De locis theologicis

ARGUMENTA CONTINET, QUIBUS AUCTORITAS HUMANAE HISTORIAE IMPUGNATUR

Quanquam, ut paulo ante dicebamus, e locis scopulosis enavigavit oratio, nec ea, quae in huius loci explicatione disserenda sunt, ingenii vim, aciemque desiderant, egent tamen quaedam horum gravi maturoque iudicio. Qua ex re fit, id quod vix credibile est, ut in loco facili et explicato perdifficiles et lubricae quaestiones existant. In primis enim constituendum est, qualis quantaque sit historiae humanae auctoritas, et quam faciat in Theologia fidem: quod non adeo expeditum est. Deinde, quis auctor probabilis ac fide dignus existimari debeat: quae res est omnium difficillima. Cum enim non ex sermone hominum recenti, sed ex maiorum memoria atque annalium vetustate eruenda saepe sit veritatis explicatio eius, quae in Theologica disputatione versatur; oportebit sane de historia praesertim veteri iudicare, historicos omnes internoscere, mendacesque a veracibus secernere. Quam facultatem quoniam mihi nec arrogo nec debeo: fateor, me non sine metu et pudore quodam hanc provinciam suscepisse munere necessitatis non voluntatis opere perfuncturus. Non quod mihi in tanto officio tamque gravi causa cura defuerit: sed quod video periculosum esse eo vel maxime loco iudicem velle fieri, ubi vir ille nimirum exigitur; qui et antiquitatis memoriam innumerato habeat: et prudentia summa grauissimoque iudicio sit praeditus. Sed quo citius hoc, quod suscepimus, non mediocre munus conficere possimus, omissa aut ignorationis meae, aut temeritatis, aut utriusque etiam deprecatione ad earum rerum, quas proposuimus, explicationem disputationemque veniamus. Principio itaque historiae

humanae auctoritatem argumentum oppositis impugnabimus. Mox docebimus, ex eiusmodi historia qualia in Theologiae usum argumenta ducantur. Tertio loco ostenderemus, quinam illi auctores sint, quos in historia Theologi probare debeant. Postremo, argumenta opposita refutando finem huius libri faciemus. Primum ergo argumentum, quo historiae humanae fides labefactari potest, est eius modi. Ioseph, secundum naturam filium fuisse Iacob, secundum legem fuisse filium Eli: Aphricanus in epistola ad Aristidem, Iustinus martyr quaestione ad orthodoxos 66 Eusebius libro 1 ecclesiasticae historiae capite 7, Nicephorus libro item primo, capite 11, Ambrosius libro in Lucam 3, Hieronymus in primum Matthaei capite, Augustinus libro 2 de consensu. evangelistarum capite 3 et 2 retractationum¹ libro capititibus 5 et 16, Damascenus libro 4 capite 15, Beda libro 1 in Lucae caput 10, Theofilactus in Lucae tertium caput, omnesque fere patres scripserunt. Neque illis subito reperta haec aut sine auctoribus conficta sunt; sed ab ipsis salvatoris nostris propinquis et consanguineis tradita, quemadmodum Aphricanus afirmat. Haec vero multis argumentis commentitia esse probat libro primo harmoniae evangelicae Osiander atque, ut sibi quidem videtur, ita probat, ut non modo Divo Thomae caeterisque Ttheologis quasi portenta somniantibus insultet: verum etiam eos insanos appellet, qui haec primi in lucem ediderunt. Secundum argumentum est, quod Ioseph virum Mariae alteram prius uxorem habuisse, ex qua filios susceperit, qui fratres Domini in Evangelio dicuntur, Eusebius libro 2 ecclesiasticae historiae capite 1, Nicephorus libro 2, capite 3 ubi etiam refert Hippolytum eiusdem sententiae auctorem, Ambrosius in libro de institutione virginis capite 6, Epiphanius libro 2. contra haereses capite 51 et 78, Hilarius cano. 1 In Matthaeum aperte consentiunt. At historiam hanc Hieronymus in Matthaei duodecimum caput tanquam apocryphorum deliramenta contemnit: quin etiam adversus Eluidium asserit, audaci eam temeritate confictam. Tertium argumentum, Hieronymus scribit, veterem historiam narrare, quod Herodias, cuius Matthaeus meminit, filia fuerit Arethae regis: idem quoque astruit Beda libro commentationum in Marcum secundo Eusebiusque Ruffino interprete libro ecclesiasticae historiae 1 capite 13. At illud esse falsum et Iosephus libro 18 antiquitatum capite 5, et Egesippus libro 2 de excidio Hierosolymorum capite 12 testes locupletissimi sunt. Quibus etiam assentitur Nicephorus libro 1 capite 20. Nihil igitur ex rerum veterum publica commemoratione non certo dicam, sed ne probabiliter quidem suadere possumus. Nam si historias, quae in his tribus argumentis referuntur, explodere et pro nihilo putare licet, nulla profecto humana historia reperietur, quae quicquam habeat ad faciendam fidem virium. Quartum argumentum, Magos, qui Christum adoraturi ex Oriente venerunt, reges fuisse nedum philosophos, tradunt Cyprianus in sermone de baptismo Christi et manifesta Trinitate, Athanasius quaestione 2 ad regem Antiochum, Hieronymus in Psalmum 71, Augustinus sermone 43 ad fratres in eremo, et de mirabilibus sacrae scripturae, si tamen haec opera Augustini sunt, Chrysostomus² homilia 6 in Matthaeum, Tertullianus contra Iudaeos. Doctor quidam antiquus nomine Christianus in caput Matthaei 2, Isidorus in praefatione missae, quae vulgo dicitur Moçaraue. Divus Thomas in Matthaei caput 2 et in Ioannis II caput nam et 3 parte quaestione 36 articulo 3 ait, non solum fuisse

sapientes sed potentes. Eiusdem sententiae fuerunt Albertus Magnus, Divus Vincentius, Nicolaus Liranus, Dionysius Carthusiensis, Simon de Cassia, Doctor incognitus in psalmum 71, Titelmanus, Ioannes Echius, Divus Antoninus, aliique ex iunioribus, quos longum est enumerare. Ac certe historia esse videtur per manus a maioribus nostris accepta. Sed haec tamen communis traditio nulla prorsus in ecclesia facit finem. Quin probabilissime a Baptista Mantuano aliisque recentioribus asseritur Magos reges non fuisse. Non enim in silentio praetermissurum Evangelistam quod ad rem magnopere pertinebat, nec Herodem, si reges essent eos adeo imperiose et inciuiliter excepturum. Quintum, Magos venisse Hierosolymam diebus a Christi nativitate³ tredecim non Hieronymus modo et Augustinus verum etiam omnes prope auctores et veteres et recentes memoriae prodiderunt. At Epiphanius haeresi. 51 constanter affirmat, post duos annos a nato Christo Magos ex oriente advenisse. Cuius opinionis duae causae sunt non omnino pessimae: Una quod in die Purificationis non agnum sed turturem aut columbae pullum Christi mater obtulit: non ergo potuit invenire manus eius pretium agni, atque adeo ne thesaurum quidem a Magis acceperat. Altera causa est, quod Herodes occidit omnes pueros a bimatu et intra secundum tempus quod exquisierat a Magis. Non est autem verosimile, Herodem bimos pueros interfecturum iuxta tempus stellae, cuius apparitionem diligenter a Magis exquisiverat, si ab ortu stellae ad Magorum adventum non nisi tredecim dies interfluxissent. His adde, quod ipsi quoque testati sunt, se stellam in Oriente vidisse. Quae profecto verba plus aliquid significant, quam regionem, unde profecti sunt, comparatione tantum ad Hierosolyma orientalem fuisse. Si igitur, ut plane scribit Evangelista, ab oriente venerunt, cum non sit obscurum, Hierosolyma longissimo intervallo ab Oriente distare, intra tam paucos dies et stellam vidisse et consilium de profectione communicasse, et adornasse iter, et ab Orientis partibus per tot regiones ac populos ad Palestinam accessisse prorsus abhorret ab humanae iudicio rationis. Sextum, Miraculum nuptiarum in die anniuersaria Epiphaniae fuisse editum posteritati suae, quod ait Maximus, fidelis mandavit antiquitas. At Epiphanius contra docet, eodem die, quo Christus natus est, completo iam anno trigesimo filium cum matre conuivio nuptiali interfuisse. Nihil igitur certum ex temporum publica commemoratione accipere possumus. Septimum, Lex vera historiae est, ut Hieronymus saepe dixit, ea scribere, quae vulgus existimat, quanuis re ipsa falsa sint. Sic enim Ioseph ab ipsa quoque Maria appellabatur pater Iesu, et Herodem evangelista contristatum esse ait, non quod re vera, aut Ioseph pater Christi esset, aut Herodes esset animo contristatus: sed quod illud eo tempore sic vulgo ab hominibus putaretur, hoc autem discumbentes existimarent: cum potius illud credendum sit, dissimulasse mentis suae malitiam artificem homicidam, cum tristitiam in facie et laetitiam haberet in mente. Ob quam causam vulpes est a Domino appellatus. Unde et Iosephus 18 antiquitatum libro capite 17 asserit, ab Herode Ioannem esse occisum, quia timebat ne auctore Ioanne defectionem populus moliretur. Ambiguum igitur omne argumentum est quod ex historia petitur. Nam vulgi ferme opinio falsa est: et poterit omnis eiusmodi argumentatio refelli, quod historicus non veritatem rerum, sed vulgi opinionem expresserit.

Octauum. Augustinus sermone 71 de immolatione Isaac, antiquorum, ait, relatione refertur, quod Adam primus homo in ipso loco, ubi crux fixa est, fuerit sepultus. Et Cyprianus in sermone de resurrectione Christi Adam, inquit, sub loco, quo crux Domini fixa est, humatus traditur ab antiquis. Atque Paula et Eustoquius in epistola ad Marcellam eandem historiam tanquam habitantium ore celebratam narrant. Ita eam refert quasi minime dubiam Epiphanius⁴ libro 2 contra haereses capite ultimo. At Hieronymus in Matthaei 27 caput et in 5 caput, epistolae ad Ephesios quasi fabulam irridet, quod Iosue 14 capite Adam in Cariath Arbe dicatur esse conditus. Opinionem vero Hieronymi Isidorus sequutus est. Nonum. Clemens Alexandrinus, Eusebius Caesariensis Theodoretus, Hieronymus et Augustinus ex annalium ratione colligunt, septuaginta desolationis annos in secundo Darii Histaspis fuisse complectos At hoc non modo falsum et commentitium est, sed sacris etiam literis adversum: quae non implicite et abscondite sed patentius et expeditius continent, septuaginta illos annos statim ab initio regni Cyri adsolutos. Nullum ergo idoneum argumentum ex temporum ratione promitur. Decimum, Hieronymus auctor grauissimus historiae prodit, quod in secundo Darii anno templum aedificari coeptum est. At vero explorate perceptum est et cognitum, Zorobabelem sub Cyro templi fundamenta iecisse. Imbecillum ergo est, quodcumque argumentum ex historia humana depromptum, quanlibet historiae auctor gravis fuit. Undecimum, Plerique historici et ii nobiles tradiderunt, Artaxerxem aedificationem templi impediisse. At contra scriptura tradit, templum aedificatum esse praecipiente Cyro, Dario et Artaxerxe. Duodecimum, Iosue post mortem Moysis 26 annos imperasse, auctores sunt Iosephus libro 5 antiquitatum capite 1 Sabellicus Aenea 1 libro 4 Nauclerus Chronographiae suae generatione 28 Nam Eusebius in chronicis atque hunc secuti Isidorus, Severus Sulpicius et Ioannes Carion 27 annos Iosue imperio tribuerunt. Quae si vera essent, non esse vera summa 480 annorum, quae ab exitu filiorum Israel de Aegypto ad templi aedificationem 3 Regum libro capite 6 colligitur. Tertiumdecimum, Si qua historia Theologo probanda est, ea erit maxime, quae omnium ecclesiarum ore celebratur. At eiusmodi multae nullam faciunt in Theologia fidem. Etenim, ut ea praeteramus, quae ridicule et false de Cirico et Iulita, de Gregorio, de Catherina martyre, deque undecim mille virginibus referuntur: certe historia Thomae Apostoli apocrypha et commentitia est non solum Gelasio 15 dist. cap. Sancta Romana sed etiam Augustino libro 22 contra Faustum capite 79 et libro unico adversus Adimantum capite 17 et libro 1 de sermone domini in monte capite 38 His adde Marthae et Mariae Magdalenae fabulam, quae narrat ad Mariam quidem Magdalum, ad Martham vero Bethaniam sorte hereditaria peruenisse, cum contra scribat Ioannes Bethaniam Castellum Mariae Marthaeque fuisse. Quartumdecimum, Ea historia reliquas videtur excellere, quae a summis pontificibus probata est. Constantini vero donatio, lepra, baptismus, sanitas, non modo historiis celebrantur ecclesiae: verum etiam per summos pontifices approbantur. At haec ficta esse omnia multi viri doctissimi contenderunt. Nulla igitur ecclesiastica historia Theologo idonea argumenta ministrat.

Quintumdecimum, Nemo in ecclesiasticis viris est, qui historiae probabilis auctor haberi queat. Non Philo in temporum breviario. Nam in eo libello quanuis exiguo tot mendacia sunt, ut sint numeratu difficillima. Non Iosephus. Primum quia multa tradit sacris litteris vehementer repugnatia. Deinde, quia tertium Esdrae librum in historia sequitur, quem Hieronymus non aliter quam somnia reiicit. Postremo, quia in temporibus rerum notandis vario fuit errore versatus. Ecquis ergo in ecclesia auctor historiae certus habebitur? An Aphricanus? Sed huius historia Gelasio apocrypha est. An Eusebius? Sed huius quoque historiam tanquam apocrypham idem Gelasius reprobat. Sed in historia tripartita Sozomenus princeps habetur. At hunc damnat Gregorius inquiens, in historia Sozomeni de quodam Eudoxio aliqua narrantur. Sed ipsam historiam sedes apostolica recipere recusat: quoniam multa mentitur, et Theodorum nimium laudat, atque usque ad ultimum sui diem magnum ecclesiae doctorem fuisse praedicat. Si igitur hi, qui primas in historia ecclesiastica partes habent, incerti ac mendaces auctores sunt: nimirum neque ex his neque ex aliis, quorum minor est auctoritas, idoneum sumet Theologus argumentum ad suas conclusiones corroborandas. Sextum decimum, Innocentius 20 dist., capite de quibus. solas ecclesiasticas historias in causis ecclesiae finiendis approbavit. Ethnicorum ergo de rebus gestis monimenta parum in Theologiae valere possunt. Id quod consilium Florentinum sessione septima confirmat in haec verba. Romanorum, aut Graecorum historia nequaquam in synodo uti debemus. Decimumseptimum, In Assyriorum monarchia Berosus commendari supra caeteros solet. At huius auctoris nulla extat historia. Nam, quae Berosi nomine est ab Annio edita, eam fictam esse viri eruditi deprehenderunt. In Persarum vero rebus gestis commemorandis praefertur Metasthenes, qui veros ac publicos Persarum annales, ut fertur, secutus est. At huius etiam monimenta multo falsiore titulo Annius edidit. Metasthenes siquidem iste Annianus octo solum Persarum reges fuisse tradit, cum tamen fuerint quatuordecim, quos ordine et Hieronymus in septimum Danielis caput et Eusebius censet in chronicis. Iam Graecarum rerum historia quid nisi fabulas continet, quas illi passim pro veris historiis edunt? Cicero quippe auctor est gravis, quod testimoniorum religionem Graeca natio non coluit. Scipio item apud Liuium non aliter historias Graecas ac fabulas refert. Vere quoque dixit Fabius, Graecis historiis plerumque poeticae similem esse licentiam. Ut iure illud ex Satyra vulgi etiam sermone teratur. Et quicquid Graecia mendax audet in historia. Atque Iosephus in proemio libro de Bello Iudaico veritatem a Graecis in historia negligi testis est. Id quod in 1 contra Appionem libro confirmat. Sed et e nostris Hieronymus cum Graecas historias opposuisset, non debemus, inquit, eorum auctoritatem acquiescere, quorum mendacia detestamur. Sane, ut taceam de reliquis, Herodotus et Xenophon, quos historiae parentes Graeci habent, confictis fere narrationibus abutuntur. Quid in imperio Romanorum? An ulli extant annales publici quibus credere debeamus? Minime gentium. Sed quisque pro affectu suo res illorum gestas scripsit. Laudationibus porro, quod Tullius ait, historia rerum Romanorum est facta mendosior. Quaedam autem in Liuio esse, quaedam in Sallustio, quaedam in Cornelio Tacito, quaedam in Trogo, quorum fides manifestis testimoniis labefactari possit, Flauius Vopiscus verissime dixit.

Nihil ergo fidei ethnicorum historiis habendum est: utpote quae nullam habeant non modo certam, sed ne probabilem quidem auctoritatem. Postremum argumentum historias omnes generaliter et ecclesiasticas et profanas impugnat. Illud est huius modi. Fidem humanam idcirco Aristoteles virtutum intellectualium numero exemit, quod iuxta ad falsum et verum inclinat. Theologia ergo, quae tota veritate perpenditur, non accipiet ab humana fide adiutorium, nec verax cum fallaci ad argumentum consociationem contrahet: quoniam tale argumentum ex ea parte, qua humanae fidei innititur, aeque falsitati et veritati innitetur. Confirmat autem hoc, vel maxime, quod homines mendaces sunt, fallereque et falli omnes ad unum possunt. Sive igitur pauci, seu plures historici quicquam affirment, imbecilla ea omnis argumentatio erit, quae in testimonia hominum inclinata recumbit. Quocirca argumentum quodcunque ex humana historia petitum imbecillius est quam ut in Theologia ullam omnino faciat fidem. His argumentis loci huius auctoritas impugnatur. Nam si quae sunt alia, erunt autem fortasse plura, similia sunt atque adeo similiter refellentur.