De locis theologicis

REGULAE TRES, AD QUAS FIDEI EXTERNA IUDICIA DIRIGENDA SUNT

Prima formula in promptu est: psius contra se errantis testimonium, quod in omni foro exploratum est admissi criminis argumentum, praesertim si crimen suum reus sua sponte et voluntate testificetur. Tametsi ea etiam confessio, quam a reo iudex quaestione ac tormentis exprimit, secundum leges tum civiles tum canonicas idonea est ad faciendam in externo iudicio fidem. Sed de toto hoc et confessionis et quaestionis genere commodius non a iurisperitis solum verum a quibusdam etiam optimis viris familiariter colloquentibus quam ab ullis theologis ulla in schola disputatur. Nec vero quempiam velim in eum sensum formulae huius verba interpretari, ut reus qui haeresis fortasse uim et naturam nescit haeresim ipse sit suo iudicio aestimaturus, illumque secuturi in sententia iudices. Sed ita accipi oportet ut reus cum factorum atque dictorum suorum tum propriae conscientiae atque animi testis contra se sit, iudices ex factis dictis mente ingenioque illius haeresim deprehendant, cuius notionem ante oculos positam habere in omni fidei religionisque iudicio debent. In hominem praeceptor olim meus incidit qui uehementer se ipse affirmaret haereticum esse. Quid ita? rogat. Cur te haereticum esse arbitraris? Respondit se tenere contra catholicam fidem. Hic ille urget: An tu credis catholicam fidem falsam esse? Minime gentium; inquit iste ideo enim me haereticum existimo, hoc est errantem et a veritate alienum, quia contra fidem catholicam sentio. Iam praeceptor risum continere non ualens, Abi, stulte!, ait, eo minus haereticus es, quo magis te haereticum opinaris. Salva quippe res est, si tunc errare te sentis, quum fidei catholicae repugnas. Sic hominis stultitia est non tam Theologiae rationibus quam prudentiae manibus comprehensa. Mihi etiam ipsi aliquando contigit ut a iudicibus fidei errores nescio quos denotandos acciperem; certe hominis eius errores, ut postea comperi, qui iudicum nec iussu nec accersitu ad tribunal venerat sed sacerdotis cuiusdam suasu et consilio, quem poenitentiae administrum habebat. Sponte igitur suoque iudicio haereses adversum se plurimas (sic censebat) excipiente notario prodidit. Ad me ergo itum est ut errorum notas ederem. Quos ut multos uariosque conspexi, coepi mecum ipse attentius cogitare quisnam eorum auctor haberi posset. Quicunque porro is esset, partim ex Arii partim ex Macedonii partim ex Vuicleffi partim ex Lutheri fontibus quasi quosdam diduxisse rivulos uidebatur. Crederes eum assidue in omnium haereticorum lectione versatum. Quod si ulla esset rerum consequentia et connexio errorumue compositio et coagmentatio aliqua, mihi quoque iniecta esset ista suspicio. Sed cum cernerem in tanta errorum copia non complexionem esse, non vinculum, insaniae hominis potius quam haereseos venit in mentem. Nolui itaque de erroribus iudicare nisi prius auctoris ingenium et iudicium explorassem. Ergo iudices rogo num copia sit uidendi hominis. Aiunt esse. Nam datus erat in custodiam et coniectus in carcerem. Soluitur vinculis, coram producitur, intueor oculis, animo cerno, uideo illum parum sana mente esse. Periculum ex rebus praesentibus feci quas longum esset commemorare; probaui ita se habere rem, ut ante ego cogitaram. Vix tamen a iudicum animis opinionem infixam potui diuellere. Sed vici tandem et persuasi atque, ut erant viri boni, dederunt manus amentemque sponte confessum suoque iudicio

conuictum in parentum domum cerebro vacuum quidem sed omni etiam poena vacuum dimiserunt. Ac de his nihil est necesse ut theologi praecipiant; sunt tamen ea cognoscenda: pertinent enim ad eum usum quem iuris prudentes sunt e locis theologicis habituri, de qua re hoc libro disserimus. Reliqua deinceps persequamur, nam formula haec tantum attingenda fuit. Alteram Divus Thomas protulit in Prima Parte (q. 32, ar. 4) et in priorem ad Corinthios epistolam (c. 11, l. 4). Ea est huiusmodi: si error fidei contrarius circa ea sit quae nullo modo est probabile ab errantibus ignorari quin ad fidem catholicam certo pertineant, tunc iudices tuto de haeresi pronuntiabunt. Ut si, exempli causa, homo quiuis etiam de media plebe aut neget Christum cruci suffixum, vere mortuum, vere a mortuis excitatum, aut aiat superfluum esse et uanum orare pro mortuis, nullo praemio iustos a Deo affici, nullo supplicio improbos, et cetera similia. Item si vir in scholae theologia diu multumque versatus contendat Spiritum Sanctum a Filio non procedere, aut Patrem et Filium Spiritus eiusdem duo esse principia, aut non esse tres poenitentiae partes, aut Christianis nullo modo esse licitum cum hostibus belligerare, aut episcopum non esse superiorem simplici sacerdote, aut quicquam eiusmodi quod incredibile est nescire theologos ad ecclesiae communem fidem attinere, praesertim si in schola, ut dixi, perdiu sese ac valde exercuerunt. Qua in re non dubito quandoque a iudicibus per remissionem nimiam aut magnam certe ignorationem erratum. Nolo enim suspicari fidei leges per gratiam esse aut populi furori aut potentium voluntati concessas. Fuerunt ante hos paucos dies theologi quidam habiti doctissimi in iis erroribus deprehensi, quos et Lutheranorum esse proprios et ecclesiae communi fidei adversos nemo addubitare poterat, qui vel mediocriter rebus theologicis esset instructus. Coacti sunt haereses abiurare quasi suspecti de haeresibus, non conuicti. Cum tamen, si haec non dico ad rhythmicorum aut musicorum accerrimam normam sed ad perpendiculum communis iuris et vulgarem rationis formulam dirigerentur, nullum facilius erat procliuiusque iudicium. Turpe fuit autem ea dubitare peritos quae ne rustici quidem dubitant, nempe nullo pacto verisimile fieri ut homines in earum rerum, quas diu multumque tractarunt, ignoratione versentur. Ecquis autem credat viros theologicissimos (sic censebat vulgus) earum rerum inscios et rudes quae theologis universis notae et per vulgatae sunt? Erat in animo quae horum theologorum fuerint errata subscribere, ut in hac quasi imagine et huius praecriptionis regula illustrior appareret et admonerentur quoque futuri iudices ut alieno periculo saperent neque animi relaxationem et molliciem clementiam et misericordiam esse arbitrarentur. In illis nimirum et reis et iudicibus ne quod perniciosum exemplum esset proditum pertimescebam. Quod enim exemplo fit, iure fieri putant. Sed quoniam iam rei ipsi decesserunt omnique odio carent et inuidia, non putaui eiusmodi errores traducendos, quos si contestatos et consignatos ederem ad sempiternam memoriam turpitudinis, non solum in mortuos reos sed in vivos etiam iudices uiderer maledicta conferre. Quanquam forte ibi timeo, ubi non erat timor. Sed utcunque res se habeant, iurisperitos admonui ne in animum inducant credere nullos esse pertinaces nisi qui iudicum monitiones praeceptaque despexerint. Ante hominum hortatus istos, crede mihi, vera haereticorum pertinacia reperitur, eorum scilicet qui minime ignorant opiniones suas contra fidem ecclesiae venire. Ipsa vero omnium fidelium vox idemque communis sensus non pro una monitione dico sed pro mille sufficit. Quapropter ecclesiae unam vocem qui spernit, hic multo pertinacior est quam si

sexcentas aut theologorum aut iudicum contempsisset. Ac de secunda quidem regula hactenus. Tertiam hanc habebimus: si de cuiuspiam errantis pertinacia dubitant iudices, duae res illis sunt accuratius transigendae, quarum una theologorum propria est, altera cum theologis iurisperitorum etiam communis. Priorem ergo a theologo iurisperitus mutuabitur; posteriorem autem suo sibi iure vendicabit. Primum igitur a sapientissimis theologis illud explicatum diffinitumque habeant iudices, an error qui in iudicium venit cum fide catholica aperte pugnet. Nam una ex parte dupliciter haereseos iudicium excludetur: vel quia incertum est dogma illi errori contrarium catholicae fidei veritatem esse, vel quia repugnantia erroris eiusmodi et catholicae veritatis obscura est et in opinione posita. Ut si, verbi gratia, olim negaret quis epistolam ad Hebraeos esse Pauli, habeat autem pro certo illam esse canonicam et de auctore epistolae quaestionem moveat, non de auctoritate; sunt theologi qui sentiant haeresim illam esse. Ego vero nisi ecclesiae definitio obstaret non puto, qui existimem Christi fidem in nullo extremo versari discrimine, si libri canonici auctorem nesciamus, modo sciamus librum esse canonicum. Quocirca sive Paulum sive Lucam seu Barnabam illius epistolae auctorem quispiam dixerit, si solida ei est fixaque et constans epistolae auctoritas, non continuo Christi fidem euertet. Cum igitur tempore D. Hieronymi nondum fuerit explorate cognitum an fidei certa veritas sit Paulum illam ad Hebraeos epistolam scripsisse, si error adversus ad tribunal fidei tunc referretur, criminis fortasse quidem iudicium fuisset, sed haereseos iudicium non fuisset. Item Dei auxilio peculiari nos egere ut, sicut oportet, credere sperare diligereque possimus, fidei dogma est longe certissimum. Qui infitiabuntur nullos esse habitus spei et charitatis infusos, illi dogmati huic, ut quidam sentiunt, repugnabunt; sed quia ea pugna, tametsi valde probabiliter apparet, non tamen est manifesta ratione comprehensa, eorum hominum error notandus est, temeritas et impudentia notanda; haeresis ne suspicanda quidem ante sacri concilii Tridentini decreta. Qui locus nullo etiam commemorante fidei censores admonet ut id mutui quod a theologis sunt necessario accepturi non a quibusuis accipiant sed ab eruditis expertis exercitis. Qui scilicet, cum exploratum habeant quinam ex theologiae locis certi ac firmi sint, qui contra probabiles et non necessarii, tum argumentorum theologicorum frequenti atque expedito usu facile quoscunque errores deprehendant, qui fidei catholicae dilucide refragentur. Altera erat res ut iudices diligentem nauent operam quo illis errantis pertinacia patescat. Quae si in dubium fortasse vertitur et neque ex ante aut dictis aut factis neque ex errantium statu condicione et ingenio colligitur, non alia eam ratione melius deprehendent quam si erranti certum signum catholicae eius veritatis ostendant, cui error istius contradicit. Ut si proferatur apertus aliquis scripturae locus aut definitio legitimi concilii generalis aut decretum constans apostolicae sedis aut una quaelibet alia certa nota earum quibus et catholicae veritates et contrariae omnino haereses diiudicantur. Quod si hisce signis notisque prolatis ille cesserit, argumentum erit ignorantiae probabilissimum; sin repugnaverit, argumentum erit pertinaciae certissimum, praesertim si nec ingenii nec doctrinae expers sit. Nam si adeo rudis et imperitus est ut harum rerum intelligentiam nullo modo habere possit, equidem nullam certam regulam praescriptionemque constantem exprimerem, ut hominis eiuscemodi pertinacia innotesceret.

Certe si qua est crassa pinguique Minuerva describenda formula, ea erit sententia ecclesiae communis fideliumque consensus et conspiratio eadem, quibus si iste adversetur tum etiam quum uidet contra se venire omnes, pertinax atque adeo haereticus existimabitur. Nec necesse erit tamen orbem omnium peragrare terrarum et singulorum fidelium rogare sententiam. Nam quae sit fidelium singulorum neque arte aliqua nec diligentia et inquisitione perpenditur, sed quodam quasi prudentiae sensu iudicatur. Quemadmodum enim si quispiam neget omnem ignem calefacere, non est opus, ut contumax in naturam habeatur, propositionem illam generalem inductione et demonstratione singulorum ignium sed significatione potius et ratione declarare, cum quibusdam demonstratis eadem sit de ceteris ratio: sic in fide ecclesiae ille erit pertinax qui suae provinciae aut civitatis fidelibus universis in fidei sententia repugnarit. Sed haec relinquamus idque largiamus inertiae nostrae: inepti enim sumus ut hebetes ac rudes ad regulam et lineam exigamus. Haec vero omnia quae in hac postrema constituenda regula diximus, si ad vulgaris prudentiae rationem dirigas, recta fortasse erunt; sin perpendere ad exactioris disciplinae praecepta velis, reperientur quaedam fortasse non recta. Quid enim in tam inaequabili et rerum et ingeniorum varietate praescribere nos possumus, quod aequabile inter omnes et unum omnibus esse queat? praesertim cum id genus causae propemodum coniecturales sint, in quibus iudices indiciis quibusdam atque vestigiis in ipsa penetrare hominum corda pertentant, quae si cognoscerent, non egerent perpendiculis, non normis, non regulis. Quid igitur haeresis sit, quae haeretica propositio, qua demum via ac ratione utrique et theologo et iurisperito internoscenda, mihi iam satis superque dixisse videor.