De locis theologicis

DE PROPOSITIONE ERRONEA, SAPIENTE HAERESIM, PIARUM AURIUM OFFENSIUA, TEMERARIA, SCANDALOSA

Deinceps, ut erat propositum, de propositione erronea videamus. Cuius notio ac definitio non eadem omnibus sed sua cuique est, ut hic etiam verum id esse comprobes: Quot homines, tot sententiae. Illud autem in primis definitum et constitutum sit, propositionem erroneam ab haeretica non cogitatione modo sed re etiam separari. Non enim, ut quidam existimant, concilium Constantiense, unde varia ista errorum genera accepimus, propositionem erroneam usurpat in significatione generali, ut erroris haeretici et ceterorum genus commune sit, quae videtur esse eius nominis propria significatio. Ecquis enim credat quicquam aliud esse propositionem erroneam quam errorem? Sed Concilium, ut dixi, ab hac usurpatione longe abest; id quod statim planum faciam, si verba Patrum adscribam: Compertum est, inquiunt, ex praefatis articulis plures esse notorie haereticos, alios non catholicos sed erroneos, alios scandalosos, quosdam piarum aurium offensiuos, nonnullos temerarios. Quae forma sermonis esset et falsa et absurda, si propositio erronea pro quocunque errore communiter sumeretur. Iam enim recte quoque dici posset post multas argumentationes enumeratas, in his quasdam esse

syllogismos, quasdam inductiones, quasdam argumentationes; quod quam sit ineptum, nemo est qui non intelligat. Sine dubio igitur erronea propositio ab haeretica secernitur, non tanquam genus ab specie, quod esset discrimen rationis, sed tanquam una erroris species ab altera, quae vera rerum non modo vocabulorum distinctio est. Illud deinde constituere debemus, quod prius forsan dictum oportuit ―sed doctrina sera non est reprehendenda―, praesertim si in opportunum tempus reseruata sit; constituendum ergo catholicas veritates non singulari modo sed bipartito reperiri. Quaedam enim sunt catholicae veritates, quae ita ad fidem pertinent ut his sublatis fides quoque ipsa tollatur. Quas nos usu frequenti non solum catholicas sed fidei veritates appellauimus. Aliae veritates sunt etiam ipsae catholicae et universales, nempe quas uniuersa ecclesia tenet, quibus licet eversis fides quatitur, sed non euertitur tamen. Atque in huiusmodi veritatum contrariis erroribus supra dixi fidem obscurari non exstingui, infirmari non perire. Has ego nunquam fidei veritates censui vocandas, quamuis doctrinae Christianae veritates sint: Speciales orationes applicatas uni personae per praelatos vel religiosos plus prodesse eidem quam generales, Fratres non teneri labore manuum victum quaerere, sed licere eis esse mendicos; et complures alias similes propositiones quas omnes catholici veras esse sine dubio existimant, ideoque veritates catholicae vocari possunt atque etiam debent. Quae igitur propositiones huius posterioris generis veritatibus contradicent, eas equidem erroneas appello, quae quoniam doctrinae catholicae adversantur errores sunt haeresi proximi, haereses non sunt. Nec nostro more nos ita loquimur, sed est etiam hoc in more positum sermoneque maiorum, ut nomen generis speciei illi absolute tribuant quae est in eo genere imperfectissima. Sic Aristoteles in praedicamentis dispositionem seiunxit ab habitu, cum tamen dispositio alias habitus ipsius genus sit. Virtus quippe, quam habitum esse nemo est qui nesciat, dispositio est perfecti ad optimum. Ac ne plura exempla quae sunt prope innumera referamus, illud est passim, vulgi etiam ore contritum, quo animalis vocem, cum omnium animantium communis sit, interdum pro his solum accipiunt in quibus nihil aliud quam vis animantis apparet. A qua consuetudine ne Paulus quidem abhorruit, quum animalem hominem dixit quasi brutum expertemque rationis. Patres item concilii Constantiensis hoc sensu uidentur esse locuti, si accurate eorum voces expendamus. Ex quibus facile intelligimus erroneas propositiones contra catholicas fuisse diuisas et inferiore quodam gradu quam haereticas fuisse locatas. Error itaque, qui et minus quiddam quam aperta haeresis et catholicae doctrinae tamen contrarius est, propositio erronea vocatur. Theologi denique modestiores, quum in disputationibus suis quicquam sanae doctrinae adversum haereticum appellare non audent, temperato vocabulo erroneum esse confirmant. Quum vero in hunc sensum et vulgari consuetudine alliciar et compellar maiore Philosophiae ratione, facile me patior in eum adduci libenterque in eo cupio retineri. Est et propositionis erroneae alius item gradus. Quum enim veritas aliqua sapientum quidem opinione uehementi fidei veritas est, sed non est plane ab ecclesia definita nec certo argumento demonstrata, tunc veritati illi adversari non est haereticum sed erroneum. Videlicet haeresis, quemadmodum supra diximus, a voluntate quoque errantium pendet, nedum ab intellectu. Error autem, sicut et falsitas, e rebus ipsis significatis perpenditur, nulla asserentis habita ratione. Ita, licet veritas illa ad fidem suapte natura pertineat, quia tamen nec hoc certum nec expeditum est, haeretica pertinacia abest, error gravis et periculosus non abest.

Similiter et propositio erronea tertio quodam gradu vocari potest, quae certae veritati catholicae fidei adversatur, non manifeste quidem sed sapientum omnium longe probabili ac ferme necessaria sententia. Eius quippe erratio gravis est qui hoc defendit contumaciter quod viri omnes docti sentiunt periculum grande catholicae fidei constare. Quicunque ergo vel doctrinam fidei appendicem liquido euertit vel fidem ipsam in discrimen adducit, uehementer ille sane in Christiana disciplina errat atque adeo eius dicta iure appellantur erronea. Verum de erronea propositione plus quam satis dictum est. Propositio vero sapiens haeresim a quibusdam definitur ea quae in significatione, quam verba prima facie ostendunt, sensum habet haereticum, quamuis pie intellecta sensum aliquem habeat verum, ut sunt ―inquiunt― istae propositiones: Pater est maior Filio, Christus est creatura, Tres sunt dii. Quae definitio nec vocabuli potestatem exprimit nec rei diffinitae uim naturamque declarat nec mutuo nexu cum illa est copulata. Quis enim dubitet illam propositionem, Ridiculum est Eucharistiae sacramentum sollemni ritu per uias publicas circunferre, Lutheranorum haeresim sapere, qua negant in Eucharistia corpus Christi verum contineri? et tamen in nullo pio sensu vera est. Huiusmodi propositiones multas in Erasmo, Ioanne Carione aliisque quibusdam huius saeculi scriptoribus passim leges, quae nec apertas haereses prae se ferant nec sanum aliquem habeant sensum, sed quia haereseos saporem quendam et odorem referunt, merito eas quidem dicimus haeresim sapere, qui vero illas proferunt, hos haereticorum et saporem habere et proferre odorem. Nec exempla illa placent, quibus hi suam definitionem illustrant. Veriora equidem exempla desidero et magis ad rem de qua agitur accommodata, quamuis in hoc genere nihil ab iis requirendum est qui omnes istos propositionum gradus permixtos esse ac confusos opinantur. Sed primum exemplum e Ioannis Evangelio Christique doctrina sumptum est. Quod vero Christi doctrina et Evangelium haeresim sapiat, scribere ego non auderem. Illud secundum exemplum congruens atque aptum est, si eis assentimur qui existimant illam orationem, Christus est creatura, simpliciter veram esse sed eam theologos refutasse, quod foetorem quendam ab Ario contraxerit. In quam sententiam Divus Thomas multa dixit (III, q. 16, ar. 8). Ac Sophronius in sexta synodo (act. 11) plane fatetur Christum creatum et increatum, idemque in tertio libro Ioannes Damascenus. Sed et Hieronymus (In Isaiae 45 cap.) creaturae nomen in Christo non horret. Ego vero semper habui persuasum enuntiationem illam et simpliciter falsam esse et catholicae fidei absolute contrariam. Est enim in creaturae voce negatio intus inclusa quae Christi supposito absolute divinitatem tollit. Nam qui dicit rem aliquam factam ex nihilo, is negat eam de substantia generantis exstitisse: hoc enim discrimine id quod vere et proprie factum est, ab eo quod vere et proprie est genitum separatur. Quemadmodum igitur illud, Christus coepit esse, fidei adversum est, quoniam inde perspicua argumentatione sequitur Filium Dei esse coepisse atque adeo aliquando non fuisse, sic et illud, Christus factus est ex nihilo, fidei quoque adversatur, quod implicite Filius Dei de natura eius, a quo exstitit, esse negatur. Sive igitur incipere sive factum esse seu esse creaturam, de Filio Dei vere enuntiari non possunt, quoniam infitiationem abditam et latentem continent quae a Filio Dei, pro quo nomen Christi accipitur, vel perpetuum esse vel esse a Patre depellat. Itaque, ut mea fert opinio, propositiones illae ac ceterae eiusmodi non tanquam sapientes haeresim sed tanquam haereticae a Nicaenis Patribus sunt damnatae. At propositionem haereticam et sapientem haeresim eandem esse, mihi quidem non fit

verosimile. Stultus nempe haberetur is qui quam rem vinum esse constaret, hanc vinum sapere, nisi per iocum et ridiculum, diceret. Iam Patrem et Filium et Spiritum Sanctum tres deos esse cum fide aperte pugnat. Nam sensus ille, qui pius dicitur, impius est. Pari certe ratione illa propositio, Deitas est crucifixa, haeresim sapere diceretur; quam tamen ut haereticam manifeste quinta synodus condemnavit. Illa item, Essentia generat essentiam, in gradu sapientium haeresim locaretur, quam in haereticarum numero poni oportere concilium Lateranense definit. Quid illae? Essentia divina non est persona Patris, In tribus personis tres sunt deitates, aliaeque plures huiuscemodi, quas in sensu novitio et nuper a se excogitato quidam veras esse dixerunt. Sane nihil tam absurdum dici aut excogitari poterit quod, in sensum aliquem fictum si detorqueas, verum non sit ac rationi tum humanae tum divinae consentaneum. Sed consentaneum non est sensa eiusmodi commenticia ab usuque sanctorum et ecclesiae aliena pia nuncupare et homines futiles talium sensorum excogitatione defendere. Ego certe, ut quod sentio loquar, harum propositionum auctores nihil minus quam haereticorum saporem habuisse arbitror. Sed si in eis aliquem meo gustu percipio, inscitiae sapor ille est, non haereseos. Quum vero loquendi uim et consuetudinem verborum teneo, propositiones ipsas de quibus loquimur non sapientes haeresim dico sed fidei manifeste contrarias. Sermones porro istos per metaphoram figuratos considerata intelligentia magis percipere possumus quam circunscripta definitione explicare. Quamobrem quid haeresim sapiat, quid non sapiat, non tam finitione et argumentatione speculatricis disciplinae quam sensu quodam gustuque prudentiae iudicatur. Videas hominem in Lutheranorum dogmatis expugnandis et internoscenda mente exercitatum, qui, ut canes venatici, in libro quem legendum suscipit haereses odore quodam suspicionis quam sagacissime peruestiget eiusque libri auctorem corruptum esse acutissime sentiat. Leget eum librum fortasse alius stipes sine sensu, qui nihil omnino indagare, nihil olfacere, nihil ne suspicione quidem possit attingere. Quales sunt hodie non pauci qui, Baptistam Cremensem, Henricum Herpp, Ioannem Taulerum aliosque huius farinae auctores quotidie habentes in manibus, quotidie in ore, eorum errata tamen mentem animum non odore ullo, non vestigiis, non sapore capiunt. Videlicet abstulit Dominus a Iuda et Hierusalem iudicem et prophetam et ariolum et senem… et sapientem de architectis et prudentem non solum eloquii mystici sed haeresis occultae diiudicandae. Quid ni muti sint canes et latrare non ualeant, quibus ad inuestigandum nulla iam est sagacitas narium? Et cum tot signis lupi declarent quid sint ac velint, quid quaerant ac desiderent, canes tamen fere stupor oppressit, pastores vero caecutiunt et obsurdescunt nescio quo modo ut nec ea quae a viris sagacibus monentur audiant neque ea quae a lupis geruntur uideant, nisi forte omnes, et pastores et canes, stupidi timore obmutuerunt. Atqui undelibet stupiditas accidat, ad ecclesiae perniciem idem est. Securi enim iam poterunt viri improbi non modo ad aurem admouere sermonem, qui ut cancer serpat, sed patentius venenum spargere atque euomere virus pestilentissimum erroris sui. Quod, si mens non laeua fuisset, etiam occultum atque in venis inclusum a sano humore secerni et internosci tam poterat adhibita diligentia et cura grauique et acri iudicio quam potest color albus a nigro aut dulcis sapor ab amaro distingui. Sed non est huius loci ecclesiae calamitatem deplorare. Nunc enim id solum agitur: propositionum sapores magis sentiendi et gustandi viribus discernendos quam speculandi. Causa quippe hos, non natura, distinguit. Itaque non praeceptis et regulis sed prudentia et sagacitate diiudicantur. Expediam brevi rem hanc et planam exemplo uno faciam. Leges illam propositionem, Pater maior me est, in

Evangelio. Habes illius doctrinae auctorem cognitum et perspectum; antecedentia et consequentia in Evangelio verba diligenter attendis; eius doctrinae principia reliqua memoria tenes. Iam experiere, nisi habes humore aliquo malo affectum gustum, propositionem illam, Pater maior me est, non haeresim tibi sapere sed modestiam. Legebat eandem in Arianorum libris Athanasius; auctores intus et in cute noverat; Arianae disciplinae causas et effecta, principia et connexa perspexerat. Et quae in Evangelio Christi dulcis erat super mel et favum, eadem propositio in Arii libros transfusa sapiebat haeresim eratque eius gustui vel amarissima. Atque ut idem vinum ex uase uno sapit picem, ex altero non sapit, et res eadem illud olet, unde sit, e coeno male, ex arcula muliebri bene, sic una et eadem oratio ex uno corde et ore odorem spirat iucundissimum, ex altero taeterrimum, ex uno saporem suavem servat, ex altero insuavem. Quemadmodum etiam uidemus aquam e radicibus et canalibus per quas transit aliud atque aliud et olere et sapere. Non itaque e rerum ipsarum orationumque natura sapor odorue omnis existimandus est, sed tum res tum orationes ipsae a venis aliquando et uiis per quas permeant saporem et odorem accipiunt. Saporem igitur propositionum, ut dixi, non tam scientia quam prudentia diiudicat. Quocirca quae propositio haeresim sapiat, quae contra non sapiat, non theologi quiuis sed prudentes solum atque experientes poterunt iudicare. Idem vero de propositione male sonante seu piarum aurium offensiua dixerim. Est enim, ut linguae nariumque, ita et aurium iudicium suum absurdos et abhorrentes sonos respuentium. Quemadmodum autem non solum res falsae atque perabsurdae sed graves quoque ac verae sententiae inconditis verbis elatae offendunt aures, acres praesertim et acutas, sic theologorum aures teretes et religiosae non a sententiis modo falsis et haereticis sed ab eis etiam abhorrent quas intelligenti iudicio percipiunt male atque absurde sonare, quamuis nulla in eis falsitatem haereseos deprehendant. Dupliciter ergo de propositione male sonante loqui possumus: uno modo generaliter, quo omnis propositio fidei contraria fidelium aures offendit, eoque magis quo apertius illam uident fidei catholicae esse contrariam; alio modo specialiter, quo gradum quendam propositionum constituimus ab illo haereticarum supremo distantem. Qua ratione eas proprie male sonantes propositiones et piarum aurium offensivas dicimus, in quibus nullus error fidei adversus manifeste notari potest, sed absonum nescio quid atque absurdum, quod indignum esse piis et religiosis auribus videatur. Enimuero in hisce absonis et absurdis propositionibus discernendis nollem equidem imperito atque imprudenti vulgo aures dedere, quarum est iudicium pinguissimum. Sane quanquam nonnullis in rebus, quae fidelium omnium scilicet communes sunt, iudicium rectum adeo doctis atque indoctis est et promiscue et communiter a fide datum ut quae propositiones vulgi opinione male sonantes habentur, intelligentium quoque iudicio male sonantes fere sint, at promiscuum vulgus auditum plerunque hebetiorem habet, interdum etiam teneriorem, quam opus est et multa saepe tum auribus accipit tum animo fert quae tritae atque intelligentes aures aspernantur; quaedam contra refutat quasi absona quae theologos peritos et sapientes non modo non lacessunt sed ne mouent quidem. Theologos, inquam, peritos et sapientes. Nam in quibusdam aurium sensus fastidiosissimus est, in quibusdam etiam superbissimus. Quia igitur vel theologi quidam nonnulla respuunt quae aures clementes et modestas minime offendunt, necessarium est, si res has recte et sapienter diiudicare volumus, aurium habere sensum politum tersum subtilem prudentem.

Quod si propositionum absonarum consonarumque iudicium ecclesia in vulgi auribus collocasset, illam certe propositionem, Beata Virgo peccatum originis a primo parente contraxit, male sonare et pias aures offendere iudicaremus. Illa enim audita vulgus sine dubio perstringitur percutitur torquetur. At piarum aurium offensio crimen est. Id autem in crimine ponere quod ecclesia ab omni alienum crimine censuit temerariae insolentiae est. Evangelii item verba quaedam, si turba nobis lex est, male sonantia fuissent et piarum etiam aurium offensiua. Turbas quippe aliquando Dominus vocibus ambiguis obscurisque turbavit. Quin insigniter atque aspere discipulorum quandoque teneras auriculas perculit; nam Pharisaeorum aures mordaci solebat radere vero. Pharisaei audito Christi verbo scandalizabantur; plerisque discipulis durus erat illius sermo; turbis habere daemonium uidebatur. Nec est ambiguum hoc tempore esse Pharisaeos quosdam, esse stolidam turbam et multitudinem falsis opinionibus obtusam, certos demum esse discipulos, quibus est sermo veritatis durissimus. Hi, si abusus reprehendas qui in imaginibus et colendis et ornandis, in sacellis templis monasteriis sepulchrorum monumentis sempiternisque memoriis condendis sunt plurimi; si affirmes in huiuscemodi interdum, vel potius nimium saepe, plus uanitatem ualere quam religionem, diabolum quam Christum; hi, inquam, fortasse dicent te Lutheranis opinionibus occupatum intolerabiles sonos fundere. Non est igitur habenda ratio vulgi promiscui imbecilli perturbati imprudentis, sed prudentis sinceri pii incorrupti. Nec Theologia modo requirenda est sed pietas et prudentia, sine qua nullae aures possunt consentaneos sonos abhorrentesque discernere. Itaque, ut semel finiamus, cum non sit cuiusuis male sonantem propositionem a bene sonante distinguere, prudentissimi theologi, quod iam iterum ac saepe dixi, consulendi a iudicibus ecclesiae sunt, nisi volunt in harum rerum iudiciis uehementer errare. Et quamuis nullam nos quidem comprehensionem habeamus, definitionem nullam, qua iudices ualeant singulas in specie male sonantes propositiones iudicare, illud tamen speciatim admonere possumus, huiusmodi propositionum duos esse gradus. Unus earum quas ante diximus haeresim sapere; videlicet, quae fidelium gustatui male sapiunt, eaedem male sonant auditui. Verum quia gustatus sensus pinguior et crassior est, auditus subtilior et acutior, alter gradus male sonantium propositionum est quae, licet haeresim non sapiunt, sonum tamen quendam absurdum et peregrinum referunt, qui a doctrina sana sinceroque et solido ecclesiae sermone discrepare videatur. Qua ratione pias illae aures feriunt et aspere et graviter, tametsi cur ita feriant causa saepe occultissima est. Huius generis illa exempla uidentur appositissima¹, quae concilium Constantiense notavit: Graduationes et magisteria uniuersitatum esse uana gentilitate introducta et tantum prodesse ecclesiae quantum diabolum; Syluestrum et Constantinum errasse ecclesiam dotando; Ecclesiam Romanam esse synagogam Sathanae; Electionem Papae a Cardinalibus per diabolum fuisse introductam. Item: Papam non debere dici sanctissimum propter officium; alioqui diabolus diceretur sanctus, quia est officialis Dei. Item: Plures Romae nunc salvari ex coniugatis quam ex clericis. Item: Monachatum non esse pietatem. Item: Romani episcopi monarchiam post Divi Hieronymi tempus exortam esse. Item: Phocam instituisse Romanam ecclesiam omnium esse ecclesiarum caput. Et alia innumera quae, ne longum faciam, praetermitto. Quod si quis adeo tenui palato est ut has etiam propositiones haereseos saporem referre iudicet, cum eo equidem non magnopere contenderim, praesertim si de harum una et

item altera sermo sit. Quanquam mihi, fateor, palatum torpet quandoque ac iacet; auris subtilior et erectior est. Ita mihi videor facilius posse propositiones auditu quam gustatu percipere. Sed, ut dixi, neuter sensus regulis instituitur, si defuerit prudentia et spiritus quidam diiudicandi; si vero haec affuerint, sine praeceptis nostris theologi iudicium poterit esse vel rectissimum. Ac de propositione male sonante hactenus. Propositio vero temeraria duobus itidem modis usurpari solet: et communiter et proprie. Communiter, ut omnis propositio a fide aversa temeraria quoque appelletur, etiam si haeresis manifesta sit: ecquid enim inconsideratissima ac dementissima temeritate plenius quam Christi ecclesiam contradicere? Proprie autem ea vox usurpatur, quum asseveratio ut temeraria notari potest, ut haeretica vel erronea vel sapiens haeresim non potest. In quem sensum post istos propositionum gradus postremum locum propositio temeraria tenet. Temeritas porro non uno et simplici modo intelligitur. Temere enim ea quandoque fieri dicimus quae non consilio sed fortuito geruntur. Quo modo ea temeraria sunt quae turbulente et inconsulte effutita sunt. In hoc vero significatu temeritas, quae nullo delectu aut discrimine ducitur ad iudicandum, sapientiae contraria est, in qua non casus et fortuna sed ratio et consilium ualet. Qui ergo nulla aut ratione aut auctoritate impulsus res ipsas affirmat, sed temere scribit et dictitat vel quod in buccam venit, iure is tanquam stultus et temerarius reprehenditur. Nam quamuis vera aliquando dicat, sed ut vera dicat tamen, non id consilium et ratio sed fors et casus efficit. Qualia sunt nonnulla quae viri quidam pii in uita rebusque gestis Christi Domini magis comminiscuntur quam contemplantur; quae etiam scribunt non tam vere et prudenter quam deuote et feruenter. Quorum est interdum caeca ac temeraria quidem et in assentiendo credulitas et in asserendo facilitas, sed temeritas haec tamen non est eiusmodi ut a fidei iudicibus coerceri debeat, qui graviorum errorum censuram assumere suo iure possunt, leuioris huius vel imprudentiae vel stultitiae non possunt. Fidei quippe cognitio illis mandata est, non prudentiae, eius praesertim quae viros pios saepe destituit. Videmus autem illiusmodi seu meditationes seu contemplationes, licet inconsiderate atque imprudenter sine ratione et gravi testimonio editas, cum pietate fere atque adeo cum sanctitate esse coniunctas. Non decet igitur ut simplicitas columbina seuerissimi tribunalis iudicio uexetur, quantumuis illa sit inconsulta et imprudens. Dicitur rursum et id temere asseri quod insolenter nimiumque audacter asseritur. Quo modo omnibus in rebus asseverandi temeritas pronuntiandique audacia turpis est quidem, sed in his quae ad ecclesiae doctrinam attinent est periculosa vel maxime. Habet enim contemptionem superbam ecclesiasticae regulae; quam contemptionem nisi fidei iudices coerceant et comprimant, dici non potest quantum discriminis omnis ecclesiae doctrina sit habitura. Quae igitur non inconsulta oratione modo sed, ut verbis utar gravioribus, confidenti audacia, insolentia proterua, exultatione impudenti, iactatione superba, non contra fidem dico sed contra ecclesiasticae modestiae regulam asseruntur, ea theologi in praesenti temeraria censent atque inter errorum gradus constituunt et locant qui, quoniam haeresum appendices sunt, a fidei iudicibus sunt animadvertendi. Ut: Beatam Virginem non esse in caelos cum corpore assumptam; quod licet fidei minime adversum sit, sed quia communi ecclesiae consensioni repugnat, petulanti temeritate diceretur. Item: In baptismo non infundi paruulis informantem gratiam et virtutes; cum concilium Viennense contrariam opinionem duxerit eligendam. Item:

Angelum non esse simul cum mundo corporeo creatum; aut: ipsum etiam non esse incorporeum; cuius utriusque rei contrarium concilium Lateranense sub Innocentio tertio nos docuit. Item: Diem iudicii ad certum quendam diem, mensem annumue futurum, ut, verbi causa, ab hinc quinto vel sexto; quod a concilio Lateranensi sub Leone decimo diligenter praecautum atque provisum est; nec enim est parua temeritas eius rei praesagitionem usurpare, quam inclusam divinitus Pater in sua posuit potestate et neque apostolis neque angelis revelavit. Item: Ioannes Evangelista fuit in utero sanctificatus; atque in summa omnes illa propositiones in quibus a fidei et scripturarum lege uniuersali quispiam sine idoneo testimonio aut probabili ratione eximitur. Nam huius generis exceptiones temerariae fidei leges tametsi non tollant, praecidunt tamen. Est demum et ea temeraria propositio quae in doctrina fidei cum celebris uniuersitatis communi decreto ac definitione pugnat. Quanquam enim circunferuntur articuli Parisienses qui non sunt articuli fidei omnes, quoniam ne hanc quidem vel longissime tangunt, sed eius academiae tamen de fide et religione fixa constantiaque decreta semper Christi ecclesia suspexit. Qui vero contempserunt inaniaque et leuia ac pro nihilo existimarunt, omnes ad unum periclitati sunt, et ii qui manifeste ab ecclesia discessere, et ii qui ecclesiae fuere suspecti, postremo ii qui in occulto adhuc latent sed suo tempore, ut ceteri, prodent. Propositionem autem scandalosam quidam cum piarum aurium offensiua confundunt, ut verbis distinguantur, re eaedem prorsus sint. Atque huius generis exempla illa ponunt: Tyrannum potest quilibet illius subditus occidere, Ieiunare impertinens est Christianae perfectioni, Nullum est praeceptum de baptismo suscipiendo. At iis ita perturbati sunt et confusi errorum gradus, nullus ut sit primus, nullus ut secundus, nullus ut tertius aut quartus. Propositio igitur scandalosa duobus similiter modis appellari solet. Prius usurpatione communi, qua omnis oratio quae occasionem ruinae praestet, quamuis haeretica aperte sit, scandalosa dicitur. Quo sensu concilium Constantiense quintam decimam illam propositionem, Quilibet tyrannus potest licite a quocunque subdito occidi, etc., tanquam haereticam et scandalosam condemnavit. Quales sunt item reliquae duae, quae ab his in exemplum sunt positae. At vero posterius scandalosa illa proprie oratio vocatur, in qua scandalum notari potest, haeresis non potest. Qualis illa fuit enumeratio incommodorum auricularis confessionis, in qua incommodorum enumeratione tanto cum Germaniae scandalo Erasmus versatus est. Tales illae sunt sive commenticiae fabulae seu narrationes etiam verae, quibus monachorum occulta uitia vel finguntur vel deteguntur. Id quod sine dubio sine imbecillium offendiculo fieri non potest. Non enim hic scandalum more vulgi usurpamus, pro eo quod aures offendit quodue fidelis populus horret, sed pro eo quod infirmis causam ruinae praestat et quod ante fidelium pedes positum eos facit in illud incurrere irruere offendere. Sic ecclesiae Romanae abusus plebi rudi obiicere atque in vulgus edere scandalum est. Sic propositiones illae scandalosae sunt: Praelatus malus est vere fur et latro, Per censuras ecclesiasticas clerus populum suppeditat et auaritiam multiplicat, Sacerdotes criminose viventes sacerdotii polluunt potestatem, Clerici epistolis decretalibus studentes stulti sunt, Dantes eleemosynam fratribus mendicantibus sunt excommunicati, Confirmatio iuvenum, clericorum ordinatio, locorum consecratio, reseruantur episcopis propter cupiditatem lucri temporalis et honoris, Universitates et collegia uanitate hominum sunt inducta, Leguminibus et piscibus venter inflatur et turget, atque adeo ad

concubitum ac venereas voluptates aptissimus redditur. Quarum nonnullae² haeresim sapiunt, non infitior, sed quamuis in verum sensum deflectantur, non solum error sed ipsa etiam istaec veritas, qualiscunque illa sit quae forte in his dictis inveniri potest, scandalum affert idiotis et infirmis. Non enim solum falsa scandalum faciunt sed aliquando etiam vera. Ac de propositione scandalosa satis fere diximus. Propositionem autem schismaticam, seditiosam, maledicam et contumeliosam, quorsum attinet definire? Quis est enim cui non perspicua sint illa quae pluribus verbis a quibusdam explicantur? Res itaque faciles et cuique per se satis expositas consulto praetereo. Quoniam liber hic noster non pollicetur quae passim vulgata et contrita sunt, sed ea conatur exponere quae et sunt obscura nec statim omnibus occurrentia et obuia. Sed ne Amalthaeam quidem edimus et bibliothecam rebus universis instructam. Breuitati quippe studemus atque utinam non hoc decipiat nos breuitatis studium. Decepit enim multos: quosdam, qui cum se breues esse putarent, fuere longissimi; alios, qui cum se breues esse laborarent, fuere obscurissimi. Sed haec hactenus, iam pergamus ad reliqua.