De locis theologicis

Sed illud verius est iuris humani facultatem in multis Theologo commodam posse esse. Si enim illi canonica scientia est necessaria, huic autem peritia legum adeo coniuncta et colligata est, ut vix altera possit ab altera separari, Theologus sane, ut ius canonicum, ita quoque et civile cum illo conexum vindicare debet. Quod autem sacrorum statuta canonum Principum contitutionibus adiuuentur vicissimque illas iuvent, testatur Lucius tertius (De novi operis nuntatione, I). Unde illud apud Italos, Il legista senza capitolo vale poco, ma il canonista senza legge vale niente, factum est iam tritum sermone proverbium. Rursum, Pontificum iura plerumque civili auctoritate rationeque utuntur. A Theologo igitur, cui ius pontificium familiare esse oportet, non erit iuris civilis cognitio aliena. Augustinus praeterea non improbat si terreni imperii leges in suum adiutorium haeretici assumant, id enim fecit Apostolus. Probandus est igitur ac multo etiam magis Theologus, si adversum haereticos, cum vel de rerum temporalium dispositione recte disserit, vel de moribus in re publica aut constituendis aut constitutis, legum civilium auctoritatem adsciscit. Id quod Augustinus idem contra Donatistas saepe facit. Nec enim

peculiarem aliquem locum referre libet, cum iam multis hoc sit a Divo Augustino usurpatum. Ad haec in disputationem de iustitia et iure incidat Theologus aliquando necesse est. Quo loco sane ineptus erit, si ea quae graviter a viris clarissimis de iure dicta sunt negligere voluerit. Praeterea in pactis, stipulationibus, caeteris contractibus, in rerum dominio, praescriptione, testamentis, donationibus, testibus, iudicibus, aliisque sexcentis huius generis, quoties Theologo opus est album a nigro, aequumque ab initio secernere? Saepe nimirum; si eius munus esse creditur, animarum cavere periculis earumque saluti consulere. Iniustitia quippe mortale peccatum est. Quare nihil est mirandum si, qui et multorum confessiones audire debet et de iniustitia plurimis respondere, ab eo legum qualem qualem cognitionem ipse requiram. Quid enim ad restitutionis materiam apte exacteque tractandam de rebus eiusmodi Theologus disputaturus est? Num iustitiae et aequitatis, in foro etiam conscientiae, rectus arbiter esse poterit, nisi multa a iureconsultis et civili prudentia mutuetur? Minime id quidem. Nam licet iustum, iniustumque internoscere Philosophorum, Divique Thomae libris Theologus adiutus possit; at id solum faciet in genere; in specie autem sine iuris aliqua peritia non faciet. Sed haec videri possunt obscuriora, cum sine appositione exemplorum lentius disputantur. Exemplis illustranda sunt haec, quae rationibus subtilius quam satis est, disputari videntur. Proferam autem aliqua e multis exempla, nam omnia erit operis infiniti. Sit igitur primum: Si poenitens dicat se habere scrupulum super his aut illis bonis, quae videlicet ex praescriptione longi temporis possidet, quae ex donatione uxoris alienae habet, quae ex testamento minus solemni, quaeue ab intestato obuenerunt. Sit secundum exemplum: Si ait poenitens se habere litem super hac illaue causa nescireque se an cedere debeat liti, an potius illam ualeat iuste prosequi. Sit tertium: Si quis primogenitus a Theologo quaerat an peccet mortaliter nisi sorores iusto matrimonio collocet, nisi aes alienum soluat quod parens contraxerit, nisi protogenium curet et tueatur. Quid in donatario? An teneatur ad debita? Quid in domino? An a subditis possit solita quaedam munera exigere eosque ad consueta onera sive realia, sive personalia obligare? Placent enim nobis hoc loco quidem iurisperitorum illae voces, nec semper nos oportet accurata dictione disserere; quin satius est de nominibus parum esse sollicitos esseque interdum faciles et negligentes, quemadmodum Plato nos iam in Thaeateto et in Politico admonuit. Verum haec orbiter. Iam ad illa redeamus. Sed quid est opus plura? Anne speciatim definire quando in iudiciis, in contractibus, in ultimis voluntatibus ac nonnumquam etiam in delictis committatur iniustitia vires Theologi non excedit? cum casus occurrant innumeri, qui naturae lege definiri non queunt. Id si ita est, ut est certe, insolentiae erit maximae in eiusmodi quaestionibus iuris peritiam contemnere. Iuris autem peritia non aut consultius inuestigari aut invenire certius potest quam in iuris voluminibus quae non alia quaecumque Philosophorum volumina nec eloquentia nec prudentia superant. De quinquaginta loquor Pandectaron libris. Nam posteriores leges multum omnino utraque in re ab illis declinarunt.

Quod si bibliothecas omnium Philosophorum unus Ciceroni visus est duodecim tabularum libellus et auctoritatis pondere et utilitatis unertate superare, quid nos credere oportet de illis quinquaginta libris, quibus non leges modo duodecim tabularum, verum multae etiam aliae continentur de hominum conuentionibus, deque iure et aequo prudenter sancteque praescriptae? Sanctum, inquam, volumen est et iustitiae templum merito illud Iustinianum appellavit. Atque cum e sacra morum Philosophia ius esse ortum civile constet, ut fontem, sic certe et rivulos Theologus colet, ne parum sit in Philosophiam ipsam religiosam religiosus. Sane qui ius civile Theologo negligendum putat, is bonam partem Philosophiae moralis revellit, cuius subsidium, si quis illi neget de moribus disserenti, stultus esse videatur. Quia ergo saepe utitur Theologus subsidio iuris in disputatione theologica, idcirco istam iuris scientiam Theologiae tanquam ancillulam pedissequamque adiunxi.