De locis theologicis

IN QUO REFELLUNTUR ARGUMENTA CAPITIS PRIMI

Primum igitur adversariorum argumentum ex his, qui superiore libro dicta sunt, promptissime refellitur. Ostendimus enim ecclesiae nomen principibus et maioribus solere tribui; et in illis reipublicae sitam esse auctoritatem, quos Spiritus Sanctus posuit episcopos regere ecclesiam Dei. Ac si ecclesia columna est et firmamentum veritatis, apostoli etiam sunt ecclesiae fundamenta, ut ad Ephes. cap 2 et Apoc. 21 dicitur. Corporis quoque robur et firmitas a capite pendet, quod si tollas, cadat corpus necesse est. Episcopi vero populorum capita sunt. Et Petrus ecclesiae caput est, quemadmodum sequenti libro demonstraturi sumus. At sunt idiotae episcopi. Valentinus olim et similes imperitiam sanctotum presbyterorum arguerunt, non contemplantes quanto pluris sit idiota religiosus a blasphemo et impudente sophista; quemadmodum Irenaeus ait lib. 5. Adversus haereses. Sabinus quoque idem obiecit Concilio Nicaeno, ut lib. 2 hist. trip. cap. 8. scribitur. Sed et Apostoli idiotae erant; per quos tamen Deus sapientes huius mundi confudit. Videte, inquit, vocationem vestram fratres. Quia non multi sapientes … sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confunderet sapientes. Non propter sapientiam maiorem pastores ecclesiae firmi in fide et doctrina sunt, sed propter peculiarem Christi procurationem, ne pastoribus et doctoribus vacillantibus populus fluctuet, circumferaturque omni vento doctrinae. Quid vero si sancti episcopi non sunt? An solvendi et ligandi potestatem amittunt? Num pascendi auctoritate carent? Super cathedram, inquit, Moysis sederunt scribae et Pharisaei: quodcumque dixerint vobis, facite, secundum autem opera eorum nolite facere. Quoniam vero, cum ab aliis plerisque, tum ab Augustino maxime ostensum et patefactum est, per malos etiam administros Christi radios in ecclesiam fundi; supervacaneum erit ei nunc argumento pluribus respondere, cui ante per nos abunde responsum est. Ad id quoque quod deinceps sequitur non est difficile respondere. Nam sacerdotum veterum acta quidem Christo adversa fuerunt, at sententia hominum alioqui pessimorum non solum verissima, sed reipublicae etiam utilissima fuit. Quin divinum oraculum fuisse Ioannes evangelista testatur. Cum enim post longam variamque concilii deliberationem, Caiphas, qui ut summus Pontifex concilio praesidebat, sententiam illam, cui omnes ferme consenserunt, dixisset, Expedit nobis, ut unus moriatur homo pro populo, et non tota gens pereat: mox evangelista subiecit, hoc autem a semetipso non dixit, sed cum esset Pontifex anni illius, prophetavit. Qua ex re fit, ut et nostrorum Pontificum vita quidem et opera contraria forte sint Domino Iesu; sed eorum iudicia, quae videlicet a summo Pontifice comprobata sint, et vera erunt et Christianis utilia, ut quae ad populi salutem sint divinitus instituta. Imo adeo a Spiritu Sancto erunt ob eam causam, quam ab evangelista didicimus, quia scilicet ecclesiae Christi Pontifices sunt. Ac de secundo argumento satis. Tertium vero argumentum sic refellitur. Nego nullum Christi pactum cum ecclesiae sacerdotibus esse. Est enim primum cum Petro caeterisque, qui illi in pontificatu succedunt, ut Matth. 16 et Lucae 22 videre est. Promisit item apostolis, eorumque

proinde successoribus¹ Christus spiritum veritatis, Ioannis 14, 15 et 16. Pactum quoque veritatis cum ecclesia initum ad ecclesiae tandem pastores et doctores referendum est. Non enim ecclesiam suam Deus aliter quam orbem administrat, ubi infima per media, media per suprema geruntur, quemadmodum Dionysius admonuit. Pacta vero et conventa illa vetera longe alia ac nostra sunt. Illa enim temporaria erant, sicut et lex et sacerdotium. Ablatum est quippe a Iudaeis regnum, ablata lex, translatum sacerdotium. Sacerdotalis autem et veritas et auctoritas paulo ante adventum Christi labefactari coeperunt. Nam quod antiquatur et senescit ac prope interitum est, id debilitetur oportet atque infirmum fiat. Prophetae igitur, ii vel maxime qui Christi adventui proximiores fuerunt, identidem hanc legis, veritatis, auctoritatis, sacerdotii, sceptrique ruinam Iudaico populo annuntiabant. Eorum hac de re oracula si quis ad Christi ecclesiam referre nisi ex parte velit, illa prorsus ignorat: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedec.Item, Hic est Deus noster in aeternum et in saeculum saeculi, ipse reget nos in saecula.Item, In misericordia sempiterna misertus sum tui. Dixit redemptor tuus Dominus, sicut in diebus Noe istud mihi est, cui iuravi ne inducerem aquas ultra super terram; sic iuravi ut non irascar tibi, et non increpem te: montes enim movebuntur. Et colles contremiscent; misericordia autem mea non recedet a te, et foedus pacis meae non movebitur. Item, Feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris… quod irritum fecerunt, etc. Et paulo post: Haec dicit Dominus, qui dat solem in lumine diei… Si defecerint leges istae coram me, tunc et semen Israel deficiet, ut non sit gens coram me cunctis diebus. Item, Feriam eis pactum sempiternum: et timorem meum dabo in corde eorum, ut non recedant a me. Item, Percutiam illis foedus pacis, pactum sempiternum erit eis. Caeteraque in novo Testamento similia: Regnavit in domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis. Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque in consumationem saeculi; Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, qui maneat vobiscum in aeternum spiritum veritatis.Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Hic est sanguis novi et aeterni testamenti. Reprehensiones igitur comminationesque illae Prophetarum generales ad tempus Dominicae passionis potissimum referendae sunt, Hieronymus ipse non semel testatur. Quid ergo sibi vult cum quae adversum antiquos sacerdotes dicta sunt, ea in nostros torquet omnia? Nempe, omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem propter utilitatem nostram. Ea igitur, quae Prophetae in illo populo reprehenderunt, ad nos quoque pertinent, servato tamen synagogae ecclesiaeque discrimine, ut illa ad tempus, haec perpetua esse intelligatur. Compertum est autem sine lege et doctrina, sine sacerdote et doctore, sine Christo et spiritu veritatis, ecclesiam nullo posse modo consistere. Quod quoniam aliis locis abunde satis explicatum est, non est hic frustra repetendum. Nam et novae legis sacerdotibus conferre veteres scripturarum ignoratio est, Hierem. 3, et 23; Ezech. 34; 2 ad Corinthios 3 et 4. Cui autem aliquando veterum dictum est Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi, et. Et rursum, Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua? Quibus vero synagogae sacerdotibus et pastoribus spiritus veritatis promisus est, qui cum ipsis in aeternum maneret et in omni institueret veritate. Hieronymus itaque nec de sacerdotum concilio loquitur, nec de omnibus simul ecclesiae pastoribus. Ad singulas ecclesias, privatosque et Pontifices et sacerdotes verba

Prophetarum refert, in ecclesiam catholicam eiusque aut sacerdotium, aut veritatem nihil dicit. At vero illud movere quempiam poterit, quod Esai. 22 cap. scriptum est. Expellam te de statione tua, et de ministerio tuo deponam te… Et vocabo servum meum Eliakim filium Helciae, et induam illum tunica tua, et cingulo tuo confortabo eum, et potestatem tuam dabo in manus eius; et erit quasi pater habitantibus Hierusalem, et domi Iuda. Et dabo clavem domus David super humerum eius, et aperiet, et non erit qui claudat; et claudet, et non erit qui aperiat. Et figam illum paxillum in loco fideli, et erit in solium gloriae domui patris eius, etc. Quae de traslatione sacerdotii veteris legis in novum Christi sacerdotium prophetata esse, in dubium vocari non potest. Quod autem sequitur videtur sensui nostro esse contrarium, Auferetur paxillus qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur et cadet; et peribit quod pependerat in eo, quia Dominus locutus est Si enim Christus Dominus, qui tanquam paxillus in ecclesia fixus est, auferatur: et qui ex eo fide ante pependerant, postea peribunt et cadent, quomodo nos ecclesiae in fide firmitatem perpetuam pollicemur? Quomodo etiam asserimus Christum ecclesiae semper pastoribus affuturum? Hoc Hieronymus in commentariis ita solvit, ut ad dies novissimos referatur, cum refrigescet charitas multorum, et locum habebit illud, Putas filius hominis veniens inveniet fidem super terram? Quod quemadmodum libro superiore diximus non sic intelligendum est, quasi nulla tunc ecclesia futura sit, nulla Christi fides, nullum mysticum fidelium corpus, nullus veritatis in eo corpore spiritus, quae omnia sacris ipsis litteris adversarentur: sed usu scripturarum, quod in comparatione aliorum minimum est, nullum esse dicitur. In tantum ergo in illis diebus fidelium numerus minuetur, ut Christo de medio ecclesiae sublatus esse videatur. Sed non avolabit a paucis illis, qui residui erunt, doctor suus, dabit eo quoque tempore Christus pastores et doctores: Qui dat eos, donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis filii Dei in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Occurremus enim nos qui vivimus, qui relinquimur in adventum Domini, et simul cum Domino erimus.Ecclesia igitur, eiusque species et forma in finem usque saeculi permanebit: permanebitque adeo cum ea et Christus et spiritus veritatis, sine quibus constare illa non potest. Atque Hieronymus illam Esaiae vaticinationem ad Christum secundum anagogem refert. Nam sensum historicum et litteralem libro Commentariorum quinto explicuerat. Ex sensu autem anagogico nullum certum argumentum trahitur. Sane vero illud etiam considerandum est, Propheticas illas reprehensiones non sic in omnes eius temporis pastores et sacerdotes convertendas, ut nullus intelligatur exceptus. Concionatoribus siquidem hoc permissum est, ut quos plerosque tangit, id ita enuntient, quasi tangat omnes. Sic aliquando totus ille populus ab Esaia reprehenditur, tanquam in eo a planta pedis usque ad verticem capitis non sit inventa sanitas.Et tamen idem propheta viros aliquos iustos relictos esse fatetur inquiens: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, etc. Sic Helias in omnes invehitur quasi relictus sit solus, at dicit illi divinum responsum: Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua sua Baal. Sed de tertio argumento satis multa diximus. Nam et ex his, quae superiore libro responsa sunt, poterat abunde confutari.

Ad quartum vero respondeo primum conciliorum auctoritatem illi testimonio non inniti. Nihil enim de ecclesiae conciliis praefinire videtur eo loco Christus, sed unitatis consensionem commendare, cuius ad impetrandum magna vis est. Quod si propter Innocentium (20 dist. cap. De quibus) et propter synodum 6 (actione 17) et propter synodum Chalcedon. in epistola ad Leonem, de synodis locus ille intelligatur, aliter deinde respondere possumus, quod quemadmodum in nomine principis concilium aggregatur, cum eius auctoritate indicitur, sic synodus ecclesiastica in Christi nomine cogitur, cum indicente Christo vel eius vicario cogitur. Concilia itaque, quae praeter auctoritatem Romani Pontificis fiunt, non oportet Christum in medio habeant. Talis autem synodus illa Cypriani fuit. Tametsi ne omnes quidem viri iusti, qui in nomine etiam Christi congregantur, quamvis Christum in medio habeant, ad hunc semper effectum habent, ut veritatem quaestionis propositae decernere et tenere possint. Sed si fuerit res ad salutem necessaria, hoc fiet illis a patre caelesti, ut vel ab eo in cuius nomine et auctoritate congregati sunt probentur si vera dixerint, vel doceantur si vera non dixerint. Id enim satis est, ut preces illorum exauditae dicantur iuxta praescriptum Matthaei testimonium. Illae vero quae sequuntur frivolae sunt Calvini calumniae, quibus non est opere pretium responere. Nam priori quidem nunc nunc satisfecisse mihi videor. Posteriori autem et in capitis superioris tertia quaestione ad postremum argumentum, et in tertii libri capite ultimo ad quartum respondimus. Sed de quarto argumento hactenus. Porro ad quintum responsio ante oculos est ex his, quae dicta sunt. Nam concilium Ariminense, invito Liberio Papa, haereticorum opera coactum fuit, ut in historia ecclesiastica, et in epistola Damasi ad Africanos episcopos, et in 15 dist. cap. Sancta Romana, ex Gelasio refertur. Ephesinum quoque secundum, licet auctore Leone congregatum fuerit, sed Dioscori tum minis tum favoribus corruptum est, Pontificis legatis et quibusdam aliis bonis viris repugnantibus. Ita nusquam fuit confirmatum, sed damnatum potius a Leone et synodo Chalcedonensi. Constantinopolitanum denique illud repugnante ecclesiae Pontifice coactum est, reprobatumque postea in 7 synodo generali 367 patrum, qui apud Nicaeam convenerunt. Quo ex loco manifeste refelluntur ii, qui concilii auctoritate retenta, summi Pontificis existimant non esse tenendam. Quid enim causae est, cur concilium Constantinopolitanum primum 150 patrum tanquam unum ex Evangeliis habeatur, hoc autem alterum Constantinopolitanum, ubi multo plures fuerunt episcopi, habeatur pro nihilo? Nempe conciliorum robur ab illo est, pro quo rogavit Christus ne deficeret fides eius, quo fratres suos posset in fide firmare. Sed de his sequenti libro diligentius. Nunc sextum argumentum diluamus. In quo non parva quaestio est num canones Trullani ecclesiasticam habeant auctoritatem. Nam quod habeant his argumentis suadetur: Primum quod Gratianus nomine sextae synodi hos canones perpetuo citaverit, ut patet 16 dist. cap. Placuit, et cap. Quoniam. Et deconsecr. dist. 1 cap. Iacobus, et de consecr. dist. 2 cap. didicimus, et 27 quaest. 1 cap. Si quis episcopus.Sexta vero synodus sine dubio ecclesiae auctoritatem habet, ut paulo post demonstraturi sumus. Trullanos ergo canones catholici probare debemus. Deinde id suaderi potest ex Innoc. 3 De aetate et qualitate ordin. cap. A multis, qui in 6 synodo constitutum esse dicit, ut si quis eorum, qui ad clerum accedunt nuptiali iure

mulieri voluerit copulari, hoc ante subdiaconatus ordinem faciat. Constat vero hunc esse canonem 6 inter Trullanos. Praeterea Adrianus Papa hos canones et synodum, a qua sunt editi, probat et recipit, ut cernere est 16 dist. cap. Sextam, et de cons. dist. 3, cap. Sextam. Non igitur de Trullanis canonibus dubitare catholico licet. Quarto loco id ipsum demonstratur ex 7 synodo, act. 3, ubi Tharasius: eiusdem, inquit, sextae synodi recte et divine decreta edita traditosque canones recipio. Et action. 4 Petrus episcopus dixit: Habeo codicem sextae sacrae synodi canones continentem. Sanctissimus autem patriarcha Tarasius subiecit: Quae est haec ignorantia, qua plerique laborant circa hos canones? Scandalum enim est dubitare num sint synodi. Et act. 6 Epiphanius, qui loco synodi respondebat Iconomachis: Sacra, ait, sexta synodus, posteaquam sententiam suam de una voluntate Christi sub Constantino pronunciasset, iterum unanimiter omnes divina voluntate post 4 aut 5 annos congregati duos et centum canones edidere. Quod si divina voluntate unanimiter illi canones a patribus sunt editi, probati utique sunt septimae etiam synodi testimonio. Atque eadem 7 synodus, definierunt, inquit, sextae synodi sancti patres conventum per singulas provincias semel in anno fieri. Hunc ergo canonem et nos renovamus. Auctoritatem ergo finiendi patres illi habuerunt, et si sancti fuerunt, ut hic dicitur, nihil sibi usurparunt contra ecclesiae regulas. At si praeter sententiam Romani Pontificis coactum illud concilium est, adversum ecclesiasticas regulas coactum esse constat, habet igitur Trullana haec synodus solidam auctoritatem, si septimae synodo credimus. Accedit his quod 7 synodus, actione 5 y 6, Nicolaus in epistola ad Michaelem Imperatorem, concilium Florentinum sess. 5 horum canonum auctoritate utuntur. Sed mihi rem hanc diligentius consideranti contraria opinio et probabilior et gravior videri solet. Cuius sententiae auctores habeo Anastasium apostolicae sedis bibliothecarium in proemio in 8 synodum, ad quam iussu Adriani secundi venit, nam erat utriusque linguae Graecae et Latinae peritissimus, ut 63 dist. cap. 2 dicitur. In eadem opinione est Theofanes Graecus historicus, et Humbertus silvae candidae, episcopus Apocrisiarius Leonis noni in libello contra epistolam Michaelis patriarchae Constantinopolitani. Qui liber citatur a Gratiano ut liber Leonis noni contra epistolam Nicetae abbatis. Sed et a Latinis non recipi hos canones referunt Theodorus Balsamon et Mattheus monachus maximi Latinorum detractores, ille in interpretatione eorumdem canonum, hic in historia conciliorum et virorum illustrium. Sunt autem argumenta, quae hanc sententiam confirment, irrefragabilia. Primum, quod sexta synodus sub Constantino imperatore contra Monothelitas ab Agathone congregata, a Leone secundo comprobata, nullos ediderit canones. Illa vero synodus, quae sub Iustiniano imperatore postea coacta est, cur sexta synodus appelletur nulla est causa. Sed de nomine nihil moror. Hoc solum assero, ei concilio nec Romanum Pontificem nec eius legatos interfuisse. Subscriptiones episcoporum videantur, et res fiet manifesta. Iustinianus primum subscripsit, deinde episcopi qui sextae sinodo affuerant, sed nec numero pares, nec nominibus omnino similes, ut Theophanes et Anastasius evicerunt; Romani vero Pontificis aut legatorum eius nulla subscriptio est. Alterum argumentum est, quod Iustinianus bis synodum apud Constantinopolim coegisse legitur, prius sub Sergio Romano Pontifice, posterius sub Ioanne 7, eodem

quoque episcopo Romano. Et de priore quidem Beda de natura rerum cap. 67 ait: Iustinianum Romanae ecclesiae Pontificem Sergium, quia erraticae suae synodo, quam Constantinopoli fecerat, favere et subscribere noluisset, iusisse Constantinopolim deportari, qui tamen ob culpam perfidiae regni gloria postea privatus exul in Pontum secessit. Hactenus Beda. Et Platina in vita Sergii, Iustinianus, inquit synodum habuit, in qua nonnulla approbata sunt ortodoxae fidei nequaquam congruentia. Eadem quoque Sergii apocrisarius, qui tum Constantinopoli erat, subscriptione sua stolide nimium confirmavit. Verum cum postea Romam delata a Sergio exploderentur, ira percitus Iustinianus Zachariam misit, qui Sergium ad se vinctum traheret. Hactenus Platina. De posteriore autem idem Platina in vita Ioannis 7 ita scribit: Iustinianus eadem stultitia vexatus, qua fuerat ante amissum imperium, Sergio Pontifici duos metropolitanos Romam misit, qui Ioannem adhortarentur, ut habita synodo, quae de homusio crederent orientales, eadem etiam occidentales affirmarent, praepositis libellis in quibus ei subscribendum erat. Homines tamen re infecta ad imperatorem Pontifex remisit. Haec ille. Ac si quis Trullani concilii verba velit expendere, statim deprehendet quale illud concilium fuerit. Sic enim habet: Quoniam sanctae universales synodi quinta et sexta de mysterio fidei plenissime disputantes canones non fecerunt, propterea nos convenientes in hanc Imperialem urbem sacros canones conscripsimus. Oportebat enim ut synodus universalis canones ecclesiasticos promulgaret. Hactenus concilium. Principio autem, si in Constantinopolim urbem convenistis, dicite mihi, ecquo evocante convenistis? Anne Romanus aliquis episcopus vobis concilium indixit? Minime id quidem. At Romanus Pontifex eo tempore certus erat, catholicus erat, addo etiam, probus erat. Primates autem ecclesiae sine principis ecclesiastici et veri catholici et pii voluntate cogere, hoc non est synodum velle facere, sed adversus ecclesiae principem conspirare. Quemadmodum si regni proceres ad respublicas pertractandas sine regis arbitrio conveniant, coniuratio illa potius quam congregatio existimabitur. Iustinianus, inquis, eos fecit convenire. Bene profecto narras, nam istum improbum fuisse, et ecclesiae Romanae inimicum, memoriae proditum est. Qualem autem synodum a tali viro profectam esse arbitrabimur? Sed audiamus causam conventus faciendi: Quoniam sanctae universales synodi quinta et sexta canones non fecerunt, propterea nos in hanc Imperialem urbem convenientes sacros canones conscripsimus. Oportebat enim ut synodus universalis canones ecclesiasticos promulgaret. Itaque haec Trullana synodus supplementum duarum esse dicitur, et quod deerat quintae et sextae, id nimirum addidisse. Ideo enim nec sexta aiunt proprie numeratur, sed πενθεκτη id est quinisexta. Scilicet, nomine sextae synodi Trullana se prius venditare volebat, at nunc nec sexta, nec quinta, nec septima est, sed monstrum quoddam quintisexta. Illud vero quis ferat, quod insimulant patres hi, duo gravissima concilia tanquam mutila et immutata, ut causa congregationis necessaria vidatur? Enimvero concilium generale ecclesia ne unum quidem habuit, ubi causa aut haeresis, aut schismatis nulla esset. Trullana haec synodus sola est, quae non ad profligandam haeresim, non ad tollendum schisma, sed ad canones edendos cogitur. Ecquid autem erat opus, pastores ecclesiarum omnium suis sedibus cieri, ut post innumeros fere canones, Apostolicos, Nicaenos, Ancyritanos, Neocaesarienses, Antiochenos, aliorumque plurimorum et martyrum et confessorum, qui canone secundo Trullano comprobantur, alii centum duo ab his

patribus ederentur? Quanto vero gravius sexta synodus egit, quae causa fidei, ob quam convenerat, absoluta noluit ecclesiam canonibus onustam discedere? Non igitur necesse erat canones condere sed, si verum fatere vultis, alia Iustiniano causa vestrae congregationis fuit, nimirum, ut Latinos sedemque praesertim Apostolicam insectaretur, utque, quod Platina ait, aliqua vestra auctoritate probaret orthodoxae fidei nequaquam congruentia. Nam si, ut ipsi dicitis, post quatuor aut quinque annos a sexta synodo exacta, sub Iustiniano filio Constantini Constantinopolim convenistis (computate tempora) haec illa est erratica synodus, cui auctore Beda, Sergius noluit subscribere. Sed Iam videamus ut reliqua, quae nunc non extant, dissimulentur, cur his centum duobus vestris canonibus subscribere Sergius nec voluerit, nec vero debuerit. In canone secundo suscipitis et confirmatis 85 canones Apostolorum; hos sedes apostolica non recepit, ut auctor est Isidorus 16 dist. cap. Canones. Id quod ex Leone IX cap. Clementis, ead. dist. ostendi potest, tum vero magis ex Gelasio 15 dist. cap. Sancta Romana . Cur autem sedes apostolica probet 84 canonem, quem vos probatis, ubi tres Machabaeorum libri contra omnium consensum ecclesiarum admittuntur? Atque in eodem secundo canone synodum Cypriani de baptizandis haereticis comprobatis, quasi secundum traditam Afris consuetudinem lex illa constituta sit, et non magis adversetur omnibus ecclesiis Dei. Nec enim decretum illud Cypriani explicari potest ad normam 95 canonis Trullani et 19 Nicaeni. Quoniam canon Cypriani de omnibus in universum haereticis praescriptus est, maxime Donatistis, quos constat in nomine Trinitatis baptizasse. Decretum ergo Cypriani ab universali ecclesia simpliciter reprobatum Sergius approbare non debuit, quod Trullana synodus fecit. In canone tertio ecclesiae Romanae legem de bigamis non ordinandis summum ius appellatis, et ex rigore austerum, sedis autem Constantinopolitanae mollities ac dissolutio benignitas vobis est. Mediam quasi ex duabus componitis, sed talem, qualem ecclesia Latina semper explosit. Iure igitur hanc vestram synodum explosit Sergius. Canon 13 iubet ut hypodiaconi, diaconi, presbyteri a suis legitimis uxoribus non separentur. Ea consuetudo apud Graecos quidem invaluit, sed synodus generalis eam toti ecclesiae contra Latinorum usum male praescripsit. Bene ergo Sergius vestros canones reprobavit. Canone 36 decernitis ut thronus Constantinopolitanus aequalia privilegia cum Apostolica sede obtineat, et Alexandrinae, Antiochenae ac Hierosolymitanae praeferatur. Scitis adversum hunc canonem olim a sancto Papa Leone pugnatum. Et quamquam ratione pugnatum est, at sequentes Romani Pontifices Constantinopolitanae huic ambitioni et vanitati contradicere noluerunt. Canone 62 praecipitis in omnibus diebus quadragesimae, praeter sabbatum et dominicam, nullas novas hostias consecrari, sed, ut apud nos in die parasceves, fieri praesanctificatarum sacrificium. Hoc vestris Graecis praecipite, si vultis, Romanus enim episcopus hoc in totam ecclesiam decretum non probaret. Iam canon 55 nulla nostra confutatione eget, absurdus enim per se est, et manifeste in Romanam ecclesiam iniurius. Ipsum audiamus: Quoniam intelleximus in Romanorum civitate in sanctis quadragesimae diebus, in eius sabbatis ieiunare praeter ecclesiasticam traditam consuetudinem, sanctae synodo visum est ut in Romanorum

ecclesia si quis fuerit inventus sabbato ieiunans, clericus deponatur, laicus segregatur. Num tibi videtur a Romano aliquo Pontifice hunc canonem probatum iri? Minime vero gentium. Quid 67? Vide ne probandus sit: Sacra, inquiunt, scriptura nobis praecipit ut abstineamus a sanguine et suffocato. Merito igitur damnamus eos, qui cuiuscumque animalis sanguinem arte aliqua condiunt et sic comedunt. Ecqua autem maior scripturarum ignoratio esse poterat, quam existimare praeceptum illud Apostolicum ad ea usque tempora perdurasse? Quanto verius Latini decretum Hierosolymitanum, quoad sanguinem et suffocatum attinebat, ad breve tempus tantisper manere interpretati sunt, quandiu Iudaeorum et Gentium consuetudo coalesceret, quandiuque synagogam ecclesia cum honore quodam sepeliret. Abeat nunc Gratianus et sextae synodo canones Trullanos tribuat. Innocentius vero decretum Gratiani eodem nomine retulit, quo erat a Gratiano citatum, id quod et D. Thomae et aliis quoque viris doctis aliquando accidit, ut Gratiani diligentia fisi capita decreti ementitis auctoribus et titulis referant. Idem quoque Gregorio nono contigit, qui titulo de Constitut. nomine Hieronymi commentaria in proverbia retulit, quae Hieronymi non esse certum est. Caput autem illud, quod Innocentius citat, habetur 32 dist. cap. Si quis eorum, nomine sextae synodi. Adrianum vero trullanos canones recepisse tantum abest a veritate, ut nihil magis veritati posset esse contrarium. Verba siquidem illa reperiuntur in epistola Tharasii ad Adrianum, non, sicut Gratianus memoria lapsus existimavit, in epistola Adriani ad Tharasium. Tharasius itaque recepit illos, non Adrianus, ut patet actione 2 y 3 septimae synodi. Adrianus siquidem verba Tharasii refert, ut Constantinopolitanos proprio mucrone confodiat: Si enim, inquit, vos fatemini canones illos divinos et legales esse, canone autem 82 imaginem Christi venerandam esse conceditis, quid nunc contra sacras imagines depugnatis? Quod si septima synodus uno canone utitur, ut ipsorum Graecorum testimonio imagines esse venerandas comprobet, ecquid inde argumenti promitur, ut caeteros item canones approbarit? Quasi totum Menandrum, Aratum aut Epimenidem confirmarit Paulus, quod horum aliquando sit testimoniis usus. Nec verba illa, quae ex 7 synodo retulimus, ipsius synodi sunt, sed Tharasii, Petri episcopi, Epiphanii. Quae non erat eius tempore et instituti expendere. Non enin id tum agebatur, an Trullana synodus probanda esset, sed an essent imagines venerandae. Quamobrem, quae obiter et praeter institutum a privatis hominibus in concilio dicebantur, ne novae lites suborirentur, illa sapienter a patribus dissimulata sunt; eo vel maxime, quod in causa praecipua, de qua ibi erat controversia, Trullanae synodi auctoritate libenter utebantur. Id ne comminisci videamur, Nicolaus nimirum est auctor adhibendus, qui in epistola ad Michaelem imperatorem, cum ad quandam causam suadendam synodi huius Trullanae canone quodam vellet uti, in hunc modum disserit: Provide hoc Constantinopolitana synodus canonum suorum sexto dignoscitur prohibere capitulo. Quod tamen non apud nos invenitur, sed apud vos habero perhibetur. Verum novimus nos, Apostolicis imbuti documentis, etiam sententiis uti Paganorum, quanto magis Christianorum, et contra ipsos, quorum nec vitam sequimur, nec mentem erroneam imitamur. Denique apostolus Paulus de libris Paganorum aliqua in suis scriptis posuit, numquid ideo etiam cuncta recipienda sunt, quae cum his pariter sunt prolata? Hactenus Nicolaus.

Non itaque si aut Innocentius, aut 7 synodus, aut Nicolaus, aut concilium Florentinum horum auctoritate canonum abutuntur, probato uno aut item altero reliquos probaverunt. Quamquam patres synodi Florentinae hos 102 citasse canones me omnino praeterit. Nam, quod actio. 5 refertur, id non ex synodo, ubi hi canones sunt editi sub Iustiniano, sed ex sexto concilio universali sub Constantino illius patre depromptum est, ut actio. 17 eiusdem sexti concilii patet. Sed quoniam et haec synodus apud Trullum, regium palatium scilicet celebrata est, quod de hac dicitur hoc per errorem ad Trullanos canones creditum est pertinere. Quorum auctoritas ideo a nobis labefactata est, ne quisquam falso errore deceptus eos veris legitimisque conciliis opponeret. Video autem dubitari posse cur inter reliquos canones ecclesiae Romanae contrarios non et 82 notaverimus, ubi prohibitum est ne Christus deinceps sub figura agni pingeretur. Sed nolui equidem has Trulli regulas inimice insectari. Nego itaque in 82 canone secundum veram lectionem tali aliquid prohiberi. Quin potius in eo pictura illa veneranda, qua agnus digito praecursoris demonstratur, et suscipitur, et deinceps conservari in ecclesia iubetur. Id quod colligere licet ex epistola Adriani ad Tharasium, 7 synodo action. 2, et ex actione 4 eiusdem 7 synodi. De Trulli igitur canonibus, atque adeo de sexto argumento hactenus. In argumento vero septimo Pighii contentio pertinax coarguenda est, qui, ut opinionem quam semel induerat tueretur, synodos ecclesiae decreto susceptas vanis coniecturis infirmare perrexerit. Tantum studium certandi, ubi semel efferbuit, et dura pertinacia potest. Mihi vero non est hoc loco opus pro sexta synodo, unde emersit certamen, depugnare, quam et Agatho coegit, et Leo secundus confirmavit, quam et Beda lib. De temp. rat. cap. 65 et caeteri post eum catholici probaverunt, quam et concilium Florentinum sess. 5 recipit, Eugenius quartus in decreto super unione Iacobinorum veneratur. Alii pro 6 et 7 synodis apologiam edant, si diligentia illis Francisci Turensis non adhuc facit satis. Nos enim in dogmate fidei et decretis ad salutem fidelium necessariis conciliorum auctoritatem asserimus, in rerum gestarum iudicio et ordine non asserimus. Nec in his, quae parum vel certe nihil ad nos attinent, tempus et operam sumimus. Ad octavum ergo argumentum Caietanus in opusculo de auctoritate Papae et concil. Cap. 8 respondet concilium Constantiniense, quo tempore illud decretum edidit, non fuisse universale et integrum. Erat enim tunc schisma in ecclesia sub tribus Pontificibus Ioanne 23, Gregorio 12 et Benedicto 13. Unde asserere, quod id temporis illud concilium erat generale, nihil aliud est, quam revocare antiquum schisma, aliosque damnare, qui Benedictum et Gregorium sequebantur. Quod tamen fuit, estque semper ambiguum. Quod si obiicias Martinum quintum in ultima sessione approbasse omnia et singula decreta in materiis fidei, quae prius a concilio Constantiense prodidissent, respondet idem Caietanus id proprie ad fidem pertinere, et tanquam fidei decretum a Martino probari, quod adversum haereticos fuisset definitum, ut in 8. 15 et 21 sess. factum est. Quod autem Martinus ea solum probet, patet primum quoniam ad petitionem oratoris regis Poloniae illa approbatio facta est, qui hoc tantum exigebat, ut acta in concilio contra haereticos confirmarentur. Patet etiam quia Martinus dicit se omnia sic conciliariter facta approbare, et non aliter, nec alio modo. Supponebat enim quaedam non conciliariter acta. Nam in illa 4 et 5 sessione, ut idem Caietanus admonet, nec disputatio, aut disquisitio aliqua intercesserat,

nec delecti fuerant adhuc viri docti ad disserendum et tractandum ea, quae in fidei doctrina essent constituenda; sed id cautum postea a concilio fuit in sess. 6. Ita si quis tradita in sessione 4 diligenter expendat, inveniet ea non formam habere decreti, quo videlicet aut fideles obligentur, aut contrarium sentientes explodantur. Patet demum ex litteris Martini quinti, in quibus errores Ioannis Wicleffi, Ioannis Hussi, et Hieronymi Pragensis expresse damnantur, nulla de ea re, an concilium sit supra papam, facta mentione. Sed quoniam quae de concilio Constant. in dubium verti solent, ea pulcherrime explicantur a discipulis D. Thomae, maxime a Caietano viro in nostra familia excellentissimo, nos de hac re ne verbum quidem ullum praeter ea faciemus. De 8 igitur argumentum tantum. In nono vero miror ecquidem illorum caecitatem, qui concilium basiliense tueri volunt, cum manifestum sit illud, licet a principio Eugenio 4 consentiente fuerit congregatum, postea tamen ab eodem primum Ferrariam, deinde Florentiam translatum, ubi Basilienses conatus publica ecclesiae auctoritate repressi sunt. Nam et unio Armenorum et Graecorum populi Christiani consensione approbata non in concilio Basiliensi, sed in Florentino facta est. Et Eugenium ecclesia etiam post illam depositionis Basiliensis sententiam, pro vero Pontifice habuit, Felicem autem illum in synodo electum contempsit. Quorsum ergo attinet mordicus concilium Basiliense tenere? Quorsum favere haereticis, qui conciliorum in haereticos iudicia infirma esse contendunt, quod concilium Basiliense eos haeresis nomine damnarit, qui etiam nunc catholici iudicantur? Quae qui non sentiat, is nihil omnino sensurus esse videatur. Quocirca non dubito esse nunc grande piaculum pro concilio Basiliensi stare velle, cum schisma illud iam extinctum non alia ratione magis denuo possit accendi. Et Nicolaus 5 aperte sentit Felicem illum non fuisse verum ecclesiae pastorem, sed nominatum. Nec verum concilium et generale, sed congregatum vocat nomine concilii generalis. Eugenium vero felicis recordationis praedecessorem suum honorificentius appellat. Ita in litteris suis non probat nisi beneficiorum collationes sic loqui solent, et huiusmodi caetera, quae si irrita haberentur, populus mutatis aut pastoribus, aut officialibus multum incommodum acciperet. Atque Leo decimus in concilio Lateranense, sess. 11 plane definit concilium Basiliense non fuisse legitime celebratum. Et postea, cum de quadam sanctione ageretur a concilio Basiliense edita: Sicut Leo, inquit ea quae in secunda Ephesina synodo temere contra iustitiam et catholicam fidem gesta fuerunt, postmodum in Chalcedonensi concilio fecit revocari; ita nos a tam nefariae sanctionis revocatione retrahi salva conscientia et ecclesiae honore non possumus. Cum ea omnia, post translationem eiusdem concilii Basiliensis per felicis memoriae Eugenium Papam quartum praedecessorem nostrum factam a Basiliensi conciliabulo seu potius conventiculo facta extiterint, ac propterea nullum robur habere potuerint. Cum etiam solum Romanum Pontificem tanquam auctoritatem super omnia concilia habentem conciliorum indicendorum, transferendorum, ac dissolvendorum plenum ius et potestatem habere, nedum ex sacrae scripturae testimonio, dictis sanctorum patrum ac aliorum Romanorum Pontificum decretis, sed propria etiam eorumdem conciliorum confessione manifeste constet. Hactenus Lateranense concilium. Probat autem ea, quae dixerat, multis et testimoniis et exemplis, quae nos ne sit longum praetermisimus.

Sed provocaverunt doctores Parisiens a concilio Lateranens et appellatio nomine academiae circumfertur. Quorum illa fuerit, ego hic non disputo: illud astruo, non sine ecclesiae scandalo atque pernicie circumferri. Extat anathema Pii secundi in eos, qui ad futurum concilium appellaverint. Et sine Pii causis, quas multas suis litteris reddidit manifestum est rem hanc et haereticorum omnium summum patrocinium esse, et fenestram vel maximam aperire ad obedientiae ecclesiasticae iacturam, ac perniciem verae pietatis. Sed de his non est huius loci temporisque disserere. Verum obiicis ea, quae in 2 sess. concilii Basiliensi decreta sunt, a legitimo concilio esse decreta, ut patet ex litteris Eugenii, quae lectae sunt 16 sess. eiusdem concilii. Sed nos huic quaestioni breviter respondemus non probasse Eugenium decreta edita, sed solum concilium generale Basiliense a tempore inchoationis suae legitime continuatum fuisse. Deinde concilium in secunda sessione non erat plenum, quia maior pars episcoporum deerat, imo paucissimi aderant. Quare inchoatione quidem generale erat, sed nondum erat vere et perfecte re ipsa generale. Praeterea Legatus sine commissione processit ad ea decreta ferenda, ut ex litteris Eugenii ad Iulianum colligitur. Adde quod cum gravis atque difficilis semper fuisset inter catholicos altercatio, quibusdam dicentibus Papam supra concilium esse, aliis contra asserentibus concilium esse supra Papam, nulla conquisitione facta, nullo examine praecedenti positum est id quod erat ambiguum. Quare non fuit decretum fidei, sed simplex quaedam commemoratio eius doctrinae, quae erat in concilio Constantiensi tradita. Id quod videntes huius synodi partes rursum in sess. 33 rem eamdem aliter tractaverunt, definientes ea tanquam fidei decreta esse deinceps amplectenda. Sed tunc omnis legatorum potestas erat abolita et synodus Florentiam translata. Quare nihil mirum si turpiter et pueriliter erraverit, eos pro haereticis condemnando, qui nunc sine controversia fideles habentur. Ad decimum vero argmentum responsio est facillima, plenaria concilia a summo Pontifice minime confirmata per alia legitima et probata emendari. At quod plenarium concilium summi Pontificis auctoritate firmatum per aliud posterius emendetur, exemplum ne unum quidem proferri potest. Nam et huiusmodi concilia Augustinus non infirmat, sed tuetur eiusdem libri cap. 4. Quamquam Augustinus non videtur loqui de emendatione fidei, sed de emendatione legum, quae ad res scilicet, vel gestas, vel gerendas referuntur. Ipsa plenaria, inquit, concilia priora a posterioribus emendantur: cum aliquo rerum experimento aperitur quod clausum erat. Quod ad fidei veritatem referri vix potest quae non rerum experimentis innotescit. Leges ergo nonnullae, in quibus per imprudentiam falli concilia possunt, nihil obstat quominus a posterioribus conciliis emendentur. Isidoro autem ex his etiam respondetur. Non enim sunt nobis explicanda singula. Ad undecimum, diximus saepe concilia integra et capitis auctoritate perfecta ea esse, quae nos ab errore vendicamus. Nec si summus Pontifex firmus in fidei causa iudex est, concilia frustra coguntur. Primum enim, ut capite superiore admonebamus, Romanus Pontifex non temere et stulte, sed considerate atque sapienter habet fidei controversias, definite, advocando scilicet consiliarios, vel plures, vel pauciores, iuxta rei, de qua disseritur, gravitatem. Iuvant enim patres concilii summi Pontificis fidem atque doctrinam. Unde in concilio Hierosolymitano, cum facta esset magna conquisitio, Petrusque sententiam dixisset nullo sacrarum litterarum testimonio fulcitam, Iacobus probavit eam quidem additis

testimoniis prophetarum. Adiecit item quasi de suo legem maxime necessariam de abstinentia ab idolothitis, fornicatione, suffocatis et sanguine. Ita enim divina procuratio in ecclesiam se fundit, ut membra praecipua tametsi a capite ipsa pendeant, caput tamen tueantur et iuvent. Facit quoque concilium plausibiliorem populo fidem propter acceptissima multorum testimonia atque iudicia. Nam et leges, quae communi optimatum consensu et rogantur et feruntur, libentius populus accipit, quam si a rege solum ederentur. Quamobrem Beda lib. retr. in actus apostolorum prudenter sane monuit Paulum contulisse cum apostolis aliis evangelium, quod praedicabat gentibus, solerter in concilio disquirens an recte de legalium cessatione doceret: Non quod ipse de hac re, inquit, aliquid dubitaret, sed ut mentes dubitantium Apostolica synodi auctoritate firmarentur. Gregorius autem de synodis provincialibus locutus est, quae in causa fidei vix quicquam obtinere potuerunt, nisi essent summi Pontificis auctoritate roborata. Illa expertus est Gregorius, haec non est expertus. Quamquam et illo tempore concilii Niceni utilitas nondum erat satis explorata. De postremo argumento difficile dictu est. Quid Theologi fere opinentur video. Hoc tamen vere licet dicere, Romanum illud Nicolai concilium locutum esse multo ad sensum fidelium accommodatius. Concilii verba prius audiamus, posterius expendemus vera ne an falsa sint. «Profiteor » inquit Berengarius « non solum sacramentum, sed verum etiam corpus Christi manibus sacerdotum tractari, frangi, et fidelium dentibus atteri ». Haec Berengario praescripta a synodo confessionis forma. Ubi alterum potest habere dubitationem, an corpus Christi ratione sacramentalium specierum vere et tractari dicatur et frangi. Alterum dubitari non potest, quin in se ipso Christus nec tractetur a sacerdotibus nec frangatur. Atque alii dicent forte pro suo arbitratu quisque, nos autem hoc quidem tempore et in hac quaestione sequemur potissimum Thomam Waldensem, qui in lib. sacramental. tit. 4, cap. 42 docet eiusmodi loquendi formulas et esse verissimas, et esse etiam olim a patribus usurpatas. Refert in hoc Dionysium cap. 3 lib. de eccles. Hier. Refert quoque Chrysostom. in Matth. Homil. 83. Retulerat autem et capite superiore Paschasium in lib. de corpore et sanguine Christi. Fideles sane cum species sacramentales viderint, Christum se vidisse testantur, eumdemque cum illas tetigerint tetigisse. Quod magnum profecto argumentum est cur ita esse credamus. A fidelium vulgo, inquis, ista sumis. Metuebam ne a lenonibus diceres. Christiani rudes disserunt isto modo. Bene profecto narras. Nam in quaestione fidei communis fidelis populi sensus haud levem facit fidem. Quaero enim ex te, quando de rebus Christianae fidei inter nos contendimus, non de Philosophiae decretis, utrum potius quaerendum est quid philosophi atque ethnici, an quid homines Christiana et doctrina et fide instituti sentiant. Praesertim cum huic sententiae consenserint patres etiam veteres, quemadmodum paulo ante demonstratum est. Praeterea motis speciebus sacramentalibus, id quod inter doctiores fere convenit, Christus item per accidens quidem, sed movetur tamen: nihil igitur obstat, quin visis tactatisque speciebus, Christi corpus et videatur et tangatur. Nam nec ipsa substantia sensibilis, nisi per accidentia sentiri potest. At haec, cum species panis vinique miscentur, ecclesia fatetur corporis et sanguinis Domini mixtionem fieri: ergo cum videntur et tanguntur species, corpus Christi et videtur et tangitur. Quid multa? Sic mihi persuasi, sic sentio, Christi corpus in locum panis ita successisse, ut praeter ea, quae

fidei huius sacramenti repugnant, omnia vendicet, quae panis ante ratione ratione accidentium vendicabat. Alioqui, qui species panis manducaret, is Christi corpus non ederet, nec ille biberet sanguinem, qui vini specie potaretur. Atqui scriptum est, accipite et comedite, hoc est corpus meum. Et rursum, qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem… Et iterum, qui manducat indigne, iudicium sibi manducat, non diiudicans corpus Domini. Quod si caro Christi in sacramento editur, certe frangitur dentibusque fidelium atteritur. Utrumque enim ei cibo, quem edimus, est et coniunctum et proprium. Quid? quod per Lucam, si Graeci sermonis habetur ratio, Dominus ait, accipite, hoc est corpus meum, quod pro vobis frangitur? Nec vero nobis Divus Thomas in 4 sentent. obiici debet, cum in 3 part. quaest. 77. part 7 ad tertium argumentum, nostrae huius sententiae auctor fuerit vel praecipuus; quem quis non praeferat sexcentis Oecolampadiis? De postremo igitur argumento diximus satis, satisque proinde de quarto loco diximus. Ad sequentem deinceps transeamus.

DE ECCLESIAE ROMANAE AUCTORITATE QUAE QUINTO LOCO CONTINETUR