De locis theologicis

DE VARIIS ERRORUM GRADIBUS PRIMUMQUE DE HAERESI ET HAERETICA PROPOSITIONE

Prius vero quam istiusmodi propositionum genera notasque definio, illud explicandum est, an omnia illa ad haeresim requirantur quae sunt ad haereticum constituendum necessaria. Sunt enim auctores nobiles qui existiment omnem propositionem haeresim esse quae fidei veritati repugnet, quamuis ab ignorante sine ulla pertinacia defendatur; haereticus autem, nisi sit pertinax, nullo modo intelligitur. Huius autem opinionis suae multas causas reddere conantur. Primam quod, nisi ita esset, aliqua propositio ab uno affirmata esset haeresis, ab alio non esset. Ut si homo doctus, sciens contrarium in sacris libris contineri, assereret Moysen non Iudaeum fuisse sed Aegyptium, tunc illam propositionem haereticam esse haesitari non potest. At si eadem inscite ab aliquo homine rustico et idiota affirmaretur, haeretica non esset. Ita fieret ut propositio ab asserente penderet, quod ―ut inquiunt― quam sit erroneum vel mediocriter docto est manifestum. Si enim propositio falsa est, a quocunque dicatur semper erit falsa: ergo si est propositio haeretica, a quocunque illa asseratur semper erit haeretica. Alteram causam reddunt quod veritas catholica non pendet ab asserente ut veritas catholica sit. Nam sive Iudaeus sive paganus sive Christianus Deum esse unum et trinum affirmet, illa certe assertio catholica est; ergo neque contraria falsitas ex eo a quo asseritur haeresis sibi aut nomen aut rationem vendicat, sed absolute et per se est haeretica, quoniam absolute et per se cum catholica veritate pugnat. Ceteras causas vel ego non intelligo vel certe indignas iudico ut a nobis referantur. Illa vehementior apparet quae ab illis omittitur, quod theologi, rogati an propositio aliqua haeretica sit an non, simpliciter respondent aut esse aut non esse nulla eius qui asseruit habita ratione. Nova autem res esset et inaudita si theologi propositiones eas quarum notae quaeruntur designare nollent, nisi illis ante asserentium ingenium condicio doctrina et culpa innotescerent. Hinc colligunt omnem propositionem quae modo est haeretica semper haereticam fuisse, nec ecclesiam definitione sua ex non haeretica haereticam facere, sed id quod re ipsa erat, ignoratum tamen et occultum, declarare. Hanc sententiam Ocham tenuit (I par. dialogor. li. 2 c. 11) et Cardinalis Turrecremata (lib. 4 par. 2 cap. 3) et Adrianus (4 Senten. q. 1 De confess.) et Alphonsus Castro Zamorensis (libr. I De iusta haereti. puni. cap. I). At auctores alii, haud deteriores (mea quidem sententia, nam meliores multi credunt), ab his longe dissentiunt, in quibus est Caietanus (2.2. q. art. 1) Divusque etiam Thomas (prioris ad Corin. c. II lect. 4). Afferunt autem ad huius sententiae confirmationem argumenta plurima. Primum est quod concilium Constantiense distinguit propositiones haereticas erroneas sapientes haeresim: quas res difficulter omnino secernemus, si omnis error in materia fidei est haeresis prius etiam quam diffiniatur ab ecclesia. Deinde (24 q. 1 ca. Quod autem et cap. Achatius, et 24 quaest. 3 cap. Notandum) dicuntur aliquae haereses esse novae, aliquae veteres: non ergo absolute sineque ullo respectu asserentis haeresis dici potest. Praeterea ad haeretici rationem, qua haereticus est, pertinacia requiritur: ergo de ratione haeresis est pertinacia. Quemadmodum si coenatum non nisi uesperi intelligimus, ne coena quidem nisi uespertina intelligetur. Ac certe sicut a candore candidum ita ab haeresi nominatur haereticus: quare qui haeresim asserit, haereticus ille est, ut qui habet

candorem est candidus. Quid enim absurdius dici potest quam veram fornicationem esse in eo qui non est fornicarius? verum et proprium homicidium in eo qui non est homicida? Absurdum igitur etiam est in eo vere et proprie haeresim esse qui non sit haereticus. Ad haec haeresis est uitium non solum intellectus sed etiam voluntatis, nempe crimen est quod nisi voluntate consentiente intelligi non potest: ubi ergo nullum est crimen nullaue cordis adversum fidem repugnantia, ibi ne ulla quidem haeresis est. Adde quod actus fidei catholicae non est nisi assentiamus propositioni catholicae ab ecclesia definitae; quandiu enim res est ambigua neque ecclesia alterutram controversiae partem praefiniuit, neutrius opinionis assensus fidei catholicae iudicium est. Qua ex re intelligitur non esse haeresim nisi quis veritati catholicae quam ecclesia certo praescripsit refragetur. Adde etiam quod veritatem catholicam appellare quam nec ecclesia credendadam proposuit nec fideles per fidem infusam credunt, sed unusquisque probabili opinione tenet, videtur a nomine quoque ipso veritatis catholicae alienum. Atque opinionem quae infitias iret divinas personas relationibus distingui, antequam esset ab ecclesia diffinitum, nemo haeresim vocare auderet nec veritatem catholicam quae adversam sententiam tueretur. Mihi vero semper consilium fuit nominum controversias aut declinare omnino aut paucis exponere. Itaque si de haeresi proprie loquimur, non dubito quin receptior crebriorque sententia eadem verior sit: nempe non aliud exigi ad constituendum haereticum quam id quo haeresis constituitur; haeresis quippe flagitium in aliquo homine est illumque denominat in quo esse constiterit. Cuicunque igitur haeresis nota vere et iure inuri potest, is vere iureque erit haereticus; id quod ex argumentis nunc positis quaedam manifeste probant. Sed quemadmodum urina improprie sana dicitur, quod signum est sanitatis, etiamsi fallax aliquando sit, sic propositio in voce vel in scripto vocatur haeretica, quod signum haeresis esse soleat, quamuis interdum ab haeresi is qui dixerit excusetur quia ignorans fuit. In quo sensu illorum opinio vera est qui arbitrantur aliquam propositionem haereticam esse tum etiam cum is qui asserit haereticus non est. Vel loquuntur etiam de haeresi ex genere et obiecto. Ut si quispiam concubitum illum primum Iacob cum Lia fornicarium appellaret, non quod re vera fornicatio fuerit sed quod ex genere et natura talis sit, quamuis ignorantia interveniat. Verum scholae theologi, qui vocum significatum pressius tenent, nec concubitum Iacobi cum Lia fornicationem esse dicunt nec acceptionem rei alienae furtum nec caedem hominis homicidium, nisi quum et res aliena male per iniuriam attrectatur et homo inique contra ius occiditur. Maneat ergo perpetuumque sit, si veram et propriam nominis rationem sequimur, haeresim non esse cui pertinacia non est adiuncta et omnino cetera sine quibus crimen haereseos vere et proprie non constat. Nec si ad fidem illa ex se pertinent quae a Deo sunt ecclesiae revelata, quanquam in eorum forte nos ignoratione versamur, contrarios statim errores haeresis iudicabimus. Non enim si quispiam color albo contrarius est, protinus est ater, nec si aliquid liberalitati adversatur, mox avaritiae nomen habet. Sic igitur fieri potest, quod paulo post demonstraturi sumus, ut etiam in Christiano error aliquis sit fidei quodammodo adversus nec haeresis tamen sit, uitium inter ea quae fidei repugnant vel maximum. Quemadmodum autem (nam hoc exemplum etiam atque etiam premendum est) colori albo giluus glaucus et pallidus contrarii sunt, imperfecte tamen, ita quidam etiam sunt Christianorum errores qui, cum inchoati sint et informes, haereseos speciem non attingunt, licet ad eam ipsam quam proxime accedant.

Quia vero haeresis cum fide non solum pugnat sed summe maximeque etiam pugnat, sequitur errorem tunc proprie haeresim esse quum non fidei materialiter sed formaliter adversatur (libet enim hoc loco scholae verbis abuti; sed experiar et dicam, si potero, melius). Si quis fidelis in his quae fidei sunt vitiose per inscitiam erret et flagitiose etiam catholicam unam quamuis veritatem ignoret, ad dialecticorum legem quidem fidei contradicit ad morumque etiam normam culpae mortalis reus est, sed nisi vivus ―ut dicitur― vidensque pereat, hoc est nisi prudens volensque se a catholico dogmate separet, nec facit sectam neque haeresim admittit. Nondum enim simpliciter et absolute cum fidei forma pugnat, si de pugna morali sermo sit. Nam de pugna dialectica nulla nobis quaestio nunc est. Sunt tamen eiusmodi errores informationes et inchoationes quaedam haereticae pravitatis ad cuius speciem indirecte, ut imperfecta ad perfecta, rediguntur, quemadmodum hominis embrio homo quidam informis est et inchoatus, at non simpliciter homo sed secundum quid. Non ergo si quispiam error fidei contrarius per ignorantiam vel negligentiam uituperabilem fideli obrepit, illico haeresis nominabitur quae est summa quaedam infidelitatis species errorque fidei catholicae adversus non utcunque sed perfecte absolute formaliter. Perfecta vero haec absoluta et formalis repugnantia, quum sit etiam moralis non modo dialectica, ex obiecto et genere seorsum non accipitur nisi subiecti quoque et voluntatis humanae ratio habeatur. Ecquis enim nesciat morales actus ex dispari hominum statu condicione affectu notitiaeque varietate diversa uarias item nominationes speciesque sortiri? Error igitur ille, Christus non est verus Deus, tametsi in quocunque cuiusque condicionis homine fidei repugnat, in Iudaeo tamen infidelitas Iudaica est, in pagano paganica, in Christiano haeretica, nisi adeo loquendi imperiti simus ut eiusmodi erroris culpam in pagano haeresim appellemus. Apud nos ergo, qui multas et discrepantes infidelitatis species ex vario hominum cultu ac professione distinguimus, nihil obstat cur non illiusmodi et rerum et vocum genera ab asserentibus pendeant. Quibus rebus expositis facile, ut opinor, intelligitur mala haeresim ratione finiri, quod sit error catholicae veritati contrarius, quippe cum ista finitio una in omnes errores ualeat Iudaeorum Saracenorum paganorum haereticorum. Sed hoc quidem sane luculenter, ut ab hominibus definiendi peritis, a theologis scholae dictum est: Haeresim esse eius qui fidem professus fuerit pertinacem errorem illi veritati manifeste contrarium, quae catholica certo sit.