De locis theologicis

QUOD AUCTORITAS HUMANAE HISTORIAE ALIQUANDO PROBABILIS QUANDOQUE ETIAM CERTA SIT

Sequitur ut explanemus, qualis quantaque sit humanae historiae apud Theologos auctoritas: nam hoc secundo loco nos acturos pollicebatur. Quod quo magis intelligi possit, illud principio ponendum est: Necessarium esse homines hominibus credere, nisi vita pecudum more degenda sit. Eam rem quoniam Theodoretus in opere de cura Graecarum affectionum libro primo, Augustinus item in libro de utilitate credendi ad Honoratum capite 12 et de fide rerum inuisibilium capitibus 1 et 2 diligentissime persecuti sunt: non erit nobis hic magnopere laborandum. Atque Augustinus quidem plane asserit, non amicitiam modo, verum omnem omnino humanam societatem interire: nisi amicus amico, maritus uxori, parentibus filii, fratres fratribus, ciuibus cives, sociis socii fidem habeant. Multa ille affert, quibus ostendat, necessitudinem et pietatem duo generis humani sanctissima vincula violari atque dissolui, nihilque prorsus in hominum consociatione incolume remanere: si nihil credere statuerimus, quod non idem possumus quasi manu tangere ac tenere perceptum. Humanae itaque vitae necessarium esse, hominum dictis homines sine ulla etiam dubitatione credere. Theodoretus vero fidem esse ceu primariam artium basim disciplinarumque omnium crepidinem probat etiam manifeste. Nec enim, ut caetera taceamus, pueri elementarii ullam omnino possunt disciplinae puerilis facultatem adipisci, nisi et nomina literarum et syllabarum nexus fide a praeceptoribus acceperint. Ut illud Isaiae in omni etiam et arte et aetate verissimum comprobetur. Nisi credideris, non intelligetis.

Praeclarum est igitur Aristotelis illud, in omni facultate atque doctrina oportere addiscentes credere, experimentis quippe cotidianis hoc nos nullo admonente discimus, quod cognitionem ac rerum intelligentiam praecedit fides, subsequitur autem fidem sciencia quaecunque veri. Qua ex re fit, ut naturae auctor in hominum mentibus inclinationem ad credendum naturalem impresserit: siquidem non minus fides necessaria est hominis et vitae et disciplinae, quam aut igni locus supremus, aut terrae imus, ut bene habeant, necessarius est. His autem propensiones quasdam et quasi appetitiones natura indidit ad fines et perfectiones necessarias. Quamobrem qui humanam fidem ex hominum animis evellere conantur, ii non solum stulti sunt, sed gigantum more cum diis bellant, hoc est, cum natura pugnant. An vero quicquam tam puerile et stultum dici potest, quam si ea, quae viderunt alii, negemus esse, quia ipsi non vidimus? Credere igitur necesse est, nisi stultiores esse volumus. Quibus positis fit prima conclusio. Prima conclusio. Praeter auctores sacros nullus historicus certus esse potest, id est, idoneus ad faciendam certam in Theologia fidem. Haec, quoniam cuique per se est obvia et manifesta, non est nostris argumentationibus comprobanda. Flavius porro Vopiscus vere salseque dixit, neminem historicorum non aliquid esse mentitum: unde fidenter se historiam aggredi habiturus mendaciorum comites. Secunda conclusio. Historici graves ac fide digni, quales nonnulli sine dubio et in ecclesiasticis et in secularibus fuere, probabile argumentum Theologo suppeditant, cum ad ea quae sua sunt corroboranda, tum ad falsas adversariorum opiniones refellendas. Quae conclusio satis per se etiam videtur exposita. Nec enim est hominis bene instituti et ad vitam humanam recte compositi viro gravi rem credibilem asserenti non credere. Rem credibilem dixi, quoniam quaedam a Plinio aliisque historicis vel grauissimis referuntur, quae, cum vix credibilia sunt, si ea fuisse negemus: non ideo historiae auctoritatem labefacimus. Uterque igitur et qui cito credit, et qui ad credendum nimium est tardus, iure reprehenditur. Multo vero hic magis si cum pluribus historicis probatis grauibusque dissenterit. Si namque in duorum ore, vel trium stat omne verbum, cur adversus hanc legem plurimis testibus rem eandem olim gestam contestantibus fidem Theologus abrogavit? Praesertim cum testimonia ex vetustate desumpta hoc potentiora ad probandum sint, quod ea sola, ut Fabius ait, criminibus odii gratiaeque vacant. Nimirum Innocentius auctor est gravis, in humanis historiis non nihil probabilitatis inesse: cum lege edita praecepit, ut in causis ecclesiae finiendis illarum auctoritate quanuis caetera argumenta deessent, ecclesiastici iudices uterentur. Sed plerique nostra hac aetate peruerse, ne dicam impudenter, res, quas esse gestas grauissimi auctores testati sunt, in dubium vocant. Qui, si idoneas causas probabilesque redderent, audiendi fortasse essent. Cum vero reddant nullas, contemnendi sunt: ut qui comunem hominum sensum exuerint, iudiciorum humanorum potissima instrumenta, hoc est, testimonia reiecerint, vitae magistram, prudentiae subsidium, lucem veritatis historiam neglexerint. Tertia conclusio. Si omnes probati ac graves historici in eandem rem gestam concurrant, tunc ex horum auctoritatem certum argumentum promitur, ut theologiae dogmata firma etiam ratione constituantur.

Exempla sunt eius rei multa, sed pauca subiciam: Petrum Romae et collocasse sedem et pro Christo martyrii gloria coronatum esse omnes graves historiae tradunt: unde nos certa in quinto libro argumentatione confecimus, Romanum episcopum Petro in pontificatu succedere. Item, concilium Nicaenum tempore Constantini a Sylvestro vero ecclesiae pontifice esse coactum historici quique grauissimi prodidere. Ea nos e re colligimus concilii Nicaeni definitiones certas esse. Quod certum sit, synodum ecclesiae generalem Romano Pontifici comprobatam errare non posse: certum quoque Nicaenam eiusmodi esse, cui nec universitas pastorum ecclesiae defuerit, nec Romani episcopi comprobatio. Plurima sunt eius modi, quae conmuni historicorum consensione traduntur. Haec non modo negare, sed in his etiam addubitare stultissimum est. Quid enim stultius esse potest, ut eundem locum diutius urgeam, quos si ea genera bellarum, quae in rubro mari Indiaue gignuntur, nulla esse dicamus: quia nunquam vidimus? Omnia tollamus ergo, si ita placet, quae aut historia nobis, aut testes graves et probati adferunt. Ita fit, ut mediterranei mare esse non credant, nec in insula nati, in qua lepusculos vulpesculasque solum viderint, credant leones et pantheras esse: si vero de elephanto quis dicat, etiam rideri se putent. Historiae igitur fides vel certa favenda est, cum in idem auctores universi consentiunt. Certa quippe apud homines ea sunt, quae negari sine peruicacia et stultitia non possunt. Praeclare itaque Iosephus 1 contra Appionem libro illud veritatis historiae signum certum esse dixit, si de iisdem rebus eadem omnes conscribant. Verum de his, licet breviter, diximus, tamen quod satis est. Nam his paucis expositis, nisi ego fallor, qualis quantaque sit historiae humanae auctoritas facile intelligetur. Historia nimirum etsi, ut Quintilianus ait, scripta est non ad probandum sed ad narrandum: aliquid tamen sine dubio probat, probabiliter fere: nam aliquando etiam necessarie. Nunc argumenta contra historiae fidem posita diluamus.