De locis theologicis

QUAE SINT THEOLOGIAE PRINCIPIA

Enimuero cum disciplina omnis quosdam habeat fontes quos scientiae principia dicimus, quosdam deinde rivulos quos, quasi scientiae fines, conclusiones appellamus, necesse est theologo usum locorum paraturo discere ante omnia quaenam facultatis suae causae et principia sint, quae effecta causis illis principiisque connexa. Principia vero theologiae primum cognoscenda sunt, nam his cognitis multo facilius extrema intelligemus. Sed quoniam decem locorum generibus propositis adiunximus causas cuiusque generis easque res ante constituimus quibus cuiusque vis et natura continetur, non deerit fortasse qui tractationem hanc superfluam esse contendat, immo ea etiam omnia quae dicere de locorum usu instituimus. Argumentabitur enim theologiae non alios esse fontes ac locos ipsos quos digito etiam indicauimus, tamque aperte et clare singulorum vires et naturam explicuimus ut facile ex quoque loco possimus, nisi sumus valde tardi, argumenta colligere. Quid? (nam et hoc dicet aliquis) Nonne et ante nostram hanc artem (si modo haec ars est) theologi et argumenta invenerunt et alia ex aliis nectentes rem theologicam via et ratione tractarunt? Num D. Thomas, perfectus absolutusque theologus, si hanc Theologiae partem necessariam iudicasset, eam penitus intactam omisisset? A quo non verisimile est, cum ceterae partes Theologiae bene descriptae sint, extremum actum tanquam ab inerti poeta esse neglectum. Quid igitur laborare opus est aut in quo euigilare curas et cogitationes nostras, si quidem nihil locorum usu explicando parere tale possumus, nihil consequi, quod sit theologis magnopere utile et necessarium? Sed non poterunt huiusmodi argutiae mentem meam e sua sede et statu dimouere. Ego enim sic mihi persuasi, sic sentio, has nostras de locis praeceptiones plurimas res continere, quoquo se theologus verterit praesto esse, nulla disputatione excludi. Nam sive argumentum quaeritur ad theologiae probanda dogmata firmissimum sive ratio ad sacras litteras explicandas aptissima quaeritur, aut haec ars est, aut nulla omnino, per quam ea assequamur. Nullam vero dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. Sed haec quibus ad locorum cognitionem et usum cohortamur accuratius essent forsitan disputanda. Quod aliis quidem libris fecimus. (Ad 3 argumentum) Hoc autem tempore tantum nobis declarandum fuit cur D. Thomas diligentissimus absolutissimusque theologus hunc de locis tractatum dereliquerit, si tam est quam nos dicimus theologo necessarius. Et quidem Divus Thomas (in I part. quaest. 1, arti. 8, ad secundum), restricte breuiterque, ut solet, Theologiae locos indicavit, non omnes sed plerosque. Quin etiam, ut homo minime ingratus illi me dedam ―cui me tantopere debeo― et huius officii servitutem adstringam testimonio sempiterno, Divus Thomas mihi et auctor et magister fuit huius operis componendi.

Sed ille locorum fere naturam explicuit presse et anguste ac suo demum modo. Non enim dilatat argumentum, sed quasi punctis quod proponit efficit. Rationem autem tractandi locos ipsos nec Divus Thomas neque alius quisquam, quod equidem sciam, conatus est explicare. Quod idem Aristoteles in locis dialecticis fecerat, qui locos ipsos uarie ac fuse quidem complexus est, sed non ostendit quo modo inveniendum sit ex ipsis neque usum eorum demonstravit qui in hac re esset maximus et potissimus, sed usum nescio quem ad probabilium et communium argumentorum inventionem litteris prodidit, quem ignorare eruditi possunt, nec magnam eruditionis iacturam facere. Quanquam (I topi. Lib.) ambitiose forte magis quam vere, quae in topicis a se traduntur, ea quattuor usus habere ipse Aristoteles iactat. Quid igitur? Si Divus Thomas locorum usum silentio praeteriuit, persecuturus nisi aliquis casus aut occupatio consilium eius praeuenisset? Aut si non res has consulto et iudicio persequi instituit, certe vel Anon omnia possumus omnes vel divinae procurationis fuit ut priores aliquid posterioribus reliquerint, in quo elaborare quoque ipsi et exercere utiliter non solum memoriam sed etiam ingenium possent. Hanc igitur partem relictam explebimus nullius adminiculis, sed ―ut dicitur― AMarte nostro. Nec enim quicquam de locis theologiae post Divum Thomam explicatum est, quod mihi probaretur, de iis quae in manus nostras venerunt. Quemadmodum igitur in re militari solet, ubi dux non satis esse putat militibus arma dare, sed docet quomodo sit ipsis utendum, manus illorum aptat, componit gradus, quando fugere adversarium debeant praecipit quando insequi, quando fidere viribus quando arte uti, quando ferire hostem quando eius ictus eludere, ducit denique in aciem, praescribit ordinem, locum assignat de quo iniussu suo non liceat eis discedere: sic mihi videor facturus, si discipulos meos et informare et instituere ad effigiem absolutae cuiusdam eruditionis volo. Nec verbis modo praefinire haec habeo, sed arreptis etiam telis in ludicrum certamen descendere ad exemplum posterorum. Quae tametsi non ad vulnus sed ad speciem ualere uidentur, non inutilia erunt tamen. Quicquid enim in his rebus ad aspectum venustum est, idem utiliter fit ad veram pugnam, si quando illa cum adversariis committatur. (Ad 2 argumentum) Quod si quis sine arte id quod artis est effecit, permittat ―obsecro― mihi meisque similibus ut artem et praecepta adhibeamus. Sunt prata quibus natiuus et indigenitalis humor interius infusus est. Sunt quae nisi extrinsecus humore allapso irrigari non possunt. At disseruerunt theologi nonnulli ante me valde feliciter. Primum idem erant expeditius certiusque facturi si hoc genus exercitationum nostrarum degustassent. Quamlibet ager fecundus sit, fecundiorem eum tamen faciet agricola si diligenter et studiose colat. Sic igitur etsi ingeniis magnis praediti quidam copiam in theologia disserendi sine arte consecuti sunt, ars tamen, ut Tullius ait, est dux certior quam natura. Aliud enim est argumenta congerere aut potius spargere ac dissipare, aliud eadem via et artificio premere. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiam si quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Non itaque si nulli fuerunt qui locos artificiose digestos generatim composuerint, nulli qui partem hanc Theologiae dissolutam diuulsamque conglutinarint et ratione

constrinxerint, statim nostrum hoc opusculum superuacaneum erit, immo vero eo magis necessarium doctis et ingeniosis fortasse, tardis et rudioribus sine dubio. Deinde non mihi uidentur scholastici theologi (fatendum est enim quod sentio) admodum composite et ordinate disputationes theologiae distinxisse. Divum Thomam semper excipio, apud quem mirabilis est contextus rerum, summus quaestionum et articulorum ordo, et compositio disciplinae incredibilis. Adeo respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nam de argumentorum copia quid attinet dicere? Cum de infinitis prope quaestionibus in utramque partem disserendi tanta illi facilitas et abundantia fuerit ut non contra omnia semper, sicut Archesilas disputarit, et tamen ut in omnibus rebus quicquid ex utraque parte dici posset expresserit. Ceteri scholae auctores perturbatione rationis atque ordinis multum omnino peccaverunt, Magistrum videlicet secuti, in cuius quattuor Sententiarum libris multa quidem lectio sanctorum apparet et pro tempore illo haud mediocris sane eruditio; sed praeter distinctionum vocabula, in quas libri illi diuisi sunt, nihil distinctum fere uideas recteque et ordine distributum. Testimoniorum congeriem dicas potius quam dispositionem et rationem disciplinae. De Trinitate prima est illi disputatio. Ita prius relata quam absoluta persequitur; nam de iustitia et misericordia Dei in 4. Senten. quasi praeteriens disputavit; de virtutibus in tertio; de uitiis quibusdam item in quarto. Innumera sunt eiusmodi confuse ab illo perturbateque tractata. Quamobrem scholasticis qui huius vestigiis inhaeserunt confusa etiam fere ac perturbata sunt omnia. Nec Magistrum ego volo fraudare suo veteri nomine, magnum utique, ut aetate illa, virum et quem iure coluerint posteri; nec scholasticorum laudi, quam multorum saeculorum firmavit opinio, detrahere quicquam volo. Sed ingenue ac libere dico quid in illis desideretur quidque illi praestarent homines ingenio doctrinaque praestantes, nisi disserendi artem neglexissent. Nam quod spectat ad argumenti inveniendi rationem, fontes quosdam uidentur etiam ignorasse: adeo nulla ex quibusdam eorum fontium argumenta proferunt. Quotus enim quisque ex traditionibus Christi et Apostolorum argumentatur? atque ex Conciliis raro, ex Sacris Litteris non adeo frequenter, ex Historia vix semel. At mea quidem sententia nemo poterit omni laude esse cumulatus Theologus, nisi et erit horum locorum omnium scientiam consecutus et ex eis promptum expeditumque pararit ad argumentandum usum. Nam de locorum natura et ui quidem satis fateor supra a me dictum. (Ad 1 argumentum) Sed in eisdem nunc non frustra versabimur cum docebimus quisnam eorum locorum usus sit et quemadmodum ex eis argumenta ducenda. Id quod non omnibus ita facile est ut nec praeceptis nec exemplis nostris indigeant. Sed haec hactenus. Iam ad instituta pergamus. Ac ne plura, quae sunt paene innumerabilia, consecter, comprehendam brevi quae sint Theologiae principia. Theologiae naturalis et supernaturalis (hinc enim ordiendum est) facilis est et expedita distinctio. Theologiam naturalem voco Metaphysicam, ea parte qua Dei naturam per naturae rationes inquirit. Quae est nobis, id est Christianis, cum philosophis gentium communis. Supernaturalem autem eam dico quae eiusdem Dei et naturam et proprietates per principia ea inuestigat quae sunt hominibus divinitus revelata. Revelationem porro theologorum more hic accipio quae hominis et captum superat et ingenium. Nam Paulus (Rom. 1) ea etiam quae naturali ratione et lumine cognoscuntur Dei revelationi et manifestationi tribuit. Atque haec supernaturalis theologia propria est fidelium et

Christianorum, tanto disciplinis ceteris melior quanto divina auctoritas, in qua illa sustentatur, humana omni ratione potior et antiquior est. Recte igitur D. Thomas (I.1.8 ad 2) docet quod argumentari ex auctoritate est maxime proprium huius doctrinae eo quod principia huius doctrinae per revelationem habentur, et sic oportet quod credatur auctoritati eorum quibus revelatio facta est. Nec hoc derogat dignitati huius doctrinae. Nam licet locus ab auctoritate qui fundatur super ratione humana sit infirmissimus, locus tamen ab auctoritate qui fundatur super revelatione divina est efficacissimus. Tantum ille. Ergo quoniam omnis oratio nobis de theologia ea quae est supra naturam instituitur, ideo huius solum principia quae et qualia sint exponendum est. Hoc vero ut scholae congruenter fiat, nodos illos et proferendos et soluendos puto qui rem totam istam illigant et impediunt. Primus est quod D. Thomas paucis verbis multa peccare videtur. Unum, quod secum ipse pugnat. Modo enim ait articulos fidei esse theologiae principia (I.1.7-8), nunc autem illa omnia quae in sacris litteris continentur (I.1.8 ad 2; II-II.1.5. ad 2), immo aliquando uniuersa etiam quae sun divinitus revelata (I.1.5 ad 2 et art. 8 ad 2), in quibus traditiones profecto Apostolorum sunt, quanquam in libris canonicis non inveniuntur scriptae. Potestne magis secum ipse pugnare? Alterum peccatum, quod cum Paulus (Heb. 11) inter ea quae credere oportet duo illa numeret, ADeum esse et esse remuneratorem inquirentium se, D. Thomas (I.2.2 et IIII.1.5 ad 3) contra docet illa fidei articulis minime comprehendi sed a fide potius supponi. Non sunt igitur Divo Thomae haec Theologiae principia, si quidem non sunt propositiones revelatae quas fide credimus, sed naturae lumine ab hominibus cognoscuntur ob idque fidem ipsam antecedunt, cuius decreta ea demum sunt quae in propriis Theologiae principiis habere debemus. Nec Apostolo solum sed rationi quoque illi Divus Thomas videtur adversus, quae dilucide probat Deum esse proprium idemque primum censeri Theologiae principium. Est enim Deus, ut supra dixi, res huic disciplinae proprie subiecta. Omnis autem disciplina ponit in primis et rem sibi subiectam esse et quid etiam res illa sit. Deum itaque esse proprium est Theologiae principium, quia speculatrix est. Nam, quia et effectrix, illud habet principium primum, Deum esse remuneratorem inquirentium se. Tertium Divi Thomae peccatum commune cum plerisque theologis, quod cum plurima sint a Deo revelata non solum iis qui canonicos libros scripserunt sed aliis etiam sanctis Dei hominibus ―Martino, Nicolao, Benedicto, Dominico, Francisco―, fidem et theologiam asserit non quibuslibet Dei revelationibus niti sed iis duntaxat quas scripturae sacrae auctores habuere. Constat autem et divinam revelationem generaliter esse fidei theologiaeque rationem formalem et fidem quibusque Dei dictis assentiri. Est nanque virtus quae Deo dicenti credit. Atque hic nodus primus in verbis quidem D. Thomae est. Nam secundus non modo Divum Thomam sed ceteros fere omnes adstringit. Nulla enim omnino disciplina sua principia ratiocinatione probat, sed ponit: idcirco enim positiones seu petitiones nuncupantur; at Theologia ea quae fides tenet ratiocinatione concludit; non ergo eadem sunt huius disciplinae principia quae et fidei decreta. Quod vero Theologia fidei dogmata argumentando comprobet, multifariam suaderi potest. 83. Primum quia Deum esse unum, immortalem, rerum humanarum procuratorem et cetera huiusmodi per fidem a Christianis accepta claris Philosophiae argumentis

demonstramus. Tum rursus quia Deum esse creatorem fidei articulus est; id autem ratio quoque naturalis ostendit. 85. Adde quod apostolus Petrus (1 Pet. 3) iubet nos esse paratos ad reddendam rationem de ea quae in nobis est spe atque ideo de ea quae in nobis est fide. Adde etiam quod huic scientiae attribuitur illud quo fides saluberrima … gignitur nutritur defenditur roboratur id quod ex D. Augustino (De Trin. XIV.1) acceptum omnium theologorum ore teritur. Si ergo rerum naturalium cognitio, ut Augustinus ait, fidem et gignit et nutrit et roborat, nimirum ea quae fidei sunt ratione naturali theologia patefacit. Non ergo fides theologo principia tradit, nisi sua ipse principia probet; quod ab omni prorsus disciplina alienum esse adeo explorate perceptum est et cognitum ut non sit a me in praesentia confirmandum. Tertius nodus ex verbis quoque Divi Thomae nectitur (I.32.4). Docet nanque ad fidem aliquid pertinere dupliciter. Uno modo directe, sicut ea quae nobis sunt principaliter a Deo tradita. Alio modo indirecte, ut ea quibus negatis consequitur aliquid fidei manifeste contrarium. Ut si quis neget Samuelem esse filium Helcanae; ex quo sequitur divinam scripturam esse falsam. Hactenus non verbis quidem eisdem sed sensu eodem ille ait. Et rursum alio loco (II-II.2.5) affirmat omnia quae sunt in sacris litteris tradita, praeter ea quibus homo beatus efficitur, per accidens ad fidem spectare; ut Abraham duos filios habuisse et David fuisse filium Isai. Quod si eiusmodi, licet in libris sacris expresse etiam conscripta sint, indirecte tamen et per accidens ad fidem attinent, non sunt profecto Theologiae principia. Nec enim cuiusquam disciplinae fundamenta fabricam illius disciplinae ex accidenti et indirecte constituunt. Poteram et aliis argumentis hanc quaestionem implicare sed verebar ne et haec quoque lectori delicato multa nimium viderentur. Atque haec pauca licet, urgent tamen et nihil remittunt ut omnia ea explanemus quae theologiae initiis exponendis necessaria sunt. Expediemus itaque primum quaenam sit huius doctrinae ratio formalis; deinde quae eius nativa germanaque principia, atque in his quae capitalia sint, quae vero legitima quidem sed secundaria tamen; postremo quae sint extranea et aliena, hoc est ascita et accersita ab exteris disciplinis. Formalis ratio Theologiae (quoniam illud in primis suscepi explicandum) non est una et simplex sed duplex et bipartita. Est nanque ratio formalis rei obiectae, quia res est; quo modo deitas Theologiae ratio dicitur. Est item ratio rei, ut mentem ad assentiendum mouet; quem ad modum veritas prima revelans Theologiae habetur ratio. Sic rationes uidendi intelligimus et colorem et lucem: colorem quidem priore modo, lucem autem posteriore. Atque illam quidam vocant Arationem quae, hanc Arationem sub qua (puto nobis concedi oportere ut scholae verbis utamur, si quando minus occurrent Latina; quin Latina etiam interdum relinquenda sunt, ne in scholastica disputatione non tam explicasse res quam verba affectasse uideamur). Quia vero de ratione formali rei huic doctrinae subiectae, quia res est, nulla esse potest inter viros do[396a]ctos controversia, de ratione formali ex parte habitus et potentiae cognoscentis huiusmodi conclusiones statuo. (Prima conclusio) Primam: Ratio formalis Fidei non est ratio Theologiae formalis. Nam si theologiae principia lumine prophetiae cognoscerentur aut lumine etiam gloriae beatorum, conclusiones nihilo secius ad Theologiam pertinerent. Erat enim Christus Dominus longe omnium quicunque fuerunt theologia diuninaeque naturae cognitione princeps, qui tamen sine fide conclusionibus theologiae assentiebatur. Exigit quippe

fides in ratione sua formali obscurum quiddam et inuisum, cum sit substantia rerum sperandarum et argumentum non apparentium, theologia vero evidens quoque et clara esse potest. Nam est ratio sermoque de Deo. 93. Atque inter prophetiam et fidem, si Divo Thomae credimus, nonnihil interest nec lumina sunt eadem quibus uates ad uaticinandum et fideles ad credendum illustrantur. 94. At si uates illustratione sua illa theologiae principia cognoscat et ea quae consequuntur ac repugnant ratiocinando colligat, theologus profecto erit, tametsi theologiae eiusmodi ratio formalis non fidei lumen sit sed prophetiae. (Secunda conclusio) Secunda conclusio est: Esse revelatum a Deo lumenue divinitus infusum est ratio Theologiae formalis, sive illud lumen fidei sit seu prophetiae seu gloriae. Theologia nanque supernaturalis, de qua nunc loquimur, lumen aliquod natura ipsa superius generaliter ad principia cognoscenda requirit, sed quale id in specie futurum sit nec nomen theologiae nec notio propria definit. Verum quia theologi non de beatorum sed de uiatorum theologia disputant nec quaerunt quid disciplinae ipsi sed quid naturae nostrae consentaneum sit, idcirco fere asserunt theologiae principia per fidem a theologo intelligi. Lumen quippe prophetiae vel quoniam rarum est generali praceptioni nihil obstare creditur, vel quoniam est, ut lumen fidei, obscurum in lumine fidei communiter et confuse intelligitur. A qua nos consuetudine minime abhorrentes theologiae nostrae principia per fidem accipi oportere saepe dedimus. (Tertia conclusio) Unde illa tertia conclusio nascitur: Theologiae nostrae formalem rationem eandem ac fidei esse. Tametsi aliter ad assentiendum principiis mouet, aliter ad assentiendum conclusioni. Illis, inquam, sine medio syllogismo et ratione, huic ratione et syllogismo intermedio. Quo discrimine, ut diximus, Theologia et Fides non verbis et cogitatione sed uniuersa re et toto genere secernuntur, quamuis utriusque ratio eadem formalis sit. 98. Sane D. Thomas multis in locis fidei nomen, ut videtur, existimat manare latissime idque versari in omnibus quae a Deo sunt dicta et revelata sive auctoribus sacris atque canonicis sive aliis quibuscunque divino quodam spiritu afflatis. Quod si verum est, ratio fidei formalis longe etiam lateque patebit, ut non solum contineat revelationes prophetis et apostolis factas sed eas etiam quae ceteris quoque sanctis ecclesiae Dei factae sunt, immo illas etiam quas viri interdum improbi divinitus habuerunt, ut Balaam et Caiphas, quorum praedictiones ad fidem attinere ne dubitari quidem potest. Eadem ergo causa subest, ut cetera etiam quae quibuslibet aliis revelata a Deo sunt ad fidei rationem referantur. At enim, I part. quaest. 1, artic. 8 ad secundum, ut inter argumentandum obiecimus, verbis nihil obscuris docet fidem nostram non inniti revelationibus aliis praeter eas quas Apostoli et Prophetae, auctores videlicet canonicorum librorum, ediderunt. 101. Id quod Paulus confirmat quo loco ait fideles esse superaedificatos super fundamentum Apostolorum et Prophetarum ipso summo angulari lapide Christo Iesu. Nulla igitur alia nisi Prophetarum, Christi Apostolorumque doctrina fidem ecclesiae fundat, nulla alia Theologiae principia continet. Eadem enim sunt disciplinarum principia ac fundamenta. Adde quod fides est virtus theologica cum religione ecclesiae erga Deum coniuncta et sociata. Non ergo quaecumque a Deo revelata ad fidei virtutem pertinent, sed ea tantum quae ad ecclesiae etiam religionem pertinebunt. Quia vero nihil ecclesiae refert ea credere an non quae Brigidae Catharinaeque Senensi visa sunt, nullo certe modo ad

fidem illa referuntur. Adde etiam quod fides, de qua hic sermo fit, non est privata virtus sed communis. Ea enim re catholica dicitur, hoc est universalis. Quocirca priuatae revelationes, cuiusmodicunque et quoruncunque illae sint, ad fidem catholicam non spectant nec ad fundamenta et principia ecclesiasticae doctrinae, quae vera germanaque Theologia est. Cuius rei illud item non leve argumentum est, quod quae non per ecclesiam et eius publicos administros fidelibus proponuntur, illa non credit catholica fides. Videlicet, aequum erat ut quae ad Rempublicam generaliter attinerent, haec non priuati quiuis homines ad eam retulissent, sed eius communes omnino administri. Fundamenta eius inquit in montibus sanctis. Id quod explicaturus statim adiunxit: Dominus narrabit in scripturis populorum et principum horum qui fuerunt in ea. Scripturae ergo priuatae non sunt fidei ecclesiasticae fundamenta sed scripturae populorum, quas nobis principes ecclesiae tradiderunt. Quamobrem in principiis theologiae nostrae non ea sunt habenda quae private et singulariter quibusdam hominibus significata a Deo sunt, sed quae communiter et publice ecclesiae suae locutus est Deus. Id si consentaneum est, ut videtur certe, necessario fit consequens ut ratio fidei theologiaeque formalis non sit tam diffusa et ampla quam nonnullis apparet, sed multo adstrictior atque contractior, ut intelligatur esse veritas prima ecclesiae revelans ea quae ad religionem attinent. Id quod sine dubio fidei constantia certitudo et firmitas requirebant. Nullo enim loco firma stabilisque ac fixa consisteret, si priuatas revelationes sequeretur. Nec mihi quisquam angelorum in via fidem et religionem obiiciat, quibus nescimus an Deus quae credere illos oportebat, per se haec an per aliquem publicum administrum angelum superiorem proposuerit. Illud dico, in angelis quoque communem fuisse fidem, communem revelationem, quae non priuatae usurpationis esset sed publicae religionis. Nam quod obiiciebatur de Balaam et Caiphae prophetiis, hoc facile reiicitur. Non enim illorum verba ad fidem spectant quia dixerunt illi, sed quia auctores sacri scripserunt. Ac formalis Theologiae ratio quaenam illa sit breviter quidem sed non indiligenter exposui. Sequitur ut explicem quae sint huius disciplinae propria legitimaque principia. Qua in re video nihil nos laborare oportet. Facile enim e rebus positis intelligitur omnia, quae sunt per sacros auctores ecclesiae divinitus revelata, in propriis theologiae principiis habenda. Non ea solum dico quae auctores sacri scriptis suis prodiderunt, sed quae verbo etiam posteris commendarunt. Id quod explanatum est in tertio huius operis libro diligentissime. Auctores autem sacros appello non eos modo qui libros canonicos scripserunt verum etiam Christum Dominum qui et vitae et doctrinae catholicae primus est auctor, et apostolos qui ministri fuere sermonis. Nec si Conciliorum et Apostolicae Sedis auctoritas fidem certam facit catholici dogmatis aut Sanctorum etiam omnium consensus et conspiratio una, idcirco aut principia Theologiae cumulamus aut eius formalem rationem extendimus. Quoniam, ut saepe alias diximus, nec concilia nec sedis apostolicae pontifex nec sancti scripturarum interpretes novas fidelibus revelationes edunt, sed quas ab apostolis accepit ecclesia aut posteris integras et illibatas tradunt aut illas exprimunt et interpretantur aut certe consequentia et connexa colligunt, adversa et repugnantia manifestant. Principiorum itaque Theologiae numerus e libris sacris atque apostolorum traditionibus integerrime constituitur.

Quamobrem duobus primis locis contenta sunt omnia quae in initiis theologiae veris et germanis numeranda sunt. Sed his initiis tanquam seminibus ab ecclesia datis, quae Christus apostolis, apostoli ecclesiae dederunt, pastores et doctores ac theologi in uniuersum omnes ea rigant et excolunt, et quae plantae traduces propagines ex eis oriuntur, proferunt et ostendunt. Illa fundamenta sunt theologicae ecclesiasticaeque doctrinae quae Christus per apostolos posuit, ceteri sive concilii patres sive pontifices summi seu ecclesiae doctores sancti omnino superaedificant. Nam fundamenta alia nemo potest ponere praeter ea, quae posita sunt, Apostolorum et Prophetarum ipso summo angulari lapide Christo Iesu. Enimuero disciplinarum principia non eodem gradu locata sunt omnia. Quaedam enim simpliciter prima sunt quae ui sua generali cetera continent, ut in Metaphysicis illud: AImpossibile est simul affirmare et negare. Qualia in Theologia sunt illa: ADeus est et est remunerator inquirentium se; in quibus tanquam in primis credibilibus omnes fidei articuli implicite continentur, quemadmodum D. Thomas eisdem quoque verbis affirmat (II-II.1.7). Alia sunt principia praecipua quidem et immediata, sed contractiora tamen quam illa communia quae erant ceterorum omnium quasi fontes. Huius generis in Physicis ea sunt: ares naturales materia formaque constare, Naturam esse principium motus et quietis. In Theologia vero, articuli fidei capitales qui, ut D. idem Thomas ait, primo et per se credendi fidelibus proponuntur. Nimirum enim de Deo, qui est res Theologiae subiecta, ea articuli enuntiant quae vel ex perpetua aeternitate in Deo insunt vel humanae salutis ergo disposita in tempore ac dispensata sunt. Eundem quippe Deum qui trinus et unus est, qui creavit mundum, qui et impios facit iustos et felices pios, eundem ―inquam―, credimus et hominem factum et natum et mortuum et sepultum et suscitatum et eleuatum in caelos. Iure igitur haec prima sunt et propria theologiae pronuntiata quae a nobis de subiecto disciplinae nostrae vel maxime supponuntur. Initiis enim his principalibus non concessis theologus progredi ne digitum quidem potest. Ac sunt priora illa similia iis quas Philosophus appellat Adignitates. Accedentem nanque ad Deum oportet credere quia est et inquirentibus se remunerator sit. Quicunque igitur disciplinam aliquam supernaturalem discere parat, eum necesse est duas illas generales praenotiones animo antecepisse. Quae dignitatum nota propria atque insignis est. At haec posteriora principia suppositiones theologiae non iniuria vocabuntur. Eas enim theologus discipulo suadere quodam modo aut explicare certe ualet. Sed praeter haec duo principiorum genera sunt alia non propter se potissime petita sed, ut D. Thomas sentit, eorum quae sunt potissima explicandorum causa. Cuiusmodi sunt, inquit, praeter articulos fidei omnia quae in sacris litteris assumuntur vel Dei natura et maiestate explicanda vel exponenda ipsius in homines beneuolentia rerumque omnium procuratione quae illis essent utiles et necessariae. Haec vero tametsi non fidei sunt nec theologiae praecipua capita sed his ex accidenti coniuncta et quasi principia secundaria, accipit tamen ea theologus non aliter ac philosophus principia per se nota sine medio et ratione perinde ut articulos fidei acceperat. Haec enim quasi naturalis atque insita in animis fidelium notio inest, ut quicquid ab apostolis scriptum traditumque est verum esse sentiant. Ac Theologiae legitima germanaque principia haec sunt. Nam quae vel a Metaphysicis vel a Physicis vel a Mathematicis vel a reliquis demum naturae disciplinis adsciscit perspicua per se evidentiaque principia non ex sua sumit ui

atque natura, sed foris inventa in proprium usum mutuatur aut certe iure quodam suo vendicat. Forsitan quispiam dixerit: Nonne igitur multae uariaeque erunt rationes theologiae formales, si quidem multarum disciplinarum varia item principia sunt? Minime vero. Non enim ex adiunctis et extrinsecus attributis doctrinarum formalis ratio petitur sed ex propriis natiuisque principiis. Atque in Theologia horum omnium una et eadem ratio formalis est: nempe lumen fidei supernaturale. Quae igitur sint Theologiae principia tum germana tum aliena, atque ex illis quae prima quae secunda, ex primis vero quae generalia quae quasi in speciem contracta, satis ―ut reor― dilucide aperteque docuimus. Quibus ex rebus intelligitur e decem locis duos primos propria et legitima Theologiae principia continere, tres postremos externa et aliena, nam quinque intermedii aut interpretationem principiorum propriorum continent aut eas quae ex his ortae et profectae sunt conclusiones. Hae cuiusmodi in theologia sint statim explico, si prius argumenta refello quibus supra usus sum, quum de principiis eiusdem theologiae quaererem. Ad quas ipsas argumentationes ex superioribus dictis satis multa responsa sunt quibus perspici possit adversum D. Thomam, quem vel maxime impugnant, eas nihil habere virium. Tanta vis est veri ut speciem falsitatis obscuret, si modo id patefactum et illustratum est. Sed singulis tamen respondere volumus, ut rudiorum ingenio morigeremur.