine recta et catholica fide Deum unum nec colere nec habere potest. Verum isthaec, quae extra causam praeterque institutum invitis occurrunt, paucis refellenda sunt. Reliqua itaque persequamur. In Graecis, aiunt, viri boni sunt aliqui. Sane, si sunt aliqui, hi tantum erunt, qui cum catholica fide consentient, qui ab schismate alieni sunt, qui unum unius corporis tenent caput unumque unius ovilis pastorem, non in caelis solum, sed etiam in terris. Sic enim Christo capiti nostro ac pastori visum est, unum loco sui ecclesiae relinquere; quem simulatque fidelis abiiceret et corporis et ovilis desereret unitatem. Quemadmodum in Israel sub Hieroboam quidam erant viri pii, sed illi tantum, qui in divisione regni nullam fidei, religionis, sacerdotii divisionem meditabantur. Verum haec alias. Nunc illud admonendum puto, Apostolum eo loco ecclesiae perfectam unitatem communionemque describere; nimirum qualis in bonis sanctisque viris reperitur. Meminisse enim opus est corporis nomen proprium esse ecclesiae iustorum. Unum igitur corpus uno primum spiritu definitur, qui illud non modo quasi anima vivificet, sed tanquam spiritus membra eius singula ad finem suum quodque agat, moveat, instiget. Deinde unum corpus unam quoque spem vocationis requirit. Ubi spei vox pro re gloriaque sperata usurpatur, ut illo etiam loco, spes autem, quae videtur, non est spes. Unum igitur finem, sicut caeterae, haec etiam respublica habet, ad quem omnes eius cives vocati ac destinati sunt, in quem proinde spectant omnia huius corporis membra. Tertio loco una respublica unum Dominum, unum regem, unum caput desiderat. Nam si duo habeat capita, monstrosa erit. Exigit praeterea unam fidem. Nisi enim huius reipublicae cives fideles sint, Dei populum non conficient. Populus autem Dei intelligitur divino cultui ac religioni dicatus. Quod nisi una sit omnium communis fides, ne una quidem religio erit atque adeo nec una Dei ecclesia. Quid, quod si diversa credimus, cum fides sit quasi huius corporis oculus, eundem scopum et finem, habere non possumus? Una ergo fides necessaria est. Necessarium est denique praeter haec baptisma unum, in quo inest caeterorum sacramentorum communicatio. Plebs quippe christiana non interiore solum fidei communione ac charitatis vinculo, sed externa etiam fidei testatione sacramentorumque consociatione constat. Ex quo fit, ut nisi in eodem baptismo eisdemque omnino

sacramentis membra exterius colligata sint, in unum Christi corpus, quod est ecclesia, coire non queant. Fecit autem apostolus solius baptismi mentionem, tum quoniam inter omnia sacramenta vel maxime est unum, tum quoniam hoc sacramentum Christianae gentis proprium signaculum est, quo videlicet non consignamur modo, sed etiam sacramur. Id quod Synagogae circumcisio praestabat. Iam in verbis, quae addit Paulus, unus Deus, unus pater…, eo, ut mihi videtur, respicit, ne in uno huius reipublicae domino tyrannidem ac dominationem subesse putaremus. Unum itaque dominum cum dixisset, blandioribus vocibus dominatum mollit ac mitigat. Ne te, inquit, terreat unus dominus; unus enim Deus idem est unusque etiam pater. In Dei porro nomine bonitatem, suavitatem, providentiam numinis intellige. Beatus, ait, populus cuius dominus, Deus eius. Sed ille multo beatior, cuius Dominus pater eius; in patre siquidem singularis amor et cura minime vulgaris designatur, ut non tam regnum quam patris unam filiorumque familiam intelligas. Sed nescio quo pacto, dum Pauli verbis institit atque haesit oratio, a proposito longius excurri institutique mei pene immemor factus sum. Dicebam apostolum perfectam corporis ecclesiae unitatem causis suis omnibus definire. Ecclesiae vero unitas latius extensa est et in eis invenitur, qui non servant unitatem spiritus in vinculo pacis; nec inter se per amorem cohaerescunt nec alii alios apprehendentes capiti suo connectuntur. Quin etiam partes quaedam in hoc toto sine fide insunt, ut haeretici occulti quandiu ab ecclesia non sunt exclusi. In quibus satis est unum baptisma sacramentorumque eadem societas et communio, ut in ea ecclesia esse dicantur. Nam summum pontificem, episcopos caeterosque ecclesiae ministros potestate ac iurisdictione per haeresim abditam interioremque privari; non modo non certum, sed ne probabile quidem esse, maxima auctoritate Theologi affirmant. Rectores vero ac magistratus et reipublicae omnino administros illos esse, qui reipublicae huiusmodi partes non sint, ne cogitatione quidem informari potest. Ex quibus magna significatio fit non esse aequam in omnibus ecclesiae partibus unitatem, sed in quibusdam valde imperfectam. Id si minus intelligitur, ex corpore naturali percipi potest. In quo sic spiritus et anima existit, ut partibus quibusdam vim sentiendi tribuat, quibusdam vim crescendi, aliis, ut videtur, ne ullam quidem aut animalem aut spirabilem facultatem; perinde ut si partes illae nec animam nec spiritum in se haberent. Quin etiam videmus, cum membrum aliquod sensu et vita carens arescit in corpore, quoniam reliquis omnino partibus continuatur, motum quendam externum ab spiritu participare; quamquam spiritus illi nihil interius vitaleque communicat. Quem profecto modum spiritus Christi in corpore ecclesiae tenet ac servat. Quasdam enim partes ita animat et vivas facit, ut nihil illis deesse vitalium motionum videatur; in quasdam sic influit, ut non vitam eis quidem, sed interiorem quamdam spirationem quasi vitalem conferat; aliis exteram vim suam facultatemque dimittat, ut quamvis mortua prorsus et arida membra sint, quia non sunt tamen a corpore excisa, ab spiritu cum corpore moveantur. Quae partium affectarum mirabilis continuatio ac series, licet tenus illa quidem et modica sit, at tantum in ecclesia valet, ut propter locum, quem habent in corpore, nonnullae partes vel capita ecclesiastici corporis appellentur. Vae, inquit, vobis, qui opulenti estis in Sion… optimates, capita populorum.

Membra videlicet aliquando, non ex vita, quam sua sponte et natura vendicant, sed ex situ, quem sortita in corpore sunt, per metaphoram transferri solent. Ita, qui locum primum in ecclesiae gubernatione tenet, caput ecclesiae ille dicitur, tametsi proprie ac vere membrum corporis ecclesiae non est. Sed de his, quae ad ecclesiae unitatem spectabant, quantum huic loco satis erat, dixisse videmur. Nunc de universitate ecclesiae dicamus, nam id in tertio decimo argumento quaeritur. Καθόλον Graece, si verbum verbo reddas secundum totum interpretabere; olon enim totum est. Unde catholica, ut Augustinus ait, nomen accepit, quod in toto orbe iuxta prophetarum praedictiones diffusa est. Quia vero in toto orbe universae etiam gentes intelliguntur, inde adeo venit, ut ecclesia catholica, id est, universalis nominetur, quoniam in omni gente, populo, natione, sexu, conditione longe lateque patet. Cuius utriusque rei extat insigne illud oraculum, Postula a me et dabo gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae. Atque hoc discrimine non solum a Synagoga, sed ab haereticorum etiam conventiculis congregationibusque distinguitur. Sunt etiam qui dicant ecclesiam propter communem fidem universalemque doctrinam catholicam appellatam. Fides autem ecclesiae atque doctrina multifariam communis et universalis est. Primum ratione hominum iuxta illud, Praedicate Evangelium omni creaturae. Deinde ratione loci, quemadmodum scriptum est, Praedicaverunt ubique et in omnem terram exivit sonus eorum Praeterea ratione temporis. Quoniam apostoli non tum hoc, tum illud, sed idem dixere semper. Fideles, inquit, Deus, quia sermo noster qui fuit apud vos, non est in illo est et non. Sed est in illo est. Item, Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ut lex tua. Omnia mandata tua veritas. Et posterius, in aeternum, Domine, permanet verbum tuum in generatione et generationem veritas tua. Quod igitur ab omnibus in omni et loco et tempore certo atque constanter creditur et docetur, id vere dogma catholicum nuncupatur. Et quae huiusmodi dogmata ac disciplinam habet, ea vere ecclesia catholica. Nam haereticorum conciones privatas habent peregrinas, inconstantes clandestinasque doctrinas. Bene ergo et prudenter Vincent Lirin. De prophan. nova. In ipsa, inquit, catholica ecclesia, ad quam non una natio, non unus angulus, sed maris multitudo convertitur; id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est. Hoc est enim vere proprieque catholicum, quod ipsa vis nominis ratioque declarat, quae omnia haec vere universaliter comprehendit. Quae cum ita sint, ille est verus germanusque catholicus, qui quicquid universaliter antiquitus ecclesiam catholicam tenuisse cognoverit, id solum sibi tenendum credendumque decernit. Quicquid vero ab aliquo deinceps uno praeter omnes vel contra omnes novum et inauditum subinduci senserit, id non ad religionem, sed ad tentationem potius intelligat pertinere. Hactenus Lirinensis. Scio causas proferri alias solere, cur ecclesia catholica sit; sed hae mihi visae sunt cognominis huius asserendi gravissimae. Quibus positis illud argumentum facile diluitur. Primum enim ecclesia non ita modo contracta est et adducta in angustum, ut in orbe diffusa non sit. Quin nostra memoria novus orbis apparuit multo maximus atque latissimus, in quem discipulorum Christi sonus exivit, ne quispiam dicat Hispanos, Gallos, Italos, Germanos caeterasque nationes, in quibus Christi nomen aut vivit aut non omnino deletum est, minorem partem orbis occupare. Deinde satis est, ecclesiam semel in totum mundum esse fusam, ut etiamnum vere catholica dicatur. Nempe eadem ecclesia est, eamdemque fidem tenet, quam Apostoli in universa terra vulgarunt. Sane vero fidei praesentis universitas ad eam universitatem referenda est,

quae tempore anteacto in ecclesia fuit; et haec ad illam tandem, quam apostoli in totum orbem ediderunt, quemadmodum in secundo libro demonstratum est. Ex quo efficitur, ut quamvis Christiana fides in unius forte provinciae angustias redigeretur, nihilominus catholica esset et provincia item, quae eam fidem haberet, ecclesia esset etiam catholica. Nam et ecclesiae singulae sub universali comprehensae catholicae vocitantur, quoniam eam fidem habent, quam universalis tenet tenuitque semper ecclesia. Sed haec et ea quoque quae restant, perspicua sunt omnia. Breviter itaque expendienda sunt. Obiicitur ergo in quartodecimo argumento frustra omnium fidelium sensum expectari. Cui ergo argumento haec brevissime retulerim. Duo sunt rerum genera, ut alias dictum est, quae ab ecclesia creduntur. Unum, quod ad omnes aeque pertinet, ut Deum esse hominem, animum nostrum esse immortalem. Et in hoc genere non est valde difficile omnium fidem sensumque cognoscere. Non dico autem, ut seorsum rogentur singuli, quod et permolestum esset et oppido quam ridiculum, sed singulorum fidem in huiusmodi statim sese prodere; satisque mediocri adhibita diligentia cognitam nobis et perspectam esse posse, praesertim si res in contentionem veniat et vulgus suo more calescat. Alterum est genus earum rerum, quas cognoscere non rudium et imperitorum in ecclesia, sed maiorum et sapientium interest. Ut Epistolam ad Hebraeos esse canonicam, ac reliqua similia quam plurima. Quo in genere si vulgarem plebis sententiam roges, perinde erit, ut si a caeco sensum colorum postularis. Caute igitur atque prudenter, cum huiusmodi fortasse res in sermonem popularem incidunt, qui in vulgo paulo modestiores sunt, nihil omnino affirmate asseveranterque pronuntiant; sed in se credere ac sentire in hisce rebus profitentur, quod ecclesia credit a sentit. Quo profecto nomine sapientes ecclesiae maioresque designant. Porro sive in hoc sive in illo genere quaestio versetur, populus quasi de tribunali sententiam dicere nec debet nec vero potest. Quoniam, ut hic pro certo et probato sumimus, ligandi, solvendi iudicandique potestas in singulis fidelibus non est, sed in ecclesiae praefectis atque pastoribus. De qua re alio loco disseremus. Nunc illud dicimus, in communi omnium controversia certum argumentum ex communi fidelium sensu depromi, quamvis non oporteat sigillatim omnium sensum perscrutari. In fide autem earum rerum, quae propriae sunt doctorum atque sapientium, solam horum sententiam expectandam; vulgi ne expectandam quidem. Nam illi certam fidem faciunt catholici dogmatis, hi faciunt nullam. At vero in utrarumque rerum decretis ac legibus nec vulgus nec sapientes omnes habere locum; sed ii tantum, qui sint ecclesiae pastores, quemadmodum libris sequentibus explicaturi sumus. Ea vero argumenta, quibus pastorum veritas atque auctoritas impugnata est, in librum huic proximum differantur, ubi haec multaque id genus alia longe opportunius refutabimus. Caeterum quod duo symbola ecclesiae internoscendae Calvinus ponit, nempe ordinem in verbo et sacramentis a Christo commendatum, ad quas omnino notas ceu ad Lydium lapidem omnis congregatio exigenda sit, quae ecclesiae nomen obtendat; bene profecto haberet, nisi hunc Lydium lapidem in manu habere ipse vellet, caeteris negaret omnibus. Nos asserimus Lutheranos nec synceram evangelii doctrinam nec legitimam sacramentorum administrationem retinere. Illi contra nobis utramque notam inurunt. Ecquis erit iudex? Negant apud nos ecclesiam esse; apud se, ut nos dicimus, existere

mentiuntur. Ecqui sunt ii tandem, quibus lapis iste Lydius est certus, solidus, germanus ad veram ecclesiam explorandam? Arius, Nestorius, Macharius, Donatus, Pelagius caeterique omnes haeretici, tum etiam cum ecclesiae bellum facient, eadem omnino insolentia se habere praeferent duas illas ecclesiae quasi tesseras. Quapropter in quacumque de fide cum haereticis controversia ecclesiae notio periclitabitur. Excipient enim protinus nos aut in fidei errore versari aut Christi sacramenta non perinde gerere ut a Christo nobis institutum atque praescriptum est. Notior est ecclesia, mihi crede, notior est, quam ut quibuslibet motis quaestionibus eius non solum auctoritas, sed res omnino et nomen in dubium revocentur. Verum hoc Calvinus loco sic insulsus extitit, ut nihil aliud eius nisi ipsa insulsitas rideatur. Ecclesiam enim apud nos esse, modo ait, modo negat. Nunc ecclesiam dicit nunquam fuisse intermortuam; nunc contra verbi puram praedicationem asserit aliquot iam saeculis evanuisse. Tum affirmat sub Romano pontifice, quem Antichristum vocat, non esse ecclesiae nomen abolitum, sed sub eius quoque tyrannide ecclesias manere; tum astruit praesentes omnes catholicorum coetus idololatria impiaque doctrina contaminatos esse claviumque proinde non habere potestatem. Quod si ita est, Christi ecclesiae qui sunt? Nempe si Christi ecclesiae sunt, Ecclesiae catholicae membra erunt. Porro si membra sunt verae catholicaeque ecclesiae, nequeunt vel idololatriae probare scelus vel errores Evangelio contrarios docere. Item nisi stultum mihi quoque ipsi videretur, exigerem ex illo cogeremque ut responderet num viros aliquot probos in catholicorum concione esse arbitretur. Si nullos, quoniam, ut ait, omnes ad unum sunt idololatrae et in impietate esse pius nemo potest; eadem profecto causa ante Lutherum vir bonus in catholicis nemo esset, quippe cum eiusdem criminis rei essent omnes in eodemque errore versarentur. Ecclesia ergo Christi catholica iam ante Lutherum nulla in orbe erat. Et ubinam sunt illae de aeterno Christi regno promissiones, quas, quoniam apertae, clarae, perspicuae sunt, nulla iste interpretatione potuit eludere? Sin autem vere pii inter nos sunt aliqui, non est certe apud nos ecclesia impia, sed pia. A qua cum se contentionis studio Lutherani separaverint, exploratissimum est, a vera eos Christi ecclesia descivisse. Quid? An ne ambiguum est Ambrosium, Hieronymum, Augustinum, Basilium, Chrysostomum caeterosque optimos ac praestantissimos viros, quos catholici et veneramur et agnoscimus, vera ecclesiae Christi membra fuisse? At illi stant a nobis universi, Lutheranis universi repugnant. Quod facillimum est ostendere. Sed quid ego stultus, qui suadere velim Lutheranos haereticorum more cum ecclesia Christi bellare? Quasi vero difficile esset, causis evidentibus ac necessariis addicere, hos neque in Apostolica neque in Catholica neque in sancta nec in una ecclesia esse. Nihil sane facilius esset, nihil explicatius, nihil promptius, si huius esset aut loci aut temporis. Nimirum quibus omnino rebus cum Donatistis Augustinus egit, ut eorum animos ad veram notionem ecclesiae unius sanctae Catholicae atque apostolicae revocaret; iisdem nos Lutheranos vincere nullo negotio et labore possumus. Atque si res ipsae, quae tamen in manu nostra sunt, in hac nos pugna desererent; at cognomina Catholici ac Lutherani apertissime planissimeque demonstrant veram germanamque ecclesiae notam et characterem habere nos, illos non habere, quamvis ecclesiae nomen fingant, simulent, obtegant. Sicubi, ait Hieronymus, audieris eos, qui

dicuntur Christi, a quoquam alio nuncupari, utputa Marcionitas, Valentinianos, Pelagianos…, scito non ecclesiam Christi, sed Antichristi esse synagogam. Quo eodem discrimine Augustinus atque Epiphanius haereticos a Catholicis distinguendos esse docuerunt. Cum itaque Lutherani cognomen ex Luthero traxerint, planum et expeditum est eos a communi fide atque ecclesia Catholica in privatam et singularem haeresim abiisse. Nobis autem super terram nullus fidei magister est, unus caelestis est Christus, a quo Christianorum cognomen est, quod habemus ex illo haereditarium. In Christi igitur ecclesia sumus. De qua haec, ut brevissime dici potuerunt, ita a me dicta sunt. Nunc ad reliquos locos ex ordine instituto progrediar meque ad meum munus pensumque revocabo.

DE AUCTORITATE CONCILIORUM