De locis theologicis

QUIBUS ARGUMENTIS ECCLESIAE AUCTORITAS IMPUGNETUR

Tertia huius pars perfecta est, quam theologis cupio esse notissimam. In quarto nunc libro auctoritatem ecclesiae explicare ac tueri debemus; de qua ita copiose a viris ecclesiasticis disputatum est, ut una hac de re magna etiam volumina ediderint. Quorum consilium quale fuerit, nihil sane ad hoc tempus. Illud autem est huius institutae scriptionis ac temporis, de ecclesiae auctoritate in fidei iudicio disserere, atque adeo id docere breviter an ex fidelium communi sensu firma duci argumenta possint ad dogmata Theologiae comprobanda. Ac Montanus quidem discipulis suis primus suasit, ut nihil reverentiae deferrent ecclesiae quae per orbem Terrae est, quemadmodum Apollinaris Eusebiusque testati sunt. Nestorius deinde totam ecclesiam errare affirmavit, quae ignaros, sic enim aiebat, erroneosque doctores sequeretur¹, ut Vincentius Lirinensis retulit. Et Iconomachi post asseruere ecclesiam adorandis imaginibus diu ac multum in turpi errore versatam, quod synodus septima in actione sexta tradidit. Nam et Donatistas et Rogatianos Ecclesiae Catholicae auctoritatem non voce illos quidem, sed re ipsa tamen contempsisse. Augustinus scripsit cum alias saepe, tum epistolis, 48. ad Vincentium, 50. ad Bonifacium, 161. ad Honoratum. Et, ne omnes commemorem, Lutherus demum suum Wicleff secutus est, ecclesiamque cum aliis tum in errore dixit, quod sub una specie contra Christi legem communionem tribuit laicis. Quin astruxit aliquando, si vera Cochlaeus perhibet, errasse illam mox ab initio, ut quae, Paulo repugnante, senserit legem et opera esse necessaria ad salutem. Breviter, haereticis omnibus hoc gentile est, simulatque sese Ecclesiae auctoritate urgeri vident, aut illam spernere aut Ecclesiae rem ad se nomenque transferre et eam in illis esse negare, in quibus re vera est. Utrumque horum, quoniam ambo in unum idemque recidunt, plurimis argumentis haeretici persuadere conantur. Primum est huiusmodi, Aaron summus ipse sacerdos, aliique ex plebe, sive maiores sive minores, vitulum conflatilem adorarunt eique obtulerunt hostias pacificas et holocausta: Ecclesia ergo Christi ad eumdem modum poterit sculptile et imagines adorare. Id si faciat, ut facit, erravit sine dubio in fide ac religione turpissime. Rursum, ecclesia Isaiae Hieremiaeque temporibus in unius veri Dei cultu lapsa est, quid igitur prohibet quominus et nunc in Deo uno veroque colendo erret? Eadem quippe ecclesia est nec in hac re ullum reperietur populi novi veterisque discrimen. Quod vero est huius argumentationis antecedens, id eorumdem prophetarum clarissimis testimoniis existimant se ostendere. Cognovit bos, prior ille inquit, possessorem suum et asinus praesepe domini sui, Israel autem me non cognovit… A planta pedis usque ad verticem capitis non est in eo sanitas. Et posterior, Confusi sunt, ait, domus Israel, ipsi et reges eorum, principes et sacerdotes

et prophetae dicentes ligno: Pater meus es tu, et lapidi: tu me genuisti. Et paulo post, Quid vultis mecum iudicio contendere? Omnes dereliquistis me, dicit Dominus. Item, Circumite vias Hierusalem et quaerite an inveniatis virum facientem et quaerentem fidem, et propicius ero ei. Ego autem dixi, forsitam pauperes sunt et stulti, ignorantes viam Domini, iudicium Dei sui. Ibo igitur ad optimates, ipsi enim cognoverunt viam Domini. Et ecce magis hi confregerunt iugum… Tota igitur Ecclesia eo tempore errabat. Praeterea Ecclesiam non oportet digito demonstrari; quin nulla apparente forma consistere in occulto potest. Frustra autem eius iudicium expectes, quam, quae sit, penitus ignores. Illud suadent, quoniam in populo Iudaeorum sic saepe Ecclesia deformata est, ut nulla eius species extaret. Quam enim putamus formam eminuisse, cum Helias solum se relictum deploraret? Quam, cum populus ille apud Babylonios, Persas, Aegyptiosque dispersus sine sacerdotio, sine templo, sine sceptro, gentibus ac diis alienis in terra aliena serviret? A Christi ergo adventu deformis etiam latere ecclesia poterit bellisque, seditionibus et haeresibus ita opprimi, ut nulla parte refulgeat. Et sane suo iam saeculo Hilarius latentem Ecclesiam potius credebat, quam cernebat. Adeo Ariana factio omnia miscuerat. Male, inquit, vos parietum amor cepit; male Ecclesiam Dei in tectis aedifiisque veneramini; male sub his pacis nomen ingeritis. An ne ambiguunt est in iis Antichristum esse sessurum? Montes mihi et silvae et lacus et carceres et voragines sunt tutiores; in his enim prophetae aut manentes aut demersi prophetabant. Quibus ille verbis modeste ac verecunde significat Ecclesiam Christi non in episcopis, non in sacerdotibus, non in templis, non in populi frecuentia, sed in piis esse quaerendam; qui interdum prophetarum morevel in agro locisque desertis errant vel in silvis abstrusi sunt in speluncis et in cavernis Terrae. Quid, quod sub diversis pontificibus diu schismate perdurante nulla interim Ecclesiae facies apparuit? Manifestam porro Ecclesiam si eius saeculi fideles requisissent nec aliam crederent, quam quae oculis cerneretur humanis, nullam profecto invenissent. An vero tunc nulla fuit, quoniam oculta fuit? Atque ut antehac Ecclesia dilucide clareque resplenduisset, qui scimus tamen an posthac veram semper genuinamque formam sit habitura? Nimirum enim, si praeteritis saeculis ita Dominus populi sui facinora vindicavit, ut eum et absurdissimis mendaciis ludi et altissimis tenebris offundi passus sit, cur non timeamus ecclesiam Christi etiamnum caeca nocte crassaque caligine adeo occultari et circunfundi posse, ut nulla eius vera facies effulgeat? Quasi vero iam nulla sint Domini iudicia, ut eodem poenae genere mundum hodie puniat, quo populi veteris ingratitudinem aliquando ultus est. Nempe, ut pastores atque oves stupore ac caecitate percutiat ecclesiaeque suae exteriorem notitiam ab hominum aspectu auferat. Hic videlicet haeretici quasi re confecta insultant, nosque miris modis irrident, qui gloriemur in verbis illis: Templum Domini, templum Domini est. Translata, inquiunt, Samaria et; et cum Hierusalem externis larvis inhaerens templum, ceremonias, sacerdotium, sacramenta scripturasque iactaret; et ipsa quoque translata est. Ita, quod de orientali ecclesia accidit, idem occidentali poterit, ut forma eius, vel in fumos abeat vel certe omnino delitescat. Ecquis autem fidem fecit aut peccata nostra

quam illorum esse leviora aut Deum in nos quemadmodum in illos non esse animadversurum? Praesertim cum non obscure vaticinetur Apostolus venturam in ecclesia defectionem; quae utique venire non potest, dum vera Ecclesiae forma et facies extiterit. Qualis autem haec illo erit tempore, de quo dominus ait: Verumtamen, filius hominis veniens, putas inveniet fidem in Terra? Qualis, inquam, erit, cum deficient hostia et sacrificium? Qualis demum cum, ut Ioannes scribit, putei fumus solem et aerem obscurabit? Qua ex re nihil sane aliud intelligitur, quam Ecclesiam usque adeo nostra hac aetate obscurandam, ut nisi in tenebris inveniri non queat. Quid autem externam Ecclesiae faciem fulgoremque defendimus, cum omnis gloria filiae regis ab intus? Quod si invisa et occulta Ecclesia, inexploratum quoque et incertum erit, quod sumetur ex eius auctoritate argumentum. Praeterea, ecclesia ex solo praedestinatorum numero constituitur, soli autem Deo notus est numerus electorum in superna foelicitate locandus; Ecclesia igitur nobis abdita omnino et incognita est. Prior illa propositio, in qua difficultas tota inest, suadetur in primis Augustini testimonio, disertis verbis asserentis ex numero solum praedestinatorum, qui in occulto sunt intus, constare hortum conclusum, fontem signatum, puteum aquae vivae, paradisum cum pomorum fructibus. Nemo vero fidelium dubitat, Ecclesiae Christi haec proprie esse attributa omnia. Sed ne ambigi quidem potest, quamvis non ita Augustinus exponeret, in horto concluso et fonte signato non alios intelligi atque eos, de quibus scriptum est. Firmum fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: Novit dominus qui sunt sui. Probat quoque eamdem rem Augustinus ex eo quod Petrus arcam Ecclesiae typum esse dixit, in qua octo animae salvae factae sunt per aquam. Non ergo nisi ii, qui servantur, intra arcam esse existimandi sunt. Nam Christus non est alterius Ecclesiae caput, nisi eius, cuius salvator est, et quam sibi exhibet gloriosam, ut ad Ephesios docet Apostolus. Ii ergo, qui nec salvi nec gloriosi futuri sunt, non sunt eius Ecclesiae partes, cuius Christus caput est. Deinde, e filiis Dei Ecclesia conficitur, utpote cum non aliorum sit Ecclesia mater ac eorum, quorum Deus pater est. Hos autem vere filios Dei esse liquet, qui paternam haereditatem percepturi sunt. Si filii, inquit, et heredes, heredes quidem Dei, coheredes autem Christi. Ovile item Christi non nisi ex Christi ovibus constituitur; at oves Christi illae modo sunt, de quibus ipse ait: Oves meae vocem meam audiunt et ego vitam aeternam do eis et non peribunt in aeternum. Ioannes denique evangelista de quibusdam, qui ab ecclesia exiisse videbantur, cum re vera nunquam fuissent in ecclesia. Ex nobis, ait, prodierunt; sed non erant ex nobis. Quid ita? Quia si fuissent, inquit, ex nobis, permansissent utique nobiscum. Non igitur ex ecclesia sunt, nisi qui in suscepta gratia permanent. Atque hunc locum, quoniam in promptu erat, Augustinus in lib. de corret. et grat. cap. 9. et de bono persev. cap. 8. de praedestinatis intelligit, scilicet Hieronymum secutus in dialogo adversum Luciferianos. Ad haec, veram Christi ecclesiam perfectam esse et inmaculatam oportet. Tota enim pulchra est et macula non est in ea. Et rursum, Una, ait, est columba mea, perfecta mea. Et Apostolus quoque ipse sine macula eam ac ruga descripsit. Et Isaias, Non adiiciet, inquit, ut pertranseat per te incircumcisus et immundus. Ecclesiam vero inmaculatam

censere, cuius membra nonnihil impuritatis habeant omnia, quam inane ac fabulosum est? Nulla igitur eiusmodi nunc temporis extat ecclesia. Illo solum tempore extitisse videtur, cum vere a Ioanne scriptum est: Omnis qui peccat, non cognovit eum. Et omnis qui natus est ex Deo peccatum non facit; et non potest peccare, quoniam ex Deo natus est. In hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli. Quod si universos, qui ecclesiasticae societatis participes sunt, necesse est sine peccato et macula existere; aut nulli profecto sunt aut occulti nobis et incogniti sunt. Quod Apostolus videtur affirmare, cum ecclesiam Christi a Synagoga discernens, non eam sensilem et tractatam, sed spiritualem intractamque describit, nempe ex solis perfectis praedestinatisque constantem. Non accesistis, ait, ad tractabilem montem et accensibilem ignem, sed ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Hierusalem caelestem, Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis, et spiritus iustorum perfectorum. Adde, quod Ecclesiam non quamlibet, sed sanctam fideles tenentur credere. At in sancta congregatione non nisi sancti intelliguntur. Filii sapientiae, inquit, ecclesia iustorum. Quod si homines aliquot demonstres, quorum vel unus iniquus sit, falso dixeris hos esse aequos. Quemadmodum si ex decem viris unus sedeat, caeteris licet currentibus, decem currere falsum est. Est quoque altera causa eiusdem rei vehementissima, quod si mali membra ecclesiae sunt, membra etiam Christi erunt. Sunt autem haud dubie membra diaboli. Quare et iidem cives Hierusalem ac Babyloniae simul erunt et membra quoque simul Christi et diaboli. Quo quid absurdius aut dici aut excogitari potest? Nisi forte societas est luci ad tenebras, conventio Christo ad Belial. Membra certe corporis eiusdem sibi vicissim contraria esse non queunt, at contra bonum malum est, contra vitam mors et … contra virum iustum peccator, ut Sapiens ait, non ergo iustus et peccator ecclesiastici sunt corporis membra. Docet item Aristoteles auctor sentiendi gravissimus, cui etiam Divus Thomas assentit, membra mortua non aliter esse membra atque ea, quae picta et figurata sunt; peccator ergo, cum mortuus sit, membrum ecclesiae et pars vere ac proprie non est, sed aequivoce ac figurate. Praeterea, unus panis et unum corpus multi sumus, quemadmodum in priore ad Corinthios epistola Apostolus tradidit; constat autem, ut acute Cyprianus ad Magnum argumentatur, panem ex multorum granorum adunatione congestum; peccatores ergo, qui palae sunt, sicut nec in panis, ita nec in corporis ecclesiae compositionem veniunt. Id quod Augustinus non obscure testatur, atque ita multis in locis, ut de iudicio eius dubitari non possit, quin hanc habuerit firmam perpetuamque sententiam. Libro enim contra Petilianum secundo, Nec putandi sunt mali, ait, in Christi corpore esse, quod est ecclesia, quamvis sacramentorum eius corporaliter participes fiant. Item libro contra Cresconium secundo, Qui mente, inquit, perversa videtur intus esse, cum foris sit, ab ipso Christo iam iudicatus est. Et posterius, Etiam, nesciente ecclesia, propter malam pollutamque conscientiam damnati a Christo iam in corpore Christi non sunt, quod est ecclesia, quoniam non potest habere Christus membra damnata. Proinde et ipsi extra ecclesiam baptizant. Omnia quippe ista monstra absit omnino, ut in membris columbae illius unicae computentur. Loquitur autem dubio procul de fidelibus peccatoribus, ut ex antecedentibus et consequentibus liquido apparet. Item libro de unitate ecclesiae affirmat malos in ecclesia minime deputari.

Item libro quarto de baptismo contra Donatistas et libro sexto diserte etiam affirmat, qui contra Christi mandata faciunt eos ad illam ecclesiam non pertinere, quam Christus mundat lavacro aquae, et de qua scriptum est, una est columba mea. Et libro septimo ait malos non pertinere ad compagem domus, quae est ecclesia, atque haud secus in domo esse, quam palea dicitur esse in frumento. Sed et in eodem libro Cyprianum refert in epistola ad Magnum huius sententiae non solum auctorem, sed etiam confirmatorem. Confirmat autem eam illo prophetico testimonio, Qui habitare facit unanimes in domo. Quibus igitur nec una anima nec unum cor in domino est, hi in ecclesia, quae domus Dei est, nullo modo habitant. Et Hieronymus, Ecclesia, ait, Christi non habet maculam nec rugam. Qui ergo peccator est, et aliqua sorde maculatus, de ecclesia Christi non potest appellari. Possibile est autem ut peccator currat ad medicum et curentur vulnera ipsius et fiat de ecclesia, quae corpus est Christi. Quod si ecclesiam, cuius auctoritati deferimus sanctam esse necesse est atque adeo ex piis solum iustisque constare, nusquam porro faciet certam in Theologia fidem, quousque certo indicio demonstret se sanctam esse. Id quod nullo modo potest, siquidem solus Deus novit corda filiorum hominum. Quaerunt etiam a nobis, cur in censenda Ecclesia insaniamus, cum eam minime dubio symbolo designarit Christus. Ego, inquit, sum Pastor ille bonus et cognosco oves meas et cognoscunt me meae; oves meae meam vocem audiunt et ego cognosco eas et sequuntur me. Qui ergo vocem Christi non audit, is ad Christi ovile non pertinet; ac proinde, ne pars quidem ecclesiae Christi est. Praeterea, si ecclesiam boni simul ac mali constituerent, qua ratione propter iustos pauculos sancta dicitur, eadem ac multo etiam maiore propter iniquos plurimos iniqua ecclesia diceretur. Quamobrem idem omnino coetus et Christi esset ecclesia et Synagoga Sathanae. Non igitur nisi boni Christi ecclesiam conficiunt. Quocirca invisa hominibus illa est, atque adeo minus cognita, quam ut eius testimonium certam et exploratam faciat fidem. Duae insuper ecclesiae sunt: Graeca et Latina, quarum utri credendum sit, non satis, ut aiunt, expeditum est. Responderi solet Graecos esse schismaticos; idcirco apud eos ecclesiam periisse. Quo iure? Quia a Romano Pontifice descissendo privilegium ecclesiastici nominis amiserunt. Quid vero? An non multo magis amittunt, qui a Christo vero Ecclesiae capite deficiunt? Atque ante Christi nativitatem una priorum omnium ecclesia fuit, nec in ea tamen fuit unus pastor aut rector. Non ergo ex uno pontifice ecclesiae nomen ac veritas pendet. Ecclesia igitur Graeca erit, quamvis episcopo Romano non pareat. Quo videlicet mortuo nihilo secius una ecclesia est, eademque et columna et firmamentum veritatis. Non ergo ex hoc capite ecclesiae veritas unitasque existit. Sed si unum Dominum habet, unam Chisti fidem, unum baptisma; si unum filium agnoscit, unum spiritum colit, unum Deum et patrem omnium suscipit, una Christi ecclesia erit. Iis enim rebus unam Christi ecclesiam definit Apostolus. Nihil itaque causae est, cur Graeci, in quibus ea omnia insunt in quibusque multi etiam boni sunt viri, ecclesiam Christi non faciant. Arroganter igitur ecclesia Latina in fidei iudicio ecclesiae catholicae sibi nomen usurpat. Quapropter, nisi idem cum Graeca sentiat, ecclesiae universalis auctoritate caret, non tenemurque perinde eius iudicium revereri ac si catholica vere esset.

Praeterea catholica ecclesia ideo vocatur, quia per omnes gentes perque totum orbem diffusa est, ut Augustinus, lib. 2 contra Petilianos patefecit; haec vero sola est, quae suo nos iudicio ligat et astringit, quoniam hanc et non aliam quamlibet sacrae nobis litterae commendarunt, quemadmodum plurimis in locis idem Augustinus ostendit; non ergo ecclesia, quae modo est, si qua demum est, certam auctoritatem habet, ut quae catholica, id est, universalis esse desierit. Praeterea, ex universalis ecclesiae sententia nullum omnino argumentum sumi potest. Quomodo enim fidelium omnium sensum in fidei quaestione requiremus? Vanum est igitur ab ecclesia catholica velle argumentum ducere. Forsitan quispiam dixerit: Pastores ecclesiam representant atque adeo ipsissima ecclesia sunt; eorum itaque sensum quaerere satis esse, quippe cum idem omnino sensus ecclesiae sit. At erat Isaiae temporibus ecclesia Hierosolymis; de pastoribus vero sic loquitur, Speculatores eius caeci omnes, nescierunt universi; canes muti non valentes latrare, videntes vana, dormientes et amantes somnia. Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam. Omnes in viam suam declinaverunt a summo usque ad novissimum. Durabat quoque ecclesia ad tempus Hieremiae; audiamus quid de pastoribus dicat. Quomodo dicitis sapientes nos sumus, et lex Domini nobiscum est? Vere mendacium operatus est stilus mendax scribarum. Confusi sunt sapientes, perterriti et capti sunt, verbum enim Domini proiecerunt, et sapientia nulla est in eis… A minimo usque ad maximum omnes avaritiam sequuntur; a propheta usque ad sacerdotem cuncti faciunt mendacium. Cur autem secundum hanc rationem ecclesiam non referrent 400 prophetae illi, qui Achab mentiebantur omnes? At ecclesia Dei vera, id est, quicumque in populo erant pii, a partibus Michaeae stabant. Certe, si res ad eum modum habet, ecclesiae imaginem prae se ferrent prophetae et sacerdotes, cum adversus Hieremiam omnes ad unum fidenter sane iactarent, non posse fieri ut periret lex a sacerdote, consilium a sapiente, verbum a propheta. Adversum omnes tamen unus Hieremias mittitur, qui a Domino denuntiet fore ut lex pereat a sacerdote, consilium a sapiente, verbum a propheta. Quod si sacerdotes et pastores ecclesiam Dei constituunt, cuius revereri testimonium oporteat, sequitur, ab ecclesia Dei alienos fuisse cumque illa etiam pugnasse. In Israele quidem Heliam, Michaeam et similes; in Iuda autem Isaiam, Hieremiam et reliquos eius notae, quos sui saeculi sacerdotes, pastores et prophetae non a se modo abalienarunt, sed diris etiam execrati sunt. Illud, si absurdum et impium existimandum est, ut ne dicam etiam stultum, maneat sacerdotes et pastores ecclesiam Dei non fuisse, sed impiam adversus Deum conspirationem coetumque hominum pessimorum, a quorum necesse fuit consensione desciscere. Cum itaque pastores etiamnum similes veterum esse possint nec Christi ecclesiam profecto referunt nec ex eorum iudicio dogmata fidei probantur. Atque si ex pastoribus et episcopis Dei ecclesia constat, ubinam gentium ecclesia residet, ex quo Basiliense concilium Eugenium pontificatu deiecit, subrogato in eius locum Amedaeo? Concilium siquidem quantum ad externos ritus attinet, legitimum fuit nec ab uno solum pontifice, sed a duobus indictum. Damnatus est illic Eugenius schismatis, rebellionis, pertinaciae, cum toto cardinalium et episcoporum grege, qui concilio refragabantur. Ex illorum schismaticorum, rebellium, pertinacium gremio prodiit quicquid postea Paparum, Cardinalium, Episcoporum, Abbatum, Presbyterorum fuit.

Utram igitur in partem Ecclesiae nomen conferetur? Negabimus ne generalem synodum eam fuisse, quae, praesidente Romanae sedis legato, consecrata est? An fatebimur schismaticum Eugenium cum tota sua cohorte, a qua omnes succedentes episcopi sanctificati sunt? Aut ergo pastores in concilium etiam generale coacti ecclesiam Dei minime repraesentant aut, quotquot sunt, ab haereticis et schismaticis ordinati sunt. His potissimum argumentis Lutherani abutuntur. Nam, quod Calvinus addit, duo esse ecclesiae symbola, verbi sinceram praedicationem et sacramentorum administrationem rectam; in catholicorum vero coetu pro verbi ministerio mendaciis conflatam regnare doctrinam, in locum coenae Domini foedissimum sacrilegium subiisse, publicos in templa conventus idololatriae et impietatis scholas esse; quamobrem veram apud nos et germanam Christi ecclesiam non esse, sed Sathanae exitialem et sacrilegam coniurationem. Id quoniam imprudenter, turpiter et maledice obiicitur, non est in praesentia referendum.

QUID ECCLESIAE VOCE SIGNIFICETUR

Ego vero pergam et id faciam, quod in principio fieri cum in omnibus disputationibus tum in hac magis oportere censeo; ut quid illud sit, de quo disputatio sit, explanet ne vagari et errare cogatur oratio, si ii, qui inter se dissenserint, non idem esse illud, de quo agitur, intelligent. Ecclesia ergo Graecum nomen est, et, si verbum verbo reddas, Latine convocatio dicitur, sive quod omnes ad se vocet, ut Iulio et Rabano visum est, sive quod quicumque in eam conveniunt, hi non meritis et iustitia sua, sed Dei gratia et vocatione conveniant. Nam et hanc nominis etymologiam spero lectoribus placituram. Ecclesiae quippe Romanae scribens Paulus, Omnibus, ait, qui sunt Romae, vocatis sanctis. Atque in priore ad Corinthios epistola, Ecclesiae Dei, inquit, quae est Corinthi, vocatis sanctis. Et paulo post, Fidelis Deus, per quem vocati estis in societatem filii eius Iesu Christi. Quae sine dubio societas cum Christi ecclesia sit, qui titulum sibi illum arrogant, hi videant an haereticorum more penes se ecclesiam existere mentiantur. Verum de nominis ratione nihil moror, ecclesia certe concio est; unde Ecclesiastes, concionator. Et licet generaliter vox illa quandoque usurpata sit pro quacumque concione sive impiorum sive piorum, infidelium atque fidelium, sed in novo testamento, quantum memoria repetere possum, nusquam infidelium concio ecclesia vocata est. Qui quidem usus adeo in Christianis invaluit, ut in nulla nunc multitudine ecclesiae nomen agnoscant, nisi quae Christi fide et vocatione coaluit. Est autem ecclesia et locus ipse quo multitudo confluit et ipsa proprie multitudo. Cuius utriusque rei exempla sunt in sacris litteris plurima. Illud vero discrimen inter Synagogam et ecclesiam scriptores sancti observarunt, quod populus ille vetus aeque et ecclesia et Synagoga nuncupatus est; at Christianam plebem nec scriptura sacra nec ullus unquam probatus auctor Synagogam appellavit. Id porro aut discernendae utriusque reipublicae causa factum est, aut quod inter congregationem, quod Synagoga notat, et convocationem, quod sonat ecclesia, nonnihil intersit.

Congregari enim pecora solent, unde et greges dicimus, non hominum proprie, sed pecudum aut bestiarum; at convocari nisi homines non solent. Tantum Christi ecclesia Synagogam excellit. Et quamvis societas angelorum et hominum interdum vocetur ecclesia nonnunquam vero regnum caelorum, quod ex hominibus comprehensoribus viatoribusque conficitur, nobis tamen in praesenti non est animus disserendi nisi de ecclesia militante, hoc est, coetu fidelium viatorum. Nec necesse est hos vocis significatus exemplis adhibitis ostendere, cum ea passim et in litteris sacris et in sanctorum omnium libris occurrant. Sane vero, quemadmodum infideles nondum baptizatos in ecclesiae Christi voce intelligere, non cum veritate solum, sed cum sensu etiam communi pugnat; ita haereticos partes ecclesiae non esse, constituendum est. Id quod commune est quidem omnium Theologorum, non eorum modo, qui nuper scripserunt, sed eorum etiam, qui vetustate ipsa habentur nobilissimi. Testantur hoc Cyprianus, Augustinus, Gregorius, duoque concilia Lateranense et Florentinum. Recte igitur Nicolaus Papa definit ecclesiam esse catholicorum collectionem. Certe nervosius qui ecclesiam finiunt, illi non dubitant eam fidelium tantum numero conflari; qui autem remissius, hi tamen non audent, quos catholicos esse non vident, eos cclesiae homines appellare. Absurdum est enim, qui catholicae ecclesiae partes non sint, hos ecclesiae Christi partes asserere. At Papa etiam haereticus, donec ab Ecclesia deponatur, cum suam retineat semper auctoritatem, caput adhuc Ecclesiae erit; haeretici itaque in Ecclesiae partibus numerabuntur. Apostolus quoque, cum dixisset: Hymenaeum et Philetum a veritate excidisse et subvertisse quorundam fidem, subiunxit, in magna domo non solum esse vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et quaedam quidem in honorem, alia vero in contumeliam. Quibus verbis, ut Augustinus ait, eos etiam, qui a fide aberrarunt, in magna domo esse significat, scilicet non ut vasa in honorem, sed ut vasa in contumeliam. Quam omnino sententiam Cypriani quoque testimonio confirmat. Sed enim ad ea, quae promisimus, exolvenda properantibus, non est consilium scrupulos omnes, qui in via obiiciuntur, excutere. Quid enim illud hoc loco expendamus an Papa haereticus esse possit? Quid illud rursum an simulatque in haeresim lapsus est, Ecclesiae caput esse desierit? At horum utrumque tamen priore orgumento diluendo necesse erat explanare. Quod nec brevitatis nostrae est nec ad opus institutum pertinet. Et si quid de hisce rebus dicendum erit, alio loco opportunius dicetur. Atque illam quaestionem quidem in libro nos sexto explicaturi sumus; de hac autem in libro de aucto. Pap. et Con. Caietanus noster longe lateque disseruit. Ne autem argumenti huius difficultate deterriti dare terga videamur, intelligendum est dupliciter ecclesiam posse dici. Primum eam, quam fidelium omnium ab initio mundi usque in finem congregatio conficit, quomodo Divus Thomas de ecclesia loquitur. 3. p. q. 8. art.3; illique omnes qui esse nunc eandem ecclesiam dicunt, quae fuit et in populo Iudaeorum sub lege Moysi et in hominibus piis sub lege olim naturali. In quem sensum Catechumeni sunt membra ecclesiae verissima. Non enim haec baptismi sacramento secernitur, sed fide, quae omni tempore populum Dei ab infidelium coetibus discriminavit. Deinde et ea ecclesia dicitur, quae in Christi nomine per baptismum cogitur, qui et fidei sacramentum est, et proprie ecclesiae membra partesque facit, et Christi ecclesiam a Synagoga distinguit.

Huius ecclesiae nec Catechumeni partes sunt, et illi omnes sunt partes, qui a baptismo Christi characterem habent, nisi post haeresim exteriorem publico ecclesiae iudicio fuerint excisi. Quandiu enim aliquis reipublicae minister est, eiusque auctoritate et potestate fungitur, tandiu illius pars dici et potest et debet. In hoc igitur sensu quemadmodum ecclesia, hoc est, Respublica Christiana non interiore solum fide constituitur, sed baptismi etiam exteriore sacramento; sic eius partes non interior modo infidelitas, sed schisma externique iudicii divisio separat. Itaque si in illa Nicolai finitione ecclesia hoc secundo modo accipiatur, fideles dicantur oportet non a Christi fide, sed a fidei sacramento. Verum de hoc in cap. huius libri postremo plura. Argumento vero posteriori ita respondeo. Apostolus si ad Hymenaeum et Philetum verba illa retulit, non ad id tempus spectavit, quo iam de domo fidelium communi per sectam privatam exierant. Sed ad illud potius, quo per susceptam fidem ac baptismum in magna domo continebantur. Quae sententia est Augustini his ipsis, quos attulimus locis. Quanquam, propter Cyprianum, cuius se dicit auctoritate urgeri, fatetur etiam haereticos in magna domo quodammodo esse propter eadem sacramenta, quibus administrandis cum ecclesia conveniunt. Verum id Augustinus, ut dixi, invitus addidit; nam illud prius libenter sequitur. Ego vero, ut quemadmodum sentio loquar, non intelligo, quid causae Augustino fuerit, ut verba Cypriani in eum sensum acceperit, qui mihi sane tam apparet a Cypriani mente alienus, quam caelum a terrae natura alienum est. Nam, ut omittam, quod in locis paulo ante a me citatis Cyprianus ipse haereticos non obscure ab ecclesia excludit, certe in epistola ad Antonianum, cuius Augustinus testimonio abutitur, non solum non ab ea sententia discedit, sed eandem apertius confirmat inquiens: Quod vero ad Novatiani personam pertinet, scias nos curiosos esse non debere, cum foris doceat. Quisquis ille est et qualiscumque est, Christianus non est, qui in Christi ecclesia non est. Nec alia Cypriano causa fuit, haereticorum baptisma negandi, nisi quia eos extra ecclesiam et esse et baptizare perpetua illi fuit firmaque sententia. In verbis autem, quae Augustinus refert, nihil aliud Cyprianus significat, quam Novatianorum arrogantiam et tumorem, qui putarent se posse facere id quod ne Apostolis quidem concessum est, ut zizania a frumento discernerent, paleas separarent a tritico, vasisque ligneis et fictilibus eiectis aurea argenteaque seligerent. Ubi per vasa lignea et fictilia non eos Cyprianus accepit, quorum sermo ut cancer serpserat, sed eosdem prorsus, quos et zizania et paleas vocaverat, hoc est fragiles et imbecillos, qui firmis perfectisque errant suntque semper in ecclesia permixti. Quos Novatiani quoniam ferre non poterant, humilitatis ac lenitatis obliti ab ecclesia ante tempus eiicere conabantur. Quanquam vasa lignea fictiliaque ad solos improbos referre, quod Cyprianus facit, non Augustino solum, sed mihi etiam parum probatum est. Sensus igitur Apostoli planus est. Cum enim dixisset, quosdam a veritate excidisse, ne omnes fragiles existimarentur, ac proinde Ecclesiae fidei timeremus, subiicit, sed firmum fundamentum Dei stat. Quia vero quaereret fortasse quispiam, cur Deus in ecclesia sua alios firmos, alios infirmos haberet; hos stare, illos excidere pateretur; huic respondet Apostolus: In magna domo non solum esse vasa aurea et argentea, sed lignea et testacea. Est et altera huius Apostoli testimonii intelligentia, ex qua Manichaeorum, Pelagianorum, Catharorum, Donatistarum, Begardorum et Beguinarum pariter eluuntur

errores, in quos Hymenaeus forte et Philetus incurrerant. Non enim vero simile fit, in eam hos etiam incidisse, ut struerent corporum resurrectionem esse iam factam. Sed quoniam falsa absolutae sanctimoniae persuasione imbuti vitam in carne mortali asserebant similem ei, quam iusti cum angelis post resurrectionem inmortales habituri sunt, ab omni scilicet fragilitate et imperfectione alienam; idcirco vas electionis Apostolus eos asseruisse ait, resurrectionem esse iam factam. Horum igitur vanam futilemque sententiam paucis refutat Paulus inquiens sed firmum fundamentum Dei stat. Quae verba, ni fallor ego, hunc sensum habent. Electio fidelium ex parte Dei quidem certa atque inmutabilis est. Hanc enim vocat ille fundamentum, quoniam primum est humanae salutis initium. Nam quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et glorificavit. Firmum igitur fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: Novit Dominus qui sunt sui. Electio quippe nostra nobis ipsis obscura et incognita solius Dei notitia quasi signaculo quodam obsignata clauditur, ut hinc et apud nos incerta et occulta sit, et apud Deum stata et fixa. Sed quia salus nostra e nostro quoque arbitrio pendet, nemo ex electione Dei certam sibi stabilemque iustitiam polliceri debet, nemo sensu inflatus carnis suae angelorum religionem in carne mortali praedicare, nemo impeccantiam et virtutem omnibus numeris absolutam sibi asumere, nemo reliquorum fidelium aspernari consortium, in quibus humanum adhuc aliquid subesse cernat. Hoc est autem, quod subiungit, discedat ab iniquitate, et satagat, inquit, in primis per bona ipse opera certam facere vocationem suam, nec tantum munditiae suae fidat, ne timeat iniquitate se posse contaminari et pollui. Intelligat deinde, in magna domo non solum esse vasa aurea et argentea, sed lignea et fictilia. At quaedam quidem in honorem, alia autem in contumeliam. Ita si vasa aliqua frangi cognoverit, reformet ea pro sua virili et consolidet cosiderans seipsum ne forte et ipse frangatur. Atque si vas in honorem sibi videtur esse, ferat patienter vasa in contumeliam, nec horum abominatione a magna domo discedat. Nam e vasa ista inhonorata et ingloria quemadmodum libero arbitrio versa sunt in contumeliam, sic verti eadem libertate poterunt in honorem. Quibus ex rebus non modo argumentum illud eliditur, verum etiam id constat, quod in hac finitione vel maxime quaeritur, ecclesiam omnium fidelium et fortium et imbecillium et iustorum et iniquorum collectione constitui. Id quod si plane ac breviter confecerimus, nec nos industriae nostrae nec sui lectorem laboris poenitebit.

QUINAM SINT FIDELES ILLI, E QUIBUS VERE ET PROPRIE ECCLESIA CONFLETUR

Enimvero in partibus ecclesiae consendis tres errores fuisse animadvertimus. Primus eorum fuit, qui non putarunt illic ecclesiam habere partem, ubi non est solida vitae puritas et integritas. Quales olim fuere Cathari et qui ad horum vesaniam accedebant, Donatistae. Hodie sunt ex Lutheranis Anabaptistae, qui cum Pelagianis perfectam

omnino in hac etiam mortali vita fidelium esse iustitiam volunt, cum Catharis et Donatistis nullam in ecclesia infirmitatem ferunt. Fuere alii, qui solis praedestinatis ad gloriam locum in ecclesiam concesserunt. Cuius erroris auctores praecipui reperiuntur Ioannes Wicleff et Ioannes Hus¹, damnati in concilio Constant. Postremi solos probos ad ecclesiam pertinere arbitrati sunt, improbos autem nullo modo. Id quod post veteres quosdam modo asserunt Lutherani non omnes, sed qui in eis habentur nobilissimi. Verum non est animus, quae adversum hos errores a catholicis disputata sunt, ea hic exquisite resumere. Summatim ergo argumenta referemus, quibus singuli confutantur. Primus itaque error ante omnia refellitur eisdem omnino testimoniis, quibus Pelagiani olim et Donatistae refutati sunt. Si dixerimus quod peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est. Item, Dimitte nobis debita nostra, quam orationem Christus apostolos suos docuit, qui Ecclesiae nimirum partes erant. Item, In multis offendimus omnes. Item Omnis pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur, in iis quae sunt ad Deum, ut offerat dona et sacrificia pro peccatis. Qui condolere possit iis, qui ignorant et errant, quoniam et ipse circumdatus est infirmitate; et propterea debet quemadmodum pro populo, ita etiam pro semetipso offerre pro peccatis. Item, Non intres in iudicium cum servo tuo, quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Item, Non est enim homo, qui non peccet. Item, Quis potest dicere mundum est cor meum, mundus sum a peccato? Item, Non est homo iustus in terra, qui faciat bonum et non peccet, caeteraque similia, quae ex Iob et Daniele referri solent. Si igitur ecclesiam in singulis etiam membris omni prorsus labe et culpa vacare oporteret, nulla profecto in terris esset ecclesia; quoniam nemo usquam mortalium est, ut praedicta testimonia comprobant, qui omni ex parte perfectus et immaculatus sit. Praeterea, Caephas ecclesiae sine dubio pars erat, qui ecclesiae columna erat, at ei tamen in faciem apostolus restitit, quia reprehensibilis erat, nec recte ambulabat ad veritatem evangelii. Non ergo opus est ecclesiae membra adeo pura esse, ut nulla in eis macula, nullus naevus resideat. Ad haec, in Thessalonicensibus ecclesiam agnoscebat Apostolus; in his vero iisdem quosdam etiam notabat ambulantes inquiete et curiose agentes, quos docet non quasi alienos et inimicos existimandos, sed corripiendos ut fratres. Christi igitur confraternitas et societas aliquos habet fratres et socios imperfectos. Quid plura? Nonne Apostolus parvulos quosdam et imbecilles in ecclesia esse affirmat? Tanquam parvulis in Christo, ait, lac potum dedi, non escam. Et rursum, …infirmum in fide assumite… Quid illud? Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis filii Dei vivi, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut iam non simus parvuli et fluctuantes. Et statim, crescamus, inquit, in illo, per omnia, qui est caput, Christus; ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit

aedificationem sui in charitate. Non igitur omnia ecclesiae membra undique consummata sunt expletaque suis omnibus numeris et partibus. Sed otiosum erit amplius in erroris huius confutatione versari, praesertim cum Augustinus et Hieronymus in hac ferme eadem causa diligentissime elaboraverint. Pergamus itaque ad reliqua. Secunda porro haeresis a nostris maioribus primum explosa est, quoniam nexu necessario illi cohaerent aliae pestilentissimae in eodem concilio damnatae. Si papa fuerit praescitus, non habet potestatem super fideles, nisi forte a Caesare. Item, nullus sine revelatione potest rationabiliter de se asserere, quod sit caput particularis ecclesiae. Item, praesens iustitia et gratia non facit aliquem esse aut Christi membrum aut ecclesiae. Item, praedestinati, etiam infideles, semper sunt Christi ecclesiaeque membra. Quare nec Paulus unquam fuit membrum diaboli, nec Iudas Christi. Quae omnia et per se sunt falsa perspicue et catholicae fidei vehementer repugnantia. Res certe Christi publica fuisset insipientissime constituta, si magistratuum in ea potestas tantis esset tenebris circumfusa, ut nulli prorsus fidelium eluceret. Cum enim universi fideles dubitent an Summus Pontifex, episcopi, sacerdotes ac caeteri ecclesiae ministri praedestinati sint necne; dubitent etiam oportet num decretis iudiciisque eorum astringantur. Ita fiet, ut ecclesiae ac conciliorum dogmata ambigua sint omnia et leges cunctae imbecilles sineque vi ad coercendum idonea. Quid autem stultius dici potest, quam civem civitatis suae magistratus cognoscere, qui sint, omnino non posse? Qui igitur ita sentiunt, ii cum stultum Christianae Reipublicae auctorem faciunt; tum omnia scita, praecepta, sanctiones evertunt, omnemque funditus ecclesiae potestatem. Quae apud eos sane vacillet et cadat necesse est, quibus occulta, incerta atque infirma est. Nec argumentis a ratione ductis opus est irrationalem, non opinionem dicam, sed insaniam coarguere, cum ad eam refellendam, manifestissima sint scripturae testimonia. Vos, inquit, estis lux mundi. Non potest civitas abscondi supra montem posita, neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio… Item, Si non audierit eos, dic ecclesiae; si autem ecclesiam non audierit… Ecclesiam igitur manifestam et cognitam fidelibus esse necessum est. Item, ad regnum caelorum familiamque suam Christus eum quoque servum pertinere docuit, qui, quoniam conservi sui non est misertus, tortoribus traditus est. Non ergo in Christi familia, quae ecclesia est, soli servi praedestinati continentur. Item, simile factum est regnum caelorum homini regi qui fecit nuptias filio suo… in quas intravit etiam ille qui missus est in tenebras exteriores. Item, simile est regnum caelorum decem virginibus… quarum quinque erant fatuae et quinque prudentes. Non ait quinque simile esse, sed decem. Et tamen quinque ex illis clausa est ianua. Item, ecclesiam esse ex praedestinatis praescitisque permixtam, illa Christi parabola demonstrat, in qua reti comparatur, quo pisces omne genus colliguntur nec seliguntur donec in littore sint expositi, ubi angeli separabunt de medio iustorum malos et mittent eos in caminum ignis. Illa quoque idem ostendit, in qua agri dicitur similis, qui bona fruge consitus zizaniis inimici fraude inficitur, quibus non expurgatur, donec in aream advecta fuerit messis, cum colligenda zizania sunt et alliganda in fasciculos ad comburendum. Et quoniam omnia persequimur, ecclesia area illa est, in qua sic collectum est triticum, ut sub palea delitescat, donec vano et cribro repurgatum, in horreum tandem reconditur; palae autem comburuntur igni inextinguibili.

Praeterea non ex praescientia, sed ex praesenti iustitia Dei populum, civitatem, familiam nominari, illud demonstrat. Qui aliquando non populus Dei, nunc autem populus Dei. Illud item, Eratis illo in tempore sine Christo alienati a conversatione Israel et hospites testamentorum… Iam autem non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei… Quod, nisi ita sit, beatus et iustus est omnis ille, qui est praedestinatus ad gloriam, tum etiam cum miser et impius est. Non igitur a praescientia, sed a praesenti iustitia proprie denominamur. Dedit eis potestatem, ait, filios Dei fieri. Quibus? Num iis quos praescrivit esse credituros? Non, sed his qui credunt in nomine eius. Item Eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino; ut filii lucis ambulate. Item, An nescitis, quia corpora vestra membra sunt Christi? Tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? Item, Qui facit iustitiam iustus est; qui facit peccatum ex diabolo est… in hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli. Item, Multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Quod nisi secundum iustitiam praesentem nullo modo sumus. Item, in uno spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus. Per baptismum ergo et non per praedestinationis gratiam in Christi corpus transimus. Sed in huius erroris confutationem satis multa diximus. Iam tertium eumdemque postremum refutemus. Id quod in primis eaedem omnino evangelii parabolae conficiunt, quibus ante usi sumus. E quibus hoc idem Cyprianus,Hieronymus,Augustinus argumentantur. In agro quippe dominico inter nitentia culta lappaeque et tribuli et steriles dominantur avenae. In area paleae frumentum operiunt. In reti pisces et boni concluduntur et mali, in magna domo vasa sunt lignea et fictilia, honorata quoque et inhonorata. In regno caelorum cum sapientibus virginibus fatuae sunt. In Christi familia servus nequam invenitur; non ille solum, qui conservo negavit misericordiam, sed is etiam, qui super familiam constitutus, cum moram Domini causaretur, pristinumque timorem abiiceret, coepit percutere servos et ancillas, edere, bibere et inebriari. Quid? An non ecclesias in Apocalypsi legimus, quarum angelos et ministros Deus ad poenitentiam admissi criminis cohortatur? Nonne Apostolus ad Galatas eas etiam ecclesias vocat, quas ipse idem errore arguit depravatas? Inter Corinthios quoque non una erat peccati species, sed plurimae; neque levia erant errata, sed flagitia. Et tamen Apostolus eos non solum ecclesiam, sed sanctam Christi societatem, et agnoscit et praedicat. Si inter Corinthios manet ecclesia, ubi fervent contentiones, sectae, aemulationes, ubi lites vigent et iurgia, ubi favetur sceleri, quod gentibus ipsis foret execrabile; ubi proscinditur Pauli nomen, quem ceu patrem colere debuerant; ubi divina dona ambitioni, non charitati serviunt, ubi quidam mortuorum resurrectionem ludibrio habent, ubi permulta demum indecenter et inordinate geruntur; ecquis audet ecclesiae titulum eripere iis, quibus decima pars istorum criminum impingi non queat? Qui tanta morositate saeviunt in praesentes ecclesias, quid quaeso Galatis Corinthiisque fecissent tantum non evangelii desertoribus? Habet igitur Ecclesia carnales suos, quos non esse ab spiritualibus deserendos monet Apostolus. Habet suos aegrotos et infirmos, quibus parata a Christo sacramentorum remedia medici administrant. Iis quippe, qui intus sunt, poenitentiae sacramentum paratum est. Quod frustra esset in ecclesia, si nulli essent in ea peccatores. Atque Lutherani, quoniam eludere ecclesiae iudicia volunt, ne fateri cogantur improbos habere ecclesiasticam potestatem, hos ecclesiae partes esse negant; sibique proinde

ecclesiam fingunt quam nullus hominum videre potest, ut quae tenebras habitat inaccesibiles, ecclesiam certe, quam ego non intelligo. Puderet me dicere non intelligere, si ipsi intelligerent, qui defendunt. At involvere isti et obscurare id volunt, quod in clara luce a Christo positum est, ne a catholicae ecclesiae unitate recessisse videantur. Nulla est autem, ut Augustinus ait, securitas unitatis, nisi apud ecclesiam, quae supra montem posita, abscondi non potest: et ideo necesse est, ut omnibus terrarum partibus nota sit. Recte etiam est ab eodem Augustino dictum, ubi ecclesia manifesta non est, ibi ne Christum quidem manifestum esse posse, qui per ecclesiam non solum hominibus, sed principibus et potestatibus in caelestibus innotescit. Nobis itaque ecclesia lucerna est, super candelabrum posita, quam videant omnes qui in domo sunt. Qualis nimirum Antiochenis fuit cum disceptationis causa finiendae Hierosolymam ascenderunt. Qualem praescripsit Dominus, ubi ait: Dic ecclesiae… Alioqui, quibus ecclesia occulta est, quid habent illi facere, cum in graves incidunt de lege ac religione controversias? Num animi pendere usque, et nullo firmo loco consistere? Incerta nempe erunt omnia, si apud solos pios ecclesia est. In quocumque enim ecclesiae iudicio excipiet is, contra quem sententia dicitur, quod iudices non sunt pii. Quamobrem, qui ecclesiam iustorum solum numero definiunt, ii cum a malis ecclesiae pastoribus omnem potestatem auferunt, tum iudiciorum ecclesiasticorum vires infirmant nec ulla habere possunt ecclesiae firma dogmata. Ac nisi Christus intelligeret malos ecclesiae suae non partes quaslibet, sed primas etiam aliquando futuros, nusquam illud profecto admoneret,Super cathedram Moysi sederunt scribae et pharisaei; quaecumque dixerint vobis facite, secundum autem opera eorum nolite facere. Quid vero Paulus? Hic iam quaeritur, ait, inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur. Mihi autem pro minimo est, ut a vobis iudicer. Quod si necessarii essent boni mores, ut quis ecclesiae pars et administer esse posset, non utique pro minimo haberet Apostolus ab hominibus iudicari, quippe eiusmodi iudicium cum apostolicae potestatis ruina cernebat esse coniunctum. Nunc autem videns ad dispensatoris potestatem illud non esse necessarium, quod Corinthii nonnulli requirebant: Mihi, ait, pro minimo est, etc. Iam, quot quamque vehementes scrupuli, quanta confusio atque perplexitas ipsis etiam dispensatorum animis iniicerentur, si ex peccato ab ecclesia fierent protinus alieni, omnemque adeo ecclesiae potestatem amitterent? Bene igitur subdit Apostolus, Sed nec me ipsum iudico, etc. Humanorum autem iudiciorum quanta temeritas, si ab animi virtute ecclesiae partes officiaque penderent? Eapropter adiunxit, itaque nolite ante tempus iudicare… Quantum vero schismatum quotidie in ecclesia videremus, dum unus alteri diceret, Tu non es de ecclesia, quia malus es: ego de ecclesia sum, quia sum bonus? Dumque etiam quem hic damnaret, eum ille deffenderet; quantam putas fore litium iurgiorumque materiam? Praeclare itaque concludit Apostolus. Haec autem transfiguravi in me et Apollo, ne unus adversus alterum infletur pro alio. Maneat igitur ecclesiae nomen fideles universos probos improbosque complecti. Quod in hoc capite suscepimus explicandum.

QUAENAM SIT ECCLESIAE CATHOLICAE IN FIDEI DOGMATE AUCTORITAS

De ecclesiae nomine ea dicta sunt, quae, cum necessaria viderentur, praeteriri a nobis nec poterant nec debebant. Nunc ad rem ipsam, quae est in manibus, aggrediamur ostendamusque ecclesiae auctoritatem tantum habere ad faciendam fidem virium, ut firmissima etiam theologis argumenta suppediret. Hoc priusquam facio, admonere operae pretium est, ecclesiam non ipsam modo catholicorum concionem esse, quae per baptismum Christo et nomen dedit, et peculiaris novaque respublica consecrata est, verum etiam principes ac praefectos ipsos ecclesiasticos in quibus scilicet reipublicae huius auctoritas potissimum residet. Nec id nos aut recenti opinione confingimus aut sine scripturae testimoniis afferimus. Praeclarum est Aristotelis illud …civitatem id maxime esse, quod est in ea principale. Inde enim quae principes ac gubernatores civitatis faciunt et sentiunt, ea civitas facere sentireque dicitur. Cuius rei in sacris illud exemplum est: Congregati sunt omnes maiores natu Israel cum principibus tribuum et duces familiarum filiorum Israel ad Regem Salomonem in Hierusalem. Et inferius, Convertitque Rex faciem suam et benedixit omni ecclesiae Israel: omnis enim ecclesia Israel stabat. Illud est etiam simile huic, venit Moises et, convocatis maioribus natu populi, exposuit omnes sermones quos mandaverat dominus. Responditque omnis populus simul, cuncta, quae locutus est dominus, faciemus. Non est igitur, cur in hac significatione ecclesiae vocabulum fideles perhorrescant, quod haeretici facere solent in odium ecclesiasticae potestatis, quam Christus non penes populares, sed penes ecclesiae sacerdotes ac pastores esse voluit; ut alio et loco et tempore, si facultas erit, explicabitur. Nunc scholae more rem totam, quae huius libri caput est, quatuor conclusionibus absolvemus. Sit ergo prima conclusio: Ecclesiae fides deficere non potest. Est enim sponsa Christi per fidem sicut scriptum est, Desponsabo te mihi in fide. Quod si ecclesiae fides deesset, iam sponsi sponsaeque matrimonium dirimetur, quorum tamen est indissolubilis perpetuaque coniunctio. Sponsabo, ait, te mihi in sempiternum. Et sponsa, Tenui, inquit, eum nec dimittam. Et ille rursum, Ecce ego vobiscum sum, ait, omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Quo testimonio ad id probandum utitur Leo ad Augustam et Theodorum. Probat enim Iulius in decretis suis illo psalmi testimonio, Circumdate Sion et complectimini eam… quoniam hic est Deus, Deus noster in aeternum et in saeculum saeculi: ipse reget nos in saecula. Quod de ecclesia Christi intelligi oportere, quicumque psalmum leget, etiam me non demonstrante, intellecturus est. Idem quoque ostenditur ex eo, Regnabit in domo Iacob in aeternum et regni eius non erit finis. Si ergo in aeternum ecclesia Christi manu sustinetur, Christi praesidio armatur, Christi virtute fulcitur, Christi sapientia regitur, fides profecto in ea permanebit, sine qua regnum Christi in terris nullum est.

Confirmat autem hoc clarissima illa Isaiae vaticinatio, Hoc foedus meum cum eis, dicit dominus, spiritus meus qui est in te et verba mea quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo et de ore seminis tui et de ore seminis seminis tui, dicit dominus, a modo et usque in sempiternum. Huic et illa similis est, Disposui testamentum electis meis, iuravi David servo meo, usque in aeternum praeparabo semen tuum. Item, Ps 131,13-14 Elegit dominus Sion, elegit eam in habitationem sibi. Haec requies mea in saeculum saeculi. Illa vero Hieremiae est longe simillima, Ecce dies veniunt, dicit dominus … Praeterea vir sapiens describitur a Domino, qui aedificavit domum suam super petram: Christus igitur domum suam super petram fundavit. Quare, nec pluvia nec flumina nec venti obruere illam possunt. At fide stamus, ut ait Paulus, ecclesia igitur fidem semper habebit. Nam alias non stabit, sed ruet. Quid? Quod apertis verbis hanc fidei firmitatem ecclesiae suae dominus pollicetur, inquiens, Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Ecclesiae igitur fidem non poterit vel infernus adimere. Conclusio secunda: Ecclesia in credendo errare non potest. Nonnulli enim ecclesiae perpetuam fidem sic interpretantur, ut intelligant Deum ecclesiae esse praesentem usque ad saeculi consummationem, ne unquam vera illi fides et charitas desint. Sed posse tamen probabiliter ignorare rem unamquamlibet, qua scilicet ignorata, non proinde ecclesia fidem amitteret. Faciamus enim disputationis gratia, non esse a Deo revelatum Divam Virginem ab originali peccato immunem extitisse. Nihil enim prohibet rem fictam exempli loco ponere, quo facilius res intelligatur. Quamquam exemplum verum est, ut posterius ostendemus. Aiunt ergo, quod quamvis ecclesia crederet Sanctam Virginem fuisse sine peccato conceptam idemque definiret ab omnibus esse credendum, non tamen in eo fidei iacturam facere existimaretur. Nan licet falleretur, at error probabilis et inculpatus fidem ecclesiae non excluderet. Cuius sententiae, si de facie consideres, videntur esse Glossa interlinearis, sic enim vocant, in illud, portae inferi non praevalebunt adversus eam: Et D. Thomas in 4 dist. 6 quaest. 1, art. 3. quaest. 2. ad 3. et Cardinalis Turrecremat. lib. Summae ecclesiae, 2. cap. 91. et Alphonsus a Castro Zamoren. de iust. haeres. pun. lib. 1, cap. 5. At re vera id nos superiore propositione constituimus, nempe ecclesiam semper fidem habituram. Verum est hoc: quis negat? Sed praeterea, ecclesiam in fidem errare non posse, sic a fidelibus accipiendum est, ut quicquid ecclesia tamquam fidei dogma tenet, verum sit; nec quicquam falsum, quod illa aut credit aut docet esse credendum. Cum enim corpus Christi sit, ut ad Ephes. docet Apostolus, a suo certe capite movetur ac regitur. Ecclesiae igitur error ad Christum auctorem referetur. Nullo itaque pacto errare in fide potest. Nam spiritus veritatis est huius corporis anima, Unus, inquit, spiritus et unum corpus. Quod si spiritu veritatis ecclesia agitur, ad nullum errorem ne insciens quidem, moveri poterit. Praeclaram deinde promissionem habet ecclesia, quod nunquam sit a Christo deserenda, quin eius spiritu in omnem ducatur veritatem. Ego rogabo patrem, ait, et alium paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, spiritum veritatis… vos autem cognoscetis eum, quia apud vos manebit. Et postea, Paracletus autem Spiritus Sanctus, quem mittet pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis quaecumque

dixero vobis. Item, Cum autem venerit ille spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Nec me fugit, quod haeretici argumentum hoc duobus modis eludere conantur. Primum enim eiusmodi verba aiunt de solis apostolis intelligenda, neque ad posteros in ecclesia pertinere. Mox affirmant Christum non tantum numero duodenario coniunctum, sed apostolis quoque seorsum singulis spiritum veritatis promisisse. Imo aliis similiter discipulis, vel quos iam assumpserat, vel qui postea accessuri erant. Nam si eiusmodi promissiones sic interpretemur, quasi nemini Christianorum datae sint, sed universae simul ecclesiae; nihil nos aliud, quam Christianis omnibus consolationem tollere, quae inde ad ipsos redire eximia debuerat. Sed utraque iuxta in re rustice indocteque nugantur. Principio enim, verba illa non modo ad apostolos, sed ad successores etiam referri oportere, ex eo ante omnia patet, Qui maneat vobiscum in aeternum.Quod illi simile est, Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Rursum ex eo quoque patet, Sanctifica eos in veritate: sermo tuus veritas est. Pro eis ego sanctificabo me ipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Non pro eis autem rogo tantum, sed pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me. Atque promissionis huius Isaias mihi videtur illustris non vates modo, sed interpres. Spiritus meus, ait, qui est in te… non recedet de ore tuo et de ore seminis tui a modo et usque in sempiternum. Quem igitur spiritum veritatis Christus promisit apostolis, ecclesiae item post eos futurae promisit, nisi velimus ecclesiam defunctis apostolis fuisse a Domino destitutam: imo vero ad eam nec consilia nec praecepta evangelii pertinere. Siquidem quae Dominus apostolis loquebatur haec ad illos duntaxat, non ad futuros in ecclesia post eos spectare dicuntur. Quo quid stultius dici potest? Iam secunda illa tergiversatio quam vana etiam et ridicula est! Si enim hoc ita communiter fidelibus dictum esse volunt, ut seorsum quadret in singulos, sequitur, cuicumque fideli spiritum veritatis sempiternum adesse, qui eum doceat omnem veritatem suggeratque ei omnia quaecumque dicta in evangelio sunt. Sed esto, spiritu sapientiae, intelligentiae, lucis, veritatis, omnes polleant; num inficias ire possumus, quicquid particulatim membrorum unicuique tribuitur, id penitus et ad plenum corpori convenire? Quid ad hoc respondeat Calvinus audiamus. Hoc, ait, tametsi habet nonnullam veri speciem, verumtamen esse nego. ¡O stultum hominem et repugnantem manifestae veritati! An ignorat, quae Spiritus Sancti dona singulis membris distribuuntur, in communi conferri omnia? An videt oculus, et non magis homo videt? An non lucerna corporis est oculus? Quid vero absurdius, quam membrum posse quicquam, quod corpus nequeat efficere, partem habere, quod non habeat totum? Unicuique, ait, nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi… Et ipse dedit quosdam quidem apostolos… Ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Et posterius, Crescamus in illo per omnia qui est caput Christus; ex quo totum corpus compactum et connexum, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate. Membrum igitur, quoniam id quod est, totius corporis est, nihil sibi vendicat proprium; sed ita in corpus omnia confert, ut magis corporis quam membri actiones perfectionesque esse videantur.

Quocirca illud absurdum est, quod ii scilicet quibuscum nunc disseritur, eam curam, quam debent capere, non capiunt: eam capiunt, qua debent carere¹. Non enim probant, verba Christi minime ad ecclesiam attinere, probant attinere ad singulos; quod contra oportebat, si propositum illis erat argumenti vires infirmare. Nos sane, quemadmodum scimus animam actum et perfectionem esse maxime quidem corporis Physici organici, secundo autem loco membrorum etiam singulorum, in quibus varias licet edat functiones, sed omnes illae et corporis proprie sunt et propter corpus ipsum membris natura tributae; ita spiritum veritatis ad corpus primum ecclesiae referimus, deinde propter ecclesiam ad singulas etiam ecclesiae partes, non ex aequo, sed analogia et proportione quadam iusta mensuram uniuscuiusque membri. Unum corpus, inquit, et unus spiritus. Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Quaenam vero haec mensura Christi est? Secundum operationem, ait, in mensuram uniuscuiusque membri. Spiritus ergo suo quidem modo singulis promissus est, ut magnos doceat, doceat et parvulos. At parvulis lac potum dat; maioribus solidum cibum. Illis Christum loquitur, et hunc crucifixum; his loquitur sapientiam in mysterio absconditam. Verum singulis membris sic spiritus veritatis adest, ut non solum corpori universo non desit, sed corpori, quam membris prius potiusque intelligatur adesse. Quin etiam si veritas omnium membrorum donum est, tunc nimirum illa erit et firmior et certior, cum in eam omnia simul membra concurrerint. Quamobrem si quid falsi haberet Ecclesia tamquam fidei catholicae dogma, nec spiritus Christi aeternum cum fidelibus permaneret nec eos omnem doceret veritatem. Quae nisi Chisti pollicitationes vanas et irritas facimus, vera rataque esse non possunt. Ac si dogma falsum ecclesia crederet, credendumve proponeret, quamlibet ex ignorantia id faceret quomodo columna et firmamentum esset veritatis? Certe si veritas in ecclesiae humeris innixa est, deesse illi omnino non potest, nisi et ecclesiae suae Christus et Christo ipsa veritas desit. In summa, si ecclesia posset in fidei quaestione falli, librum quoque ut divinum recipere posset, qui tamen a Deo non fuisset. Cum sit eadem ratio de uno libro ac de unoquolibet dogmate. Quare non valeret argumentum, ecclesia habet evangelium Matthaei pro canonico, ergo canonicum est. Quod quoniam impiissime et absurdissime diceretur, illud nos dicamus potius, recte fideles ecclesiam catholicam credere, non solum in eo sensu, ut ecclesia catholicae fides deficiat numquam, sed in eo etiam, ut nihil ipsa credere aut docere possit, quod sit verae fidei contrarium. Subdole autem atque versute mentem nostram Calvinus Bucerusque interpretantur. Quasi in eum sensum ecclesiam negemus errare posse, quod spiritus favore a praesentia freta, quocumque volet pergere, tuto etiam sine verbo incedat. Proinde si quid praeter Dei verbum crediderit, statuerit, finierit, id habendum esse non alio loco quam certum Dei oraculum. In hoc igitur discrimen esse aiunt, quod nos ecclesiae auctoritatem extra verbum Dei collocamus; ipsi verbo annexam volunt, nec patiuntur ab eo separari. Laborat autem Calvinus vehementer in iis locis colligendis, in quibus prophetae, apostoli, atque adeo Christus ipse nihil ex se attulisse, sed de ore Domini locuti fuisse memorantur. Conficit multo aequius esse ecclesiam Christi discipulam ab eius ore assidue pendere; nec ex se sapere aut cogitare quicquam, sed statuere sapientiae suae terminum, ubi loquendi finem ille fecerit. Sanctissime enim Chrysostomus: Multi,

inquit, Spiritum Sanctum iactant, sed qui propria loquuntur, falso illum praetendunt. Ut Christus non a se ipso loqui se testabatur: ita si quod praeter evangelium sub titulo spiritus obtrudatur, ne credamus. Sane Christus nihil plus de suo spiritu denuntiat expectandum, quam ut mentes illuminet ad percipiendam doctrinae suae veritatem. Spiritus, ait, ducet vos in omnem veritatem. Sed quomodo? Quia suggeret omnia quaecumque dixero vobis. Haec omnia Calvinus. Nam Bucerus dixit multo etiam indoctius, tunc esse ecclesiae credendum, cum pronuntiat secundum scripturas recte intellectas. Sed hoc cum dicit, omnia facit ambigua, quae sint ab ecclesia definita. Si enim aliter potest pronuntiare, quam scriptura sane intellecta exigit; excipiemus semper, ecclesiam in eo falli, quod falso scripturam intelligit. Ecquis vero iudex erit, an ecclesia scripturam rite an secus interpretetur? Nihil igitur afferunt, qui ecclesiae auctoritatem non absolute, sed ex conditione ponunt. Si namque ad eum modum res habet, et mihi quoque fides habenda est, quando pronuntiavero secundum scripturas recte intellectas. Id enim est non mihi, sed scripturae credere. At, absolute, non ex conditione populus Domino credidit et Moysi servo eius. Absolute etiam prophetis et apostolis populi crediderunt. Quale vero esset prophetis apostolisque loquentibus fidem ea exceptione detrahere, quod perperam Dei verba intellexissent? Quale item esset, si illa quoque exceptio adderetur, Mendacium tu loqueris, non misit te Dominus Deus noster? Ac valde mirum est, tam nihil esse frontis istis nebulonibus. Quid enim tandem auctoritatis in ecclesia erit, si in omni dogmate, lege, definitione, dupliciter eludi potest; quod aut sermonem ipsa suum efferat aut, si sermo Domini sit, non sane intellectum? Sed redeo ad Calvinum, qui cum sibi vulgatum illud Domini testimonium obiecisset, si ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus, fatetur demum ecclesiam audiendam esse: ut quae numquam nisi in veritatem Dei consentiat, nihil nisi ex verbo Domini pronuntiet. In hoc se insistere, non licere ecclesiae novam doctrinam condere, et plus pro oraculo tradere, quam quod Dominus verbo suo revelavit. Verum enimvero inter suos hic mirifice garrit et vel stulte ignorat vel maliciose mentitur, cum dicit nos id pro oraculo fidei habere, quod homines sine Dei revelatione consuerint. Nos sane fidem nostram individuo nexu cum verbo Dei coniunctam esse volumus, nec ullum ecclesiae assensum fidenter firmeque sustinemus, nisi quem a Deo extitisse habemus cognitum et firmo conceptum animo. Sed illud quoque certo nobis persuasum est Dominum ecclesiae suae perpetuo ac continenter adesse et eam spiritu suo regere, ne quicquam pro fidei doctrina tradat, quod non idem fuerit apostolis a Deo traditum. Ita omnes prophanas novationes execramur omnemque illud in fidei iudicio respuimus, quod non apostoli ecclesiae tradiderint. Non ergo in hoc, sed in eo potissimum cardine quaestio versatur, quod Lutherani negant ecclesiam quicquam sine scripto ab apostolis accepisse; nos contra plura esse accepta asseveramus. Qua de re et multa alias saepe diximus et dicemus multa posterius. Quamquam in superiore libro adeo plene et copiose quaestio haec explanata est, ut nihil praeterea desiderandum esse videatur. Ipsa mihi veritas manum iniecit et paulisper consistere et commorari coegit, dum priores conclusiones explico. Celerius proinde in posteriores incurrendum.

Sit igitur tertia conclusio. Non solum ecclesia antiqua in fide errare non potuit, sed ne ecclesia quidem, quae nunc est, quaeve futura est usque ad consummationem saeculi, errare in fide aut potest aut poterit. Haec conclusio partim ostensa est in libri secundi capite septimo, partim ex his, quae dudum diximus, comprobatur. Nam pollicitationes Christi de praesentia sua, de spiritu veritatis, de regno ipsius sempiterno, de corpore cuius ipse erat futurus caput, non ad ecclesiam modo, quae fuit tempore apostolorum, verum etiam ad ecclesiam catholicam, quae futura erat in saeculi finem, pertinere necessum est. Id quoniam ex argumentis, quae prioribus conclusionibus confirmandis posita sunt, manifeste colligitur; vanum profecto erit aut acta agere, si eadem argumenta repetimus, aut, si nova ponimus, uti in re non dubia rationibus minime necessariis. Certe qui ecclesiae praesenti spiritum veritatis negare pertenderis, is negabit eidem potestatem ligandi atque solvendi, negabit sacramenta et sacerdotium omniaque adeo Spiritus Sancti charismata. Ita nunc ecclesia Christi ad nudum nomen contrahetur eritque sine re vocabulum commentitium. Verum de tertia conclusione hactenus. Quarta conclusio. Non solum ecclesia universalis, id est, collectio omnium fidelium hunc veritatis spiritum sempiternum habet, sed eumdem habent etiam ecclesiae principes ac pastores. Diximus enim ecclesiae vocem, et pro populo fideli et pro ecclesiae pastoribus usurpari. Priores itaque conclusiones illud astruebant, quicquid ecclesia, hoc est, omnium fidelium concio teneret, id verum esse. Haec autem illud affirmat pastores ecclesiae doctores in fide errare non posse, sed quicquid fidelem populum docent, quod ad Christi fidem attineat, esse verissimum. Hanc conclusionem mox ostendam, si prius admonuero, pastoris unius et alterius, item errorem pastorum omnium fidei non derogare. Sicut ne paucorum quidem fidelium error fidei derogat populi Christiani. Pastores igitur ac doctores omnes a fide numquam posse aberrare contendimus. Sic est sane. Id primum, mea sententia quidem, manifeste demonstrat illud Apostoli testimonium. Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis filii Dei in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris. Sane si pastores ac doctores huc atque illuc errarent a rectoque fidei tramite discederent, oves profecto ipsae etiam errarent, nec aliter quam sine pastore dispersae vagarentur. Cum pastor enim per abrupta graditur, necesse est, quod Gregorius ait, ut per praecipitium grex sequatur. Nec fieri potest, nisi ut membra reliqua eo deferantur, quo et oculi suam vim atque aciem intenderint, et caput sese inclinaverit atque deflexerit. Bene ergo Paulus, ne populus variis doctrinae ventis circumferatur, divinae procurationis esse astruit, doctores et pastores ecclesiae dare, quorum videlicet auctoritate plebs, sua natura concitata atque mutabilis, in fidei constantia superno munere contineatur.

Quod si nullum ecclesiae suae pastorem daret Christus, iam sine dubio ovile suum pastor bonus ille desereret. Atque multo melius ecclesiae est nullos habere quam errantes habere. Si igitur pastores ad unum omnes a veritate discederent, oves suas Christus vel maxime destituisset. Praeterea, si pastores omnes in errore aliquo versarentur, iidem omnino populum aut de statu suo et sede moveret aut certe nutare facerent, vacillare, fluctuare. Ita domus Christi non esset columna et firmamentum veritatis. Faciamus insuper omnes simul episcopos in eamdem sententiam convenire hancque populo rudi credendam proponere; tunc rogo an populus hos sequi debeat an non? Si debet, cum errantibus ergo sacerdotibus et episcopis plebs quoque erret necesse est. Quare sacerdotum omnium error totius erit error ecclesiae. Sin autem populum omnium pastorum doctrinam levem existimare licet, vide quaeso an hac sententia absurdior alia dici aut existimari possit. Si enim hinc pastores, inde oves in contrarias partes separentur corporis compacti ac per omnem iuncturam connexi disiunctio omnem ecclesiae distrahet unitatem et non solum inter optimates et populum constitutam a Christo societatem evertet, sed communem etiam inter se fidelium consociationem dirimet, cuius consociationis arctissimum vinculum fidei est conspiratio eadem et consensus partium non divulsus. Divulsus autem omnium erit, si populorum membra a suis capitibus divellantur. Atque ubi semel plebs rudis a doctorum suorum communi sententia declinaverit, quorum doctrinam postea secutura est? Si salem abiecerit, in quo salietur? Si a luce mentis aciem adduxerit quid nisi tenebras intuebitur? Si oculus est malus, nonne et corpus tenebrosum erit? Ubi vero illud Super cathedram Moysi sederunt scribae et Pharisaei quodcumque dixerint vobis, facite? Anne meliore statu et conditione scribae et Pharisaei erunt quam ecclesiae Christi pastores ac doctores? Certe, si praesentibus solum et non item futuris Dominus loqueretur, ut auctor imperfecti argumentatur,dicta illa fuissent, non scripta. Dicta sunt autem propter illos, scripta propter istos. Ad haec, veritas fidei in catholicorum controversiis, quemadmodum in secundo libro constituimus librisque etiam quinto et septimo confirmandum est, non est a populo quaerenda. Tum quoniam id esset operis infiniti, ut ad quaestionem unamquamlibet decernendam omnium sententia fidelium rogaretur, tum etiam quoniam, ut fieri id commodissime posset, non deceret tamen, aut cerdonum aut muliercularum sigillatim inquirere et expectare iudicium. Sive enim unumquemque seorsum interroges de quaestione, quae in dubium venit, seu universos velis in concilium cogere, ridicula sane futura sit huius generis inquisitio. Ita per ecclesiae auctoritatem nulla penitus controversia finiretur, si ad eam finiendam totius consensum plebis requirere deberemus Addendum eodem est, quod iam pridem diximus, quaedam ad doctrinam fidemque ecclesiae pertinere, quae populares prorsus ignorant, ut patrem et filium esse unum principium Spiritus Sancti; animam intellectualem esse formam substantialem humani corporis; Librum Esther esse canonicum, aliaque similia. In quibus sententiam populi requirere tam est absurdum, ut non in sapientium modo animos, sed ne in stultorum casurum sit. Nec enim placere cuipiam potest tantas res imperiti vulgi calculis iudicari. Praeterea in epistola Ephesini concilii ad Nestorium id a Nestorio, si facere satis ecclesae velit, exigitur, ut iureiurando fateatur sentire se et docere, quae universi per orientem et occidentem episcopi praesidesque populorum crederent ac docerent. Quae

eadem epistola comprobata etiam est a sexta synodo, action. II. In concilio item Trident. Sess, 3. Definitum est, ecclesiae esse iudicare de vero sensu et interpretatione scripturarum. At totam fidelium congregationem de re eiusmodi velle iudicium ferre, insanum esset. Pastores igitur ecclesiae ac doctores illi sunt, ad quos id genus iudicia pertinent. Atque Egesippi diligentissima fidei inquisitio Eusebii Caesariens. litteris celebrata est, qui, cum Romam pergeret, non popularium sententiam de fide requisivit, sed satis sibi fecisse ad fidei suae confirmationem visus est, si episcopis per loca singula in sermone congressus omnes eiusdem fidei praedicatores doctoresque² reperiret. Irenaeus rursum cum ecclesiae auctoritatem haereticis obiicit, episcoporum tantum sententiam obiicit secundum seriem ab apostolis succedentium horumque sensum et fidem ecclesiae sensum et fidem existimat; et illis qui refragetur eum ecclesiae refragari. Cyprianus item in libro de simplicit. praelat: An esse sibi, inquit, cum Christo videtur, qui adversus sacerdotes Christi facit? Qui se a cleri societate secernit. Arma ille contra ecclesiam portat, contra Dei dispositionem repugnat… qui contemptis episcopis et Dei sacerdotibus derelictis audet … Et in epistola ad Pupianum: Christus dicit ad apostolos, ait, ac per hoc ad omnes praepositos, qui apostolis vicaria ordinatione succedunt: «qui vos audit, me audit, et qui vos reiicit, me reiicit». Et posterius asserit, ecclesiam non esse multitudinem contumacium, sed plebem sacerdoti adunatam, et gregem suo pastori adhaerentem. Unde qui cum episcopis non sint, eos in ecclesia non esse, frustraque sibi eos blandiri, qui pacem cum sacerdotibus non habuerint. Cum ecclesia, quae catholica una est, scissa non sit, sed connexa et cohaerentium sibi invicem sacerdotum glutino copulata… Augustinus demum, quoniam longum est omnes commemorare, cum adversum haereticos ecclesiae auctoritate nititur, episcopos apostolis ad sua usque tempora succedentes plane intelligit.

ADVERSUS HANC POSTREMAM CONCLUSIONEM OBIECTIONES QUAEDAM

Atque in harum conclusionum et explicationem et confirmationem abunde haec dicta sufficerent, nisi huic postremae illud a quibusdam Theologis obiiceretur; quod tempore dominicae passionis apostoli omnes Christi fidem amiserunt; quo fieri, ut episcopi omnes apostolis succedentes possint Christi fidem amittere. Nam quod eo tempore in sola beata Virgine fides permanserit, candela, inquiunt, illa significat, quae in officiis eorum dierum sola non extinguitur, unde discipuli lumen, quod amiserant, receperunt. Quoniam autem ratio haec infirma illis etiam videbatur, eamdem omnino rem et sanctorum veterum et scripturae sacrae testimoniis confirmant. Primum ergo argumentum ex illo trahitur, quod per Matthaeum dicit: Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte; scriptum est enim, percutiam pastorem et dispergentur oves gregis, id est, ab unitate fidei solventur. Sic enim Glossa interlinearis exponit.

Secundum, ex eo quod apud Lucam legitur, verba mulierum nuntiantium Christi resurrectionem visa apostolis esse quasi deliramenta. Tertium, ex eo quod Marcus tradit Christum exprobasse omnibus apostolis incredulitatem et duritiam cordis. Quartum, ex Augustino in illum psalmi, Defecerunt oculi mei: omnes, inquit, discipuli desperaverunt, quod ipse esset Christus. A latrone apostoli victi sunt, qui tunc credidit, quam ipsi defecerunt. Refert etiam Cardinalis Turrecremata in hoc idem Ambrosium, Hieronymum, Gregorium, Isidorum. Verum, difficile est, de eorum facilitate, perinde ut causa postulat, dicere, qui huiusmodi argumentis permoti, apostolos in universum omnes fidem perdidisse aiunt. Id quod non cum ratione solum, sed etiam cum sacris litteris pugnat. Nam, ut de Petro taceamus, cuius fidem non defecisse posterius demonstraturi sumus, adhuc opinio illa de caeteris apostolis non modo non certa, sed ne probabilis quidem est. Discipuli, inquit, abierunt in Galilaeam, in montem ubi constituerat illis Iesus; et videntes eum adoraverunt; quidam autem dubitaverunt. Quidam, ait, non omnes. Video autem hanc dubitationem a nonnullis non ad apostolos, sed ad alios nescio quos discipulos referri; sed mihi semper Theophilacti magis ac Remigii sententia placuit, qui illam docent ad tempus, quo Christus ante discipulis apparuerat, referendam. Id quod Marcus, ut opinor, intellexit, cum ait: Increpavit incredulitatem et duritiam cordis, quia iis, qui viderant eum resurrexisse, non crediderunt. Sive enim apparitio haec, quam Marcus scribit, in die Ascensionis fuerit, ut multis placet, sive antea quemadmodum nonnullis etiam videtur, dubitandum non est, quin eas increpationes hic Marcus recapitulando perstrinxerit, quas sparsim alii evangelistae conscripserunt. Quia iis, inquit, qui viderant eum resurrexisse, non crediderant. Constat autem ex aliis evangelistis incredulitatem et duritiam cordis ex ea scilicet causa, quia his, qui viderant Christum surrexisse, non est creditum, non ad omnes apostolos pertinere. Petrus namque et Ioannes, audito nuntio, cucurrerunt ad monumentum; ac Iacobus iuxta Hebraeorum evangelium ab hora, qua biberat domini calicem, iuravit se non comesturum panem, donec Christum videret resurgentem; ut auctor est Hieronymus in cathalogo scriptorum ecclesiasticorum. Non igitur omnes apostoli fidei iacturam fecisse credendi sunt, nisi, quod absurdum est, omnes infideles fuisse credideris. Non enim fides semel a Christiano suscepta, nisi per infidelitatem tollitur. Illud absurdius, haereseos notam apostolis universis inurere. Quod qui faciunt, idque sine idoneis et urgentibus causis, hi non solum illis, sed Christo etiam et Ecclesiae iniurii sunt. Iam argumenta illa infirma esse quis non videt, quae auctores illius opinionis subiecerunt? Quae quidem partim a nobis ante confutata sunt, partim uno nunc verbo confutabuntur. Si enim quicquam probant, id solum probant apostolos in fidei confessione defecisse, aut etiam in fide viva, quae per dilectionem operatur. Huc vero referri potest consuetudo illa ecclesiastica extinguendi omnes cereos praeter unum. Quamquam Rupertus lib. de divin. offic. 5 asserit, extinctos cereos priores significare prophetas a Iudaeis interemptos, at cereum illum, qui ad breve tempus absconditur, significare Christum. Sane vero etiam si apostoli tunc temporis fide caruissent, nihil tamen contra conclusionem haberetur. Nam, ut Augustinus admonuit, tunc apostoli defecerunt, cum nondum erant duces ecclesiae, nec illud impletum fuerat, Ego confirmavi columnas eius. Unus ergo tunc erat pastor, Iesus Christus. At Petrus ac reliqui apostoli postea quam a Christo pastores constituti sunt, sine controversia fidem semper catholicam tenuere.

Caeterum, quod haeretici calumniantur pastores ecclesiae homines esse, fallereque proinde ac falli posse, argumentum exiguum sane atque mendicum est. Aliud quippe fuerit de humanae naturae imbecillitate disputare, aliud de divina gratia et providentia, qua homines in veritate fidei continentur. Tota namque simul fidelium concio homines sunt: Prophetae item, apostoli et evangelistae homines erant; sed quoniam spiritum veritatis accepere, in falsam fidei doctrinam venire non poterant. Sic ergo et ecclesiae doctores universi homines quidem sunt, sed quoniam divino spiritu gubernantur et aguntur in vera dogmata, nequeunt in falsa declinare. Illud autem, quam ineptum, quam frivolum, quam ridiculum? Quod quidam interpretantur, ideo nos in ecclesiam non credere, quia homines sunt: omnis vero homo mendax. Non est haec illa profecto causa, quae gravissimos viros adduxerit, ut in ecclesiam credendum esse negarent. Sed antiquior et pulchrior et ab auctoribus ipsis propheta alia causa est. Augustinus quippe, Credimus, ait, Petro, credimus Paulo, in Paulum aut Petrum non credimus; credere enim in eum est credendo amare, credendo in eum ire. Hactenus Augustinus. Et Ruffinus, Non dicitur, inquit, in sanctam ecclesiam, sed sanctam ecclesiam credendam esse, non ut Deum sed ut ecclesiam Deo congregatam. Hac itaque praepositionis syllaba creator a creaturis secernitur. Haec ille. Ob id igitur auctores hi non admittunt, ut in ecclesiam credamus, quia ecclesia fidei nostrae finis non est. Existit autem hoc etiam loco quaedam quaestio subdifficilis. Cum enim a Hieronymo dupliciter ecclesia dicatur et ea, quae non habeat maculam aut rugam, et vere corpus Christi sit, et ea, quae in Christi nomine, absque plenis virtutibus, immo cum vitiis quibusdam admixtis, congregetur; unde nobis constare poterit, utro nam modo nomen ecclesiae capiatur, cum dicitur columna et firmamentum veritatis? Haeretici siquidem quicquid in scripturis proditum est, quod ad ecclesiae vel auctoritatem spectet vel veritatem, id totum non in posteriore sensu, sed in priore accipiendum cavillantur. Concedunt itaque spiritum veritatis ecclesiae sanctorum; ecclesiae, quae malos habeat permixtos, non concedunt. Nec ea se solum ratione tuentur, quod in voce ambigua liberum est utramlibet significationem eligere, sed argumentis aliis in id etiam incumbunt, ut hoc loco, et quaestione ecclesiae nomen non aliter usurpandum esse persuadeant. Illud primum est, quod Hieronymus sentit, ecclesiam in secundo significatu abusive dici: ut fortis, inquit, prudens, castus, iustus et temperans, interdum plene pro his, qui perfectae virtutis sunt, interdum abusive pro his, qui sunt incipientes, accipiuntur. Si ergo prior significatio propria est, posterior impropria; commodius sine dubio ecclesiae vocem in illa priore, hoc est, pro iustorum concione usurpabimus. Rursum, cum Apostolus, illa, dicit, Ecclesia subiecta est Christo, et Christus dilexit ecclesiam… et Christus caput est ecclesiae, ipse salvator corporis eius; vox illa pro sanctorum congregatione accipitur, ut Hieronymus Augustinusque interpretati sunt. Quid igitur causae erit, cur aliter accipiamus, cum ecclesiam scribit apostolus columnam esse ac firmamentum veritatis? Praeterea, encomio illo nobilitavit Paulus non ecclesiam quamlibet, sed eam quae esse domus Dei. At domus Dei soli iusti esse creduntur, ut etiam Augustinus ait, non ergo columna veritatis est nisi ecclesia sanctorum. Praeterea, Augustinus disserte docet domum ecclesiamque Dei, quae in bonis solum fidelibus est et sanctis Dei servis, eam esse quae aedificata est supra petram, quae etiam

claves accepit ac potestatem solvendi et ligandi. Eadem ergo domus Dei est, quae est columna et firmamentum veritatis. Quamobrem, si pastores, qui ecclesiae sibi nomen vendicant, mali sunt, non ad eos haec et alia similia pertinent. Quod et Augustinus idem multis aliis locis confirmat. Quae si vera sunt, non solum conclusio illa postrema, quae nunc expenditur, sed reliquae omnes funditus evertuntur; et quicquid omnino hoc nobis loco constitutum est. At vero, quamquam in eam sententiam haec et alia plura ab haereticis disputantur, nos tamen ecclesiam sequi oportet, et ab omni, quod abhorret ab ipsius approbatione, fugere. Primum autem hoc intelligendum puto, quae nunc ab illis defensionis ratio viaque tentatur, eam non modo nostras rationes evertere, sed ad id etiam deducere, quod fidei catholicae rerumque omnium publicarum naturae dissonum atque inimicum sit. Si enim spiritus veritatis solum bonis a Christo est in evangelio promissus, caeterae quoque promissiones ad ecclesiam, quae ex solis iustis constituitur, pertinebunt. Quocirca, dicendum est enim saepius, nec legum ferendarum auctoritas nec clavium potestas nec peccatorum remissio nec doctrinae vis nec sacerdotii religio nec ulla omnino publica evangelii facultas, nisi in ecclesia omni ex parte bona invenietur. Cum vero in ecclesia catholica, quae inde ab apostolis fuit, semper fuerint mali bonique permixti; in ea nimirum nulla fuisset firma fides, nulla certa veritas, nulla expresa potestas, nulla solida auctoritas. Ita omnia, quae, vel, pontificum vel conciliorum vel totius etiam ecclesiae consensione decreta ac definita sunt, nullas omnino haberent vires. Sive enim excipias eos non esse iustos, sive, ut iusti sint, esse tamen nobis incognitos; utralibet via et modo illorum dogmata, scita, leges eludes. Eritque quemadmodum supra diximus, res Christi publica omnium, quae fingi possunt, stultissime atque absurdissime constituta. Itaque fit verum illud, quod initio dixi, spiritum veritatis, fidei catholicae fulcimentum caeteraque Spiritus Sancti charismata ei ecclesiae esse et promissa et data, quam apostoli sua doctrina miraculisque fundarunt, ad quam iidem suas conscripsere epistolas, quam in terris semper habuit Christus, quam sacrae litterae apte prudenterque describunt ex bonis ac malis piscibus, ex frumento et zizaniis, ex tritico et palea, ex fatuis sapientibusque virginibus, e servis probis improbisque constantem. Haeretici ergo ecclesiae nomen sibi habeant et invidiosum et obscurum eamque ecclesiam interpretentur, quam adhuc nemo est mortalium intuitus; nos autem ecclesiam ex consuetudine tum divini sermonis tum etiam vitae nostrae interpretemur. Nec metiamur eam, ut superbi et arrogantes, verborum magnificentia; sed ecclesiam eam, quae habetur, existimemus, illam autem omittamus, quae omnino nusquam reperitur. Homines enim sumus, remque proinde publicam, quae est in hominum usu vitaque communi, non eam, quae fingitur sperare debemus. Quae omnia sic a me dicta existimari velim, non ut nulla in terris sit coram Deo bonorum multitudo atque collectio, quae et ecclesia et sponsa et amica Dei in sacris litteris nuncupetur; sed ut eos nos a malis in domo et ecclesia Dei minime separemus, ubi vasa aurea et argentea sunt, lignea quoque et fictilia; non in honorem omnia, sed quaedam vel in contumeliam. Verum haec explanata sunt ante satis, ut arbitror, diligenter. Iam argumentis illis respondeamus, quae modo suggessimus, nam iis, quae a principio libri huius sunt posita, capite sequenti eodemque postremo respondebimus. In voce,

inquiunt, ambigua licet e multis unumquodlibet significatum accipere. Minime, inquam, gentium. Sed antecedentia primum et consequentia spectanda sunt; deinde considerandum, quae natura rerum sit, quid cohaereat, quid repugnet multaque omnino alia, quae nos in tertiodecimo libro accuratius et exquisitius persequemur. Quod si ubi dona ecclesiae Christi pollicetur continendis in officio ac veritate fidelibus necessaria, ea nos ad latentia solum et invisa membra referimus; inania profecto essent dona illa parumque ad communem utilitatem accommodata. Quin ut supra ostensum est, noxia essent ac perniciosa valde, quippe quae perditissimis quibusque civibus et dissidiorum praeberent perpetuas causas et in omnibus omnino flagitiis impunitatem ac licentiam sempiternam. Iam vero si ratione duce ac magistra eum iniurium principi bono et sapienti censemus, qui illius privilegia sic interpretatur, ut non solum frustra, sed in perniciem concessa esse videantur; quanto magis ille erit Christi iniquus, pravus et malitiosus interpres, qui gratias et favores, quos reipublicae suae promisit Christus, in eum sensum acceperit, qui non modo vanitatem prae se ferat, sed afferat vel exitium? De ecclesia igitur, quae bonos simul malosque complectitur, locus ille Pauli caeterique similes intelligendi sunt. At talis concio ac coetus abusive ecclesia dicitur. Id primum nego. Nec enim de forti, prudenti, iusto ac temperanti eadem est causa. Fateor siquidem cum Hieronymo, eiusmodi virtutum vocabula, ad incipientes atque imperfectos non nisi per abusum traduci posse. Quoniam vera virtutis definitio non illas inchoantes et, ut ita dicam, informatas dispositiones, sed habitus plane absolutos atque perfectos exprimit, quemadmodum Aristoteles, Divus Thomas ac reliqui veri Philosophi tradiderunt. At ecclesiae vox nihil tale indicat, quale isti fingunt, unde malos ab eo coetu excludamus, qui ecclesiae sibi nomen proprie vendicat. Quamobrem nulla est improprietas, nullus abusus, si ecclesia etiam ea nuncupetur, quae in uno baptismo, una fide, una religione improbos habeat probis admixtos. Quamquam aliter deinde respondere possumus Hieronymum de ecclesia Christi in eum usum fere loqui, in quo populum Dei, domum Dei, servos Christi propemodum usurpamus. Fit enim nescio quomodo, ut casus gignendi additus ad bonos potissimum vocum illarum intelligentiam deducat. Ita si ad ecclesiam vitio depravatam referantur, abusus fortasse nonnullus est, qui mente magis concipi, quam verbis significari potest. Nam et populus Dei ille in sacris litteris dicitur frequentissime¹, qui Deo peculiariter dicatus est, in quo scilicet Dei fides viget ac cultus, quamvis in eo sint aliqui peccatores. Sed ad Hieronymi testimonia satis. Ad id vero quod subiectum est, capite sequenti respondebimus, ubi explicabitur, quonam sensu ad Ephesios 5 Apostolus ecclesiam nominarit. Quod autem domus Dei etiam illa sit domus magna, in qua sunt vasa aurea et argentea, lignea quoque et fictilia, non est necesse demonstrare. Id tamen, etsi perspicuum est, ad futurum tempus reservamus, cum primi capitis argumenta diluentur. Iam, quod postremo loco ex verbis Augustini obiicitur, id caute et legendum et audiendum est, quemadmodum ante nos viri ecclesiastici admonuerunt. Possunt enim verba illa duplicem sensum ingerere. Unum, ut soli iusti intelligantur Christi et ecclesiae administri esse, soli remittere peccata, soli ecclesiasticam habere et auctoritatem et potestatem. Quem sensum constat non rationi solum, sed ecclesiae fidei sacrisque etiam litteris repugnare. Sed de hac re non est huius aut loci aut instituti disserere. Alter ergo

sine dubio Augustini sensus est, ut soli iusti dicantur claves regni caelorum, potestatem ligandi ac solvendi, spiritum veritatis et reliquas spirituales gratias accepisse; quod universa dona haec non propter malos, sed propter bonos ecclesiae et promissa et collata sint. Sic enim quae oeconomis ac dispensatoribus paterfamilias tribuit in familiae commoditates distribuenda, non oeconomis haec, sed familiae ipsi tributa esse intelliguntur. Sic quae episcopis et clericis populus dedit in pauperum expendenda usus, ea non episcopis et clericis, sed pauperibus dicitur contulisse. Sic etiam, si principes homini ignoto quicquam ob amici sui preces meritumque donarit, id iure ac vere dicet se non homini ignoto, sed amico donasse. Ad quam omnino legem illa quoque explicanda sunt, quae ex Augustino contra Petri et successorum eius auctoritatem afferuntur. Claves non unus homo Petrus, sed unitas accepit ecclesiae. Item, potestatem ligandi ac solvendi Petrus cum omnibus, tanquam personam gerens ipsius unitatis accepit. Item ecclesiae claves datae sunt, cum Petro datae sunt et cum ei dicitur, ad omnes dicitur: Pasce oves meas. Quae omnia, ut opinor, nihil aliud significant, quam Petrum ac caeteros ecclesiae ministros nec sibi nec ob sua merita, sed ecclesiae obque ecclesiae causam claves reliquaque evangelii publica munera accepisse. Quamquam priora illa scio aliter ab aliis interpretari. Sunt enim qui ea referant ad usum potestatis, quem mali, quia legitimum habere non possunt, dicuntur non habere. Alii referunt omnino ad gratiam, non illam sacramentalem, quae etiam per malos ministros dari solet, sed quae precibus ministri respondet, ut de consc. Dist. 4. Quomodo Augustinus videtur significare. Alii tandem existimant Augustinum de publicis raptoribus, usurariis, concubinariis, sacrilegis loqui. A quibus olim, perinde ut si essent ab ecclesia praecisi, non licebat sacramenta percipere. Ideoque illiusmodi ministri gratiam sacramentorum non dabant. Verum hoc disputare, ut saepe iam diximus, non est huius diei ac temporis. Et Valdensium insania iam pridem explosa est nec in eo negotio nos nunc oportet elaborare. Itaque de his dictum est satis. Nunc argumenta, quae a principio contra ecclesiae auctoritatem posita sunt, quam brevissime possumus, refellamus.

IN QUO ARGUMENTA PRIMI CAPITIS CONFUTANTUR

Primum vero argumentum promptissimum est refellere, nec uno tantum, sed multis etiam modis. Tum, quod nec Moyses nec Iosue in quorum gubernatione tempus illud erat positum, in populi furorem et insaniam inciderunt. Tum, quod ne certum est quidem, eos, qui in castris remanserint, in flagitium omnes consensisse, quin vero simillimum est, nonnullos etiam repugnasse. Nam, ubi primum Moyses illam vocem edidit, Si quis est Domini iungatur mihi, congregati sunt ad eum omnes filii Levi, consecraruntque manus suas Domino unusquisque in filio et in fratre suo. Ex quo intelligitur, qui ad unam Moysi vocem se illi

coniunxerint, qui a Domino steterint, quos Dominus iustitiae suae administros in ultione fecerit, hos in eo scelere caeterorum socios et consortes non fuisse. Quid? Quod Aaron nondum sacerdotio fuerat initiatus, nec adhuc ei fuerat superhumerale impositum, rationalique adstrictum et aptatum, in quo erat doctrina et veritas. Nihil ergo mirum, si Aaron filiique eius nec pastores populi constituti nec sacerdotes consecrati in fide ac religione errarunt. Quamquam¹ Aaron, quod et Petro et Marcellino postea accidit, metu peccavit, non infidelitate. Nihil ergo contra nos affertur, qui asserimus sacerdotes, pastores iam ecclesiae a Christo institutos errare omnes in fide ac religione non posse. De argumento itaque primo tantum. Secundum autem videtur esse gravius, quo non Calvinus modo, sed Donatistae etiam adversum catholicos usi sunt, quemadmodum libr. De unit. Eccles. Cap. 12. Augustinus tradidit. Sed non est necesse nova nunc responsa meditari, quando huic argumento egregie ab Augustino responsum est: Plerumque, ait, sermo divinus impias turbas ecclesiae sic redarguit tanquam omnes tales sint et nullus bonus omnino remanserit. Inde quippe admonemur, in suo quodam numero eos dici omnes, id est, omnes filios gehennae. Ipsi ergo vel imperite vel fallaciter agentes colligunt de scripturis talia, quae vel in malos bonis usque in finem permixtos vel de vastatione prioris populi Iudaeorum dicta reperiuntur; et volunt ea detorquere in ecclesiam Dei, ut tanquam defecisse ac periisse de toto orbe videatur. Hactenus Augustinus. Huiusmodi ergo prophetarum oracula hunc in primis sensum habent, ut quoniam in comparatione malorum adeo pauci boni sunt, ut nulli esse videantur, scriptura totum una comprehensione populum reprehendat, quamvis in eo nonnulli sint boni. Deinde, praedictiones propemodum illae erant, non reprehensiones. Describitur enim populus ille non qualis tunc erat, sed qualis post Messiae adventum futurus erat. Uterque sensus, ne haeretici nostrum esse causentur, exemplis scripturae manifestis comprobandus est. Ezechiel eodem quo et Hieremias tempore vaticinatus. Quid dicat ei dominus audiamus: Domus autem Israel nolunt audire te, quia nolunt audire me. Omnis quippe Domus Israel attrita fronte est et duro corde. An putas in tota hac depravata domo partem aliquam superesse, cui generalis illa sententia non conveniat? Audi quid etiam dicat Dominus: Signa Thau per frontes virorum gementium et dolentium super cunctis abominationibus, quae fiunt in medio eius. Non ergo omnes in populi flagitium consenserant; non omnes attrita fronte et duro erant corde. Esto aliud exemplum. Salvum, inquit, me fac, domine, quoniam defecit sanctus…Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum. En unus totius generis humani culpas voce magna et queribunda deplorat, perinde ac si relictus sit solus. Sed quid dicit illi divinum responsum? Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exurgam. Intelligens ergo iam suae querimoniae se plures habere consortes, Tu, domine, inquit, servabis nos et custodies nos a generatione hac in aeternum. In libro autem contra Donatistas post collationem, cap. 20. Idem quoque Augustinus; Ne forte, ait, arbitrentur prophetarum tantummodo moris fuisse et non ad novum testamentum, sed ad veteris consummationem pertinere, sic arguere reprehensibiles, quasi omnes in eo populo arguantur et sic alloqui laudabiles, quasi omnes ibi laudentur, ecce ad Corinthios sic Apostolus loquitur: Paulus… ecclesiae, quae est

Corinthi, sanctificatis in Christo Iesu, vocatis sanctis, cum omnibus, qui invocant nomen Domini… Gratia vobis et pax a Deo patre nostro et Domino Iesu Christo. Gratias ago Deo meo semper pro vobis, in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Iesu; quia in omnibus divites facti estis in illo in omni verbo et in omni scientia…, Quis haec audiens credat in ecclesia Corinthiorum esse aliquos reprobos, quandoquidem verba ista sic sonant, velut ad omnes directa sit ista laudatio? Et tamen paulo post dicit: Obsecro fratres… ut non sint in vobis schismata…, Et in hoc horrendo vitio tanquam omnes increpans dicit: Divisus est Christus? Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis aut in nomine Pauli baptizati estis?… Hactenus ille. Poterat et ea commemorare, quae in eadem epistola subiecta sunt, Tanquam parvulis in Christo lac potum vobis dedi, non escam; nondum enim poteratis. Sed nec nunc quidem potestis; adhuc enim carnales estis. Cum enim sit inter vos zelus et contentio… Item, Et vos inflati estis et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum qui hoc opus fecit. Item ex epistola ad Galatas, O insensati Galatae, quis vos fascinavit non obedire veritati… Et postea tamen ait, Fratres, si praeocupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis huiuscemodi instruite spiritu lenitatis… Item ad Philipenses, Omnes enim, quae sua sunt quaerunt, non quae sunt Iesu Christi… Quas res in ea disputatione et multas alias similes a summo Theologo praeteritas arbitror, quod essent faciles; sunt certe ad praesens institutum utiles, easque fere in epistola ad Vincentium attigit. Iam quod pleraque eiusmodi prophetarum testimonia ad populi Iudaici statum et mores post Messiam referenda sint, et sequenti libro multa exempla cognoscentur, et nunc satis in uno exemplo demonstrabitur. Aggaeus Zorobabelem ac Iesum sacerdotem magnum totumque omnino populum, ut domum Dei aedificarent, his verbis admonuit, Et nunc confortare, Zorobabel, dicit Dominus, et confortare Iesu sacerdos magne, et confortare omnis populus terrae, et facite; quoniam ego vobiscum sum, et spiritus meus erit in medio vestrum, nolite timere. At eodem postea capite subiunxit Aggaeus, si tetigerit pollutus in anima, ex omnibus his, nunquid contaminabitur? Et responderunt sacerdotes, contaminabitur. Et respondit Aggaeus: Sic populus iste ante faciem meam dicit dominus, et sic omne opus manuum eorum; et omnia, quae obtulerunt ibi, contaminata erunt. Quem omnino locum convenientius de populi statu post testamenti veteris consummationem intelligimus. Tametsi Augustinus ad firmam quoque superiorum hoc exemplum interpretatus est. Sed, ut dixi, et ad populi conditionem post Messiae adventum aptius hoc congruentiusque refertur, et plura alia praesertim apud Isaiam huic proposito inservire libro proximo ostensuri sumus. Itaque de Isaiae Hieremiaeque testimoniis dictum est satis. Illud vero, quod tertio loco subiicitur, ecclesiam occultam esse posse, Donatistae etiam olim possuere. Quibus tamen Augustinus occurrit in haec verba. Non est ecclesia nobis operta, quia non est sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. Et de illa dictum est, non potest civitas abscondi super montem posita. Donatistis operta est. Tantum Augustinus. Primum autem illud falsum est veterem populum aliquando nullam ecclesiae speciem habuisse. Nam cum se solum relictum quereretur Helias, septem milia virorum scriptura commemorat genua sua non curvasse ante Baal; quibus sane illud perspectum et

exploratum erat, non fidem et unitatem, sed regnum esse divisum extareque proinde in Hierusalem templum Dei, summum sacerdotem, veram de lege ac religione doctrinam. Eiusmodi Tobias erat, qui, cum irent omnes ad vitulos aureos, quos fecerat Hieroboam, ipse pergebat ad templum domini et ibi adorabat Dominum Deum Israel, decimas fideliter offerens et caetera his similia secundum legem Dei puerulus etiam observans. Deinde, non sequitur, si populus ille ita vacillavit, ut pene cecidisse videatur, si ita dispersus est, ut propemodum formam et speciem amiserit, Christi quoque ecclesiam usque adeo obscurari posse, ut nulla eius species effulgeat. Plebs enim illa vetus, ut quae casura esset, ruinam saepe minabatur. Et quoniam futurum erat, ut illi reipublicae tanquam sempiterna nox esset offusa, nihil mirum si sensim obscurata est et evanuit. Quid autem si quandoque etiam vix apparuit, cui tam parva lux tenuisque noctis splendor affulsit?…nempe lucerna in caliginoso loco. Sed haec explicabuntur in sequenti libro diligentius. Nam Hilarii auctoritatem, qua nos Calvinus urgendos existimat, Vincentius Augustino quondam opposuit; sed hic loca omnia, quae ille ex Hilario collegerat, tanquam meras calumnias contudit et obtrivit fere in haec verba: Ecclesia aliquando obscuratur quidem multitudine scandalorum, sed etiam tunc in suis firmissimis eminet. Aliquando tentationem fluctibus operitur atque turbatur, et tale tunc erat tempus, de quo scripsit Hilarius, unde putasti insidiandum contra testimonia tot divina… Potes hoc modo dicere nec ecclesias Galatiae tunc fuisse, quando dicebat Apostolus: O stulti Galatae, quis vos fascinavit? Sic enim calumniaris docto viro, qui tardicordes et timidos graviter increpabat. Quis enim nescit illo tempore obscuris verbis multos parvi sensus fuisse delusos, ut putarent hoc credi ab Arianis, quod etiam ipsi credebant; alios autem timore cessisse et simulate consensisse. Quamquam et illi, qui tunc firmissimi fuerunt et verba haereticorum insidiosa intelligere potuerunt, pauci quidem erant in comparatione caeterorum, sed tamen etiam ipsi quidam pro fide fortiter exulabant, quidam toto orbe latitabant. Hilarius ergo decem provinciarum Asianarum aut zizania non triticum arguebat aut ipsum etiam triticum, quod defectu quodam periclitabatur, quanto vehementius, tanto utilius arguendum putabat. Habent enim etiam scripturae canonicae hunc arguendi morem, ut tanquam omnibus dicatur et ad quosdam verbum perveniat. Hactenus Augustinus. At Hieronymus, Ingemuit totus orbis, inquit, et Arianum se esse miratus est. Periclitabatur navicula apostolorum, urgebant venti, fluctibus latera tundebantur, nihil iam supererat spei; dominus excitatur, imperat tempestati, bestia moritur, tranquillitas rediit. Manifestius dicam, omnes episcopi, qui de propriis sedibus fuerant exterminati, ad ecclesias redeunt. Tunc triumphatorem suum Athanasium Aegiptus excepit; tunc Hilarium de proelio revertentem Galliarum ecclesia complexa est; tunc ad reditum Eusebii lugubres vestes Italia mutavit. Haec Hieronymus multaque alia, quae brevitatis studio praetereo. Sed haec satis sunt ut omnes intelligant navem ecclesiae in alto haeresum, seditionum discordiarumque procellis fluitantem fuisse iactatam quidem ac pene opertam fluctibus; sed non fuisse tamen in tanta etiam tempestate demersam. Quin in suis licet paucis fortissimis eminuit, qui quo magis in remigando laborarunt, eo aspectabiliores clarioresque fuerunt.

Ne hoc loco opus est ecclesiae Romanae fidem lucemque proferre, quae nunquam omnino ipsa latuit, sed toti semper orbi manifesta fuit, quemadmodum sexto postea libro accuratius ostendetur. Nec vero sub diversis pontificibus fides ecclesiae aut solvitur aut occultatur. Quin eo etiam tempore ecclesia catholica fidei suae manifestum argumentum edit. Iudicia tunc pastorum periclitantur, quae sine certo ecclesiae capite infirma atque incerta erunt. De qua re alio libro disseremus. Iam, in sexto argumento Calvinus et multum operae ac verborum sumit et vano se labore frangit. Poterat brevius ac facilius dicere quoniam synagoga extincta omnino et deleta est, ecclesiam quoque Christi funditus esse delendam. At discessio, quam praedixit Apostolus, venire non potest, dum vera ecclesiae facies extiterit. Id Calvinus dicit, non probat. Itaque falsum est. Quin posteaquam Germania non solum a Romano pontifice, sed a Romano eodemque suo imperatore maiore ex parte defecit, illa fortassis Pauli praedictio impleta est, instantque proinde Antichristi infoelicissima tempora. At, filius hominis veniens fidem non inveniet in terra. Sed huic argumento respondet Hieronymus illam hic fidem nominari de qua dominus aiebat Fides tua te salvam fecit. Et alibi de Centurione: Non inveni tantam fidem in Israel. Et rursum ad Apostolos: Quid timidi estis modicae fidei? Necnon et in alio loco, Si habueritis fidem sicut granum sinapis… Nec enim Centurio aut illa muliercula in Trinitatis sacramenta crediderant, sed simplicitas mentis et devota Deo suo anima commendata est. Haec est fides quam raro inventam Deus pronuntiavit. Haec est fides, quae etiam apud eos, qui bene credunt, difficile perfecta invenitur. Eodem quoque modo Augustinus respondet dominum de perfecta fide loqui, quae ita difficilis est in hominibus, ut in ipsis admirabilibus sanctis inveniatur aliquid ubi trepidaverint. Addit rursum, propter iniquorum abundantiam et paucitatem bonorum, quae illa potissimum aetate erit, Dominum ita loquutum. Propterea enim non dixit Filius hominis veniens non inveniet fidem in terra, sed quasi dubitans, putasne, ait, inveniet fidem. Non quod ille cuncta sciens de aliqua re dubitaret, sed ut sua dubitatione figuraret nostram; quia propter multa scandala circa finem saeculi pullulantia, hoc erat infirmitas humana dictura. Illorum autem error eripiendus est, qui vanissimis argumentis adducti sunt, ut putarent fidem in solo uno manere posse. Cum enim ecclesiae nomen collectivum sit, si unus tantum crederet, non crederet ecclesia. Adde quod Dominus per Matthaeum dicit: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Vobiscum ait. Et per Ioannem, cum pollicetur spiritum veritatis fidelibus sempiternum, pluribus illum pollicetur, non tantum uni. Adde etiam quod corpus non est unum membrum, sed multa, ut Apostolus ad Corinthios docet. Sed Corpus Christi, quod est ecclesia, ut idem ad Ephesios ostendit, usque in finem permanebit. Non ergo unquam multi fideles in ecclesia deerunt. Praeterea triticum simul cum zizaniis in agro bonique pisces cum malis in reti, usque ad consummationem saeculi durabunt. Non ergo solum in uno manebit fides. Sed deficiet hostia et sacrificium. Equidem hanc Danielis vaticinationem non ad finem saeculi, sed ad synagogae consummationem existimo referendam. Quod si quis ad tempus Antichristi referre velit, cum hoc ego non magnopere contenderim modo sic

interpretetur, ut propter crudelissimi tyranni saevitatem sacerdotes a publico et solemni sacrificio desistant. Quod vero ex Apocalypsi Ioannis obiicitur, quoniam valde obscurum est, nihil contra nos habet ad faciendam fidem virium. Tametsi hoc oraculum in Luthero fateor esse completum, cui data est clavis putei abyssi, ut errores penitus demersos atque defossos eruendo tanta caligine orbem obduceret, ut vel lucem ipsam tenebris circumfudisse videretur. Sed affulget adhuc ecclesiae lumen his, qui oculos habent ad videndum. Nam Lutherani caeci sunt et duces caecorum. Si autem omnis gloria filiae regis ab intus nihilque in ea externi splendoris est, qui fieri potest, ut illa cohaereant, Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato circundata varietate. Item, Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et non potest civitas abscondi super montem posita, neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant, caeteraque similia, quae sunt, ne longum faciam, praetereunda. Planum est igitur in sponsa Christi, in qua nihil fictum, nihil fucatum, nihil simulatum est, sed omnia vera, sincera, solida, omnem etiam externam gloriam ab interiore virtute et splendore procedere. Ac de sexto argumento nimis multa diximus. Reliquis vero argumentis diluendis illud admonere operae premium est, per figuratam dictionem multa, quae parti conveniunt, in totum solere transferri. Id nobis in usu est cum persaepe alias, tum magis cum de civitate, populo, regno omnique omnino coetu loquimur, de quibus ea in universum dicimus, in quae non omnes reipublicae partes, sed interdum paucae etiam concurrunt. Populum enim robustum, gentem bellicosam appellamus, non quod omnes in ea republica aut robusti aut bellicosi sint, sed quod viri ex ea ad rem bellicam selecti eiusmodi soleant esse. Nec enim aliter de humana republica ac de humano corpore loquimur. Dicitur autem homo agere vel pati, quae manus pesque vel agit vel etiam patitur. Dicitur mundus immundusve, si facies aut munda aut immunda sit, eodemque omnino modo similiter in reliquis. Inde adeo venit, ut vocabula, quae quibusdam ecclesiae partibus convenire videmus, ecclesiae ipsi attribuantur. Ad hanc enim legem ecclesia dicitur amica, pulchra, immaculata, sancta videlicet ratione bonorum; hortus conclusus, fons signatus ratione electorum. Qui cum prima atque optima pars sint ecclesiae Christianae, imo vero regni caelorum cum sint principes, quamvis in terrena republica despicatissimi ac contemptissimi; vere ac iure ea, quae in eos conveniunt, in totam ecclesiam transferuntur. Quoniam, ut ex Aristotele etiam ante docuimus, id civitas aut esse aut facere dicitur, quod in ea primarii et optimates aut esse dicuntur aut facere. Neque hoc loco, ubi a Lutheranis vel maxime petimur, Lutheri testimonium negligendum est, quo intelligant hi rem esse tam apertam atque dilucidam, ut eam ne Lutherus ipse quidem negare potuerit. Is igitur, cum in concione quadam ad populum explicaret quemadmodum ecclesia sancta diceretur, per synecdochem docet Mattaeum scripsisse, latrones blasphemasse, cum unum eorum id fecisse Lucas scribat. Sic unus et idem populus, ut ait, arguitur in Prophetis, cum multi sint inter eos boni; rursus laudatur, cum multi sint inter eos mali. Et pulcherrimae charitatis ea est figura, quae communia faciat omnia bona, communia item omnia mala. Ut alter alterius onera portet et sic impleat legem Christi². Sic civitas vel regio vel domus fecisse aut passa esse dicitur quod aliquot in ea fecerunt aut passi sunt. Hactenus Lutherus.

Hic ego haereticos universos appello, ut iam vel ipsi sint iudices num prudenter nobis opponant ecclesiam hortum conclusum esse, fontem signatum, puteum aquae vivae, paradysum cum pomorum fructibus, sanctam, pulchram, perfectam, sine macula et ruga gloriosam; ut in ea nullum praescitum, nullum infirmum, nullum improbum esse conficiant. Sed respondeamus ad singula. In septimo argumento canticorum de ecclesia encomium ponitur, cui abunde, ut reor, satisfecimus. Additur deinceps, in arca solos eos fuisse qui salvi facti sunt, arcam autem ecclesiae imaginem extitisse. At ne quis in hunc errorem incideret, ut putaret omnes qui per baptismum in ecclesiam transeunt, esse salvos; idcirco Petrus caute et sapienter adiecit: Quod et vos nunc similis formae salvos facit baptisma; non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio. Alioqui etiam, quod Hieronymus adversum Luciferianos ait, ut in arca omnium animalium genera, ita et in ecclesia universarum gentium et morum homines sunt. Ut ibi pardus et hoedi, lupus et agni; ita et hic iusti et peccatores, id est, vasa aurea et argentea cum ligneis et fictilibus commorantur. Arca igitur in eo potissimum ecclesiae typus est, quod extra eam nullus servatus est, non in eo quod omnes intra illam facti sunt salvi. Sed arcae Sacramenta e Hieronymo in dialogo illo petantur. Nos pergamus ad reliqua. Christus, aiunt, non est alterius ecclesiae caput, nisi eius cuius salvator est. Hoc primum non est adeo expeditum. Est enim caput angelorum Christus, nec constat tamen an eorum sit proprie servator. Certe non puto, quamvis contra sit a nonnullis disputatum. De qua re non est hic locus disserendi. Deinde, ea connexio infirma est, Christus est ecclesiae salvator, ergo omnes qui sunt in ecclesia servat. Est enim salvator omnium hominum, maxime fidelium, nec omnes tamen re ipsa salvos facit. Atque ut Christus corpus suum, quod est ecclesia, servet, servet, inquam, rei efficientia et exitu; adhuc non sequitur eum omnes qui sunt in ecclesia servare. Tum quoniam iam satis ostensum et patefactum est, quaedam de ecclesia vere dici, quae ei non omnium, sed quarumdam partium ratione conveniunt. Tum quoniam totius partiumque vocabula latius fusa sunt, quam voces corporis atque membrorum, quemadmodum paulo post explanaturi sumus. Ita non fit, ut si corpus Christi omniaque eius membra servantur, partes ecclesiae serventur omnes. Nec vero Paulus, ait, Christum exhibere sibi gloriosam ecclesiam; solum astruit seipsum tradidisse ut eam exhiberet gloriosam. Quemadmodum autem mortuus ille est, ut omnes viveremus, nec vivunt omnes tamen; sic se tradit pro ecclesia, ut eam mundaret et glorificaret, nec tamen omnes, qui in ecclesia sunt, mundantur et glorificantur. Tametsi vere ecclesiam suam sibi exhibet gloriosam; sed nec in omnibus partibus nec in hoc fortasse tempore. Porro id quod sequitur facillimum est. Nam, quamquam filii Dei aliquando secundum praedestinationem nominentur; at propria eademque frequens denominatio a praesenti iustitia fit, ut capite tertio explanatum est. Videmus autem vere filios exhaeredari ac iuste aliquando quidem. Non itaque colligitur filius est, igitur percipiet haereditatem; nisi illud simul ponas, et ius quod accepit non amisit. Quoniam autem filius Dei non semper probus intelligitur, sed is quoque interdum, qui paterna bona prodegerit; etiam hoc distinguendum puto ecclesiam e Dei solum filiis constare. Nam si filios voces, qui per baptismum sunt Christo et ecclesiae geniti, id nos

asserimus. Sed in his sunt improbi quidam et stulti filii, quos patris matrisque cura parturire iterum gestit, donec formetur in eis Christus. Sin filios Dei iuxta frequentiorem scripturae usum eos tantum appelles, qui probi et sapientes sunt; certe ecclesia non ex his modo constituitur, sed ex illis etiam qui paternae et probitatis et sapientiae effigiem eluerunt. Nam et in hos nomen filii quandoque diffunditur. Nonne, inquit, ipse est pater tuus? At generatio perversa erat et infideles filii. Item: filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Item, …convertimini filii revertentes et sanabo adversiones vestras. Item, Sicut lilium inter spinas sic amica mea inter filias. Quod de sanctis ecclesiae viris dictum esse omnes Christi fideles agnoscunt. Unde autem appellat spinas, nisi, ut Augustinus ait, propter malignitatem morum…? Et easdem unde filias, nisi propter communionem sacramentorum? Bona ergo filia in medio malarum est, in eademque paterna domo. Sed ovile Christi non nisi ex Christi ovibus constituitur. Quid tum? Quasi non alias pecudes habeat pastor. Habet sane capras, habet et hoedos. Pastori itaque non modo ovile est, sed et caprile et hoedile. Hoedi porro et agni in Dei cognitione intelligentiaque discreti sunt, in hominum scientia et cogitatione confusi. Dum hic vivitur, diversi licet greges, in una tamen congregatione sunt; adeoque permixti, ut segregari non possint, donec ille veniat qui separabit eos abinvicem, Sicut pastor segregat oves ab hoedis et statuet quidem oves a dextris, hoedos autem a sinistris. Sed ut argumento huic scholae more pressius distinctiusque respondeam, illud considerandum censeo quod ut nomen ovis non in eo solum loco, sed in sacris fere litteris pro bonis ac iustis accipitur; sic ovile ecclesiam in bonis iustisque designat. Quales sunt, quemadmodum supra diximus, voces aliae nonnullae ut exempli causa, amica, columba, immaculata, hortus conclusus, fons signatus, paradysus cum pomorum fructibus, quae nimirum voces ecclesiae vel propter iustos vel etiam propter electos tribuuntur. Quocirca non fit, ut si in ovili non sunt nisi oves, in ecclesia non sint hoedi, quos sponsa pascere iussa est, quoad eos ab agnis pastor ille summus segregaverit. Nomen etiam ovis malos nonnumquam in ecclesia significat, nedum probos. Hinc enim illa sunt. Erravi sicut ovis quae perierat. Et Omnes nos quasi oves erravimus: Et Sicut oves in inferno positi sunt: Et Iratus est furor tuus super oves pascuae tuae. Et in evangeliis Ovem errantem legimus et oves, quae perierunt, domus Israel. Atque cum Dominus Petro commisit oves, si nomen hoc pro solis bonis usurpatum censeamus, verendum est utique, ne mali a Petri cura existiment se exemptos. Sane vero quicumque fidei sacramentum habent, Petro intelliguntur esse commissi; nec ab eo modo requirendum, si gregem bonorum paverit, sed illa etiam, an quod infirmum fuit, consolidarit et quod aegrotum sanarit et quod confractum alligarit et quod abiectum reduxerit et quod perierat, requisierit. In quem sensum ovile Christi non est angustius quam ecclesia, sed perinde ut illa cum sanis morbosas etiam oves continet. Dominus autem Ioannis capite decimo in illum alterum sensum vocem ovis usurpavit. Iam, quod in hoc septimo principali argumento demum obiicitur, id in promptu est refellere. Nam si ex discipulis pseudoprophetae exierunt, intus ergo prius domique erant; nec enim aliter exire potuissent. At non erant, inquit, ex nobis. Hoc duobus modis exponitur. Initio significat Ioannes fictos illos et simulatos Christi discipulos fuisse, qui quasi amici ad tempus et socii mensae, in die necessitatis recesserint. Inter nos

versabantur, ait, eamdem nobiscum mensam caeteraque omnino sacramenta habebant communia, sed simulatio virtutis erat, venditatio, ostentatio; ideoque, quoniam non erant ex animo et vere nostri, non erant ex nobis. Nam si fuissent tales, quales nos sumus, ex animo Christiani, permansissent utique nobiscum. Deinde de viris forte Apostolicis loquitur, cum ait, ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Nonnulli siquidem statim a principio nascentis ecclesiae, nomine se apostolorum venditarunt, cum non essent apostoli Christi veri, sed pseudoapostoli. Quod igitur dicit, tale est, ex nobis exierunt, hoc est, a nostra schola et societate; sed non erant ex nobis, id est, non vere erant apostoli; si enim ii fuissent, nobiscum profecto permansissent. Veri enim apostoli, quos ad Evangelii munus delegit Christus, non tum hoc, tum illud, sed idem dicebant semper, eratque illis constans ac perpetua ratio et veritatis et vitae. Hoc enim ad auctoritatem evangelii pertinebat, ut eius primi administri, quibus scilicet illud est creditum, odorem saporemque Christi semper et in omni loco servarent. Contra vero operarii subdoli quamvis aliquando se transfigurassent in apostolos Christi, sed insipientia tandem eorum manifesta erat omnibus, et finis secundum opera ipsorum. Quamquam, si de praedestinatis, ut Hieronymo et Augustino visum est, Ioannes loqueretur, nihil adhuc haeretici conficerent. Nam quae rerum consequentia est, non sunt ex nobis, id est, non sunt ex electis; non igitur sunt in domo Dei, quae est ecclesia? Quasi vero in domo Dei non sint cum vasis electis in honorem vasa etiam non electa, nempe in contumeliam. Sed ad argumentum septimum diximus multa. Nunc octavum diluamus. Et ad testimonia quidem ex canticis post ea, quae dicta sunt, nihil est necesse respondere. Illud autem, quod ex Apostolo obiectum est, Divus Augustinus in libro 2. retractation. Ita interpretatur, ut ecclesiam describat apostolus, non quae iam sit, sed quae praeparatur ut sit, quando apparebit etiam gloriosa. Et in libro De perfectione iustitiae: Cum enim, ait, non tantum apostolus dixerit, ut exhiberet sibi ecclesiam non habentem maculam aut rugam, sed addiderit gloriosam, satis significavit, quando erit sine macula aut aliquid huiusmodi, tunc utique, quando gloriosa. Non enim modo in tantis malis, in tantis scandalis, in tanta permixtione hominum pessimorum, in tantis opprobiis impiorum dicendum est eam esse gloriosam. Nam si dominus ipse non fuit glorificatus nisi resurrectionis gloria, quomodo dicenda est, ante resurrectionem suam, ecclesia eius esse gloriosa? Mundat ergo eam lavacro aquae, abluens peccata praeterita, deinde perficiens eius sanitates, facit eam occurrere in illam gloriosam sine macula et ruga. Hactenus Augustinus. Cuius sententiae fuit non solum Divus Thomas,sed etiam Hieronymus ac Bernardus. In quem omnino sensum Esaiae testimonium idem Augustinus interpretatus est in libro Contra Donatist. post collat. cap. 8. Quamquam altera est eius loci commodior intelligentia, ut incircumcisus et barbarus populus non sit ecclesiam Dei oppressurus, quemadmodum opprimit qui pede calcat. Et capite nono docet, distinguenda esse tempora ecclesiae et pro diversitate varia scripturae loca, quae partim ecclesiae puritatem, partim malorum permixtionem annuntiant esse concilianda. Memini me tamen sic Pauli verba aliquando exponere, ut ad efficientiam baptismi etiam praesentem illa omnia referantur. Quod enim ait, ut eam sibi exhiberet sine macula, hoc planum et expeditum est, cum sine controversia omnes omnino maculas baptisma

deleat. Quod vero subiungit, sine ruga, id certum est ad baptismi novitatem attinere, qui veterem hominem substulit et absumpsit. Renovatur quippe, ut aquilae, iuventus nostra per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus Sancti, quem effudit in nos abunde. At, quomodo ecclesia per baptismum gloriosa? Nempe tunc gloriosa sponsa sponso suo exhibetur, cum illi virgo genere ac virtute clara, pulchra, munda, veste preciosa, auro gemmisque ornata exhibetur. Non autem regina illa, quae astitit a dextris regis in vestitu deaurato circumdata varietate, non Hester regio fulgens habitu et circumdata gloria sua, non in omni gloria sua Salomon ita gloriosi descripti sunt; quin gloriosior ecclesia sua Christo sit recens baptismi initiata sacramento. Nec enim minus in ecclesiam quam in synagogam illa quadrant, Lavi te aqua et emundavi sanguinem tuum ex te et unxi te oleo. Et vestivi te discoloribus et calciavi te hyacinto et cinxi te bysso et indui te subtilibus. Et ornavi te ornamento: et dedi armillas in manibus tuis et torquem circa collum tuum. Et dedi inaurem super os tuum et circulos auribus tuis et coronam decoris in capite tuo. Et ornata es auro et argento. Quae singillatim in baptismi efficientia explanare, erat facile id quidem, sed huius temporis non est. Non ergo cogimur ad futurum tempus ea effecta referre, quae in praesenti baptismus ecclesiae praestat. Omnia siquidem illa in duo haec Apostolus contulit, ut ecclesia sit sancta et immaculata. Ut exhiberet, inquit, sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta et immaculata. Qualem certe nunc etiam credimus esse, non in omni sua parte quidem, nam id, quemadmodum ante diximus, non est necesse, sed in multis membris, quorum sanctitas et puritas facit, ut ecclesia ipsa sancta vere immaculataque dicatur. Sane in parvulis adultisque nunc primum per baptismum lotis nulla prorsus quaestio est, quin ecclesia sancta et immaculata sit. Sed esse sine macula, ut Augustinus docuit, non absurde etiam ille dicitur, qui et criminibus caret damnabilibus, et ipsa peccata venialia non negligit mundare eleemosynis. Hos enim immaculatos scriptura vocat. Ero, ait, immaculatus cum eo. Quomodo? Observabo me ab iniquitate mea. Item, Beati immaculati in via, qui ambulant in lege domini. Non enim qui operantur iniquitatem, in viis eius ambulaverunt. In his ergo, qui ab iniquitate et crimine mundi sunt, sunt autem plurimi, ecclesia immaculata est, quamvis impuritatis nonnihil, hoc est, culpae venialis ex levi inconstantique natura contrahant omnes. Secundum hanc interpretationem, quae mihi et verbis et sententiae Pauli magis consentanea videtur, patet ecclesiam etiam nunc extare, in quibusdam suis membris quidem prorsus immaculatam, hoc est, sine omni omnino macula; in quibusdam vero ita puram, ut quiddam maculae, levis illius tamen, possit habere. Sic in quibusdam columba est, in quibusdam perfecta. Perfectos autem pingui, ut aiunt, minerva appellamus eos, quibus vita mortalis contenta est, qui assequuntur, quantum homines possunt, optimam in terra vivendi rationem et viam, tametsi in rebus minimis quandoque deficiunt. At omnis qui peccat, non cognovit Deum, et omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit. Hunc locum Divus Bernardus in concione de septuagesima, cuius initium, Magna mihi consolatio, accipit de filiis Dei secundum praedestinationem, quos interpretatur non peccare, id est, non permanere in peccato. Divus autem Augustinus homilia quarta in hanc Ioannis epistolam, et secundo libro De baptism. parvulorum, cap. 8. et libro secundo contra Parmenianum, cap. 7 et multo fusius in libr. De perfect. iustit. exponit filios Dei non peccare ex hoc quod filii Dei sunt; eos vero qui peccant, non cognoscere Deum, qua ratione peccant. Peccatum

enim non a fide et scientia, sed ab ignoratione proficiscitur. Fides contra et charitas, quibus filii Dei sumus, non agunt perperam, sed refutant omne peccatum. Quam sententiam Divus Thomas cum familia sua sequitur, 2. 2. quaest. 24. art. 11 ad 1. Eamdem secuti sunt cum Augustino, alii episcopi Africani, ut patet in epistola quinque episcoporum ad Innocentium. Quemadmodum enim Paulus dicere potuit, Si autem quod nolo illud facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum; ita homo iustus, si ex lege alias naturae repugnantis leviter aliquando deficiat, illud quoque vere dicet, Iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Quam interpretationem, quoniam ei et huius epistolae quaedam loca, et viri clarissimi consentiunt, non audeo equidem improbare. Sed ut dicam ex animo quod sentio, mihi magis Hieronymi sententia placet, qui non putat. Ioannem in genere de peccato loqui, sed tantum de mortali. Id quod in toto quasi contextu epistolae facile cernitur. Hoc enim apostolus ibidem agit, ut ostendat nullam esse communicationem lucis ad tenebras, Christi ad Belial, nec misceri posse iustitiam et iniquitatem, crimina et charitatem, Christum et Antichristum, non plus certe quam noctem et diem. Nam fuere quidam haeretici, quales nunc sunt ex Lutheranis plurimi, quibus satis fuit, si semel, baptismo suscepto, fidem haberent etiam sine operibus. Quem errorem a primo statim capite, Ioannes coepit depellere, in haec verba, Deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae. Si dixerimus quoniam societatem habemus cum eo et in tenebris ambulamus, mentimur. Item capite secundo, Et hoc scimus quoniam cognovimus eum, si mandata eius observamus. Qui dicit se nosse eum et mandata eius non custodit, mendax est. Item eodem capite, .qui dicit se in ipso manere debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare…Qui dicit se in luce esse et fratrem suum odit, in tenebris est. Item, … si quis diligit mundum non est charitas patris in eo…, Item capite tertio, .omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit. Scilicet, ne quis putaret de quolibet peccato etiam levi futurum esse sermonem. Iniquitas enim grave peccatum est. Tunc ergo subiungit, omnis qui in eo manet, non peccat, et omnis qui peccat, non vidit eum nec cognovit eum. Nam est cognitio quaedam scientiaque de Deo, iis familiaris et propria, qui spiritum intellectus, scientiae consiliique habent, quo nimirum spiritu omnes improbi carent. Itaque, nec vident nec cognoscunt Deum. Quamlibet visiones et revelationes Dei habere se praedicent. Item Filioli, nemo vos seducat. Qui facit iustitiam, iustus est, sicut et ille iustus est. Qui facit peccatum, nempe mortale, ex diabolo est… Omnis qui natus est ex Deo, peccatum non facit, videlicet quandiu filius Dei est, quoniam semen ipsius, hoc est, charitas in eo manet; et ut arbor bona, nisi vitietur, non potest malos facere fructus, sic filius Dei crimen et flagitium committere non potest, nisi filius Dei esse desierit. In hoc manifesti sunt filii Dei et filii diaboli. Qui iustus est, filius Dei est; qui non est iustus nec diligit fratrem suum, filius est diaboli. Item in fine epistolae, Omnis qui natus est ex Deo non peccat. Hoc est, non violat charitatem, sed servat mandata, quoniam generatio Dei conservat eum et malignus non tangit eum. Nimirum quandiu semen ille conservat, generatio Dei conservat eum et malignus non tangit eum. At si volens semen illud abiecerit, ex quo semine natus est, tunc profecto filium diaboli effectum, iam malignus non solum tanget, sed utetur eo, etiam pro suo. Quem Hieronymi sensum Augustinus etiam amplectitur, homilia in hanc epistolam quinta.

Atque utinam, haec apostoli doctrina nostri saeculi hominibus non esset necessaria. Sed videmus esse multos, qui, cura fratrum suorum et charitate neglecta, aliisque evangelii et naturae praeceptis omissis, preculis, meditatiunculis, non enim contemplationes dicam, die noctuque vacantes, mentiuntur se et nosse et diligere Deum. At in hoc scimus quod cognovimus eum, si mandata eius observamus. Qui enim non diligit, non novit Deum. Haec est autem charitas Dei, ut mandata eius custodiamus. Sane qui tum secundam, tum maxime tertiam epistolam eiusdem apostoli legerit, intelliget evidentius, totum apostoli sermonem eos coarguere, qui bonos, iustos, amicos et filios Dei se esse sine proximi charitate mentiebantur. Id vero gravius, quo maiori simulationis artificio fingebant se cognitioni Dei et contemplatione vacare. Verum de hoc argumento plura dicta sunt, quam fortasse ratio instituti operis postulabat. Itaque ad illud ex epistola ad Hebraeos testimonium, ne molestum sit plura dicere, dicemus nihil. Nec necesse est tamen aliquid dicere, cum in eiusmodi argumentis diluendis nostra opera et studium minime desiderentur. Illud etiam est facile quod in nono argumento primum opponitur. Iam enim demonstratum est, ut ecclesia sancta sit, non oportere omnes eos sanctos esse, qui illius partes esse dicuntur. Non autem, quamvis id Hieronymus fecerit, ecclesiam dupliciter usurpamus et eam, quae undique sancta et tota corpus Christi sit, et eam, quae cum sanctis malos habeat permixtos. Sed id docemus populum Christianum vere sanctum dici, licet non omnes, qui in hoc populo numerantur, sancti sint. Nam argutias illas elegantissimas, quibus hoc impugnatum est, consilium est negligere. Sophistarum quippe sunt merae nugae, gerris, ut aiunt, siculis vaniores. Praeterquam, quod forsitan ecclesiam sanctam credimus, quia populus est Deo per baptismum dicatus, consecratus, sanctificatus, hos enim scriptura sanctos appellare solet. Illud vero, quod statim additur, diligenter expendendum est. Aliud porro est partes ecclesiae esse, aliud esse ecclesiae membra. Nomen siquidem partis latius diffunditur, nomen membri contractius est. Pars ad totum refertur, membrum ad animantis corpus. Ita pars sine vita invenitur, ut in lapide, ligno ac caeteris eiusmodi. Membrum autem vere, et proprie sine vita ne intelligi quidem potest. Quamobrem improbi partes quidem ecclesiae sunt; membra ecclesiae aut Christi non sunt. Sunt autem diaboli membra. At in ecclesia esse censentur civesque civitati huic et annumerati et adscripti, cives mali et flagitiosi tamen. Quo vero pacto probi atque improbi eumdem omnino populum conflent, nec sit tamen societas lucis ad tenebras, conventio Christi ad Belial, Divus Augustinus egregie explicat contra Donat. post. collat. cap. 6. Qua una ex re caeterae huius argumenti confirmationes extremis, quod aiunt, digitulis evertuntur. Sive enim dicas corpus sive panem sive granum sive triticum seu alia similia quaevis, nomina sunt, quae bonis per se conveniunt quidem, sed per bonos illi etiam populo cuius boni primariae sunt partes. Hunc vero sensum omnia quoque Augustini verba prae se ferre notius est, quam ut iudicandum sit. Negat enim malos in corpore Christi esse nec posse habere Christum membra damnata. Negat in columbae membris computari. Negat ad illam ecclesiam pertinere, quae non habet maculam nec rugam. Negat spectare ad compagem domus Dei aut in ea etiam habitare, in qua unanimes solum habitant. Etenim haec universa, ut persaepe dictum est, tantum probis ex se attribuuntur, et horum ratione attribuuntur ecclesiae. Quemadmodum ratione partis in toto ipso insignis atque praecipuae quaedam de toto

enuntiari solent, quae partibus singulis non perinde conveniunt. Quamquam Augustinus illam fortasse Hieronymi partitionem secutus est, ut ecclesiam bifariam distribueret et eam quae omni ex parte bona Christique corpus sit et eam quae ex bonis malisque confletur. Qua vero fronte nobis Augustinum obiiciunt, qui in libr. retract. 2 cap. 18 et in Psam. 24 actor. 25 et lib. contr. Petil. 3 cap. 12 et de unitate ecclesiae, cap. 13 et contra Donat. post collat. a. 4 usque ad undecimum cap. nostram habet apertissime constantissimeque sententiam? Nec dubium est Cyprianum atque Hieronymum eadem nobiscum concinuisse; illum in epistola ad Maximum, hunc in comment. epist. ad Galat. et in dialogo adversum Luciferianos. Ac de nono argumento hactenus. Decimo vero argumento ex his, quae in 7 dicta sunt, satis, ut arbitror, responsum est. At undecimo argumento hoc habeto responsum. Non abhorret a sacrarum litterarum consuetudine, si eumdem omnino populum nunc propter iustos felicem beatumque dicamus, nunc propter improbos miserum et infelicem. En Moyses Israelem modo vocat populum electum, beatum, gentem sanctam, populum Dei peculiarem; modo durissimae cervicis populum, stultum et insipientem. Atque Isaias interdum populum Gomorrhae, interdum etiam populum Dei appellat. Et re vera si scripturae usus est, quemadmodum in confutatione secundi argumenti multis exemplis patefecimus, perinde populum reprehendere ac si omnes mali essent, atque ita consolari, ut si omnes essent boni; consectarium est quoque, ut populus idem et in reprehensione vituperationeque vocetur iniquus et in consolatione ac laudatione, sanctus. Nec Augusti. dubitavit ecclesiam nigram in malis, formosam in bonis interpretari in 3. lib. de doctrin. christ. cap 32. Quin Origenes ecclesiam propter eos qui columbas in illa vendunt, speluncam latronum appellavit trat. in Matth, 15. Quod si hoc nos praesidium deficeret, habemus alterum, quod in huiusmodi maior quaedam vis boni quam mali est. Plusque omnino valent pauci boni ut plebs bona sit, quam multi mali ut nominetur mala. Ecclesiam praeterea sanctam dicimus quod Deo peculiariter sacra sit; qua ratione, quamvis mali in ea sint plurimi, Synagoga Satanae appellari nec debet nec potest. Hinc enim in concilio Constantiensi eius impudens maledicentia damnata est, qui Romanam ecclesiam Synagogam Satanae appellavit. De undecimo autem argumento dictum est satis. Duodecimum vero infirmum et nugatorium est, tametsi Calvinus inde exultare non dubitet, unde erubescere debuisset. Ratiocinatur ille quidem interdum argute, saepius eleganter; sed quandoque adeo inepte, insulse, frigide ut vix eum credas, non dico eruditionem acumenve, sed aut rationem omnino ullam aut sensum etiam communem habuisse. Tantum haereticus error et caeca pertinatia potest, ut omnem prorsus doctrinam adimat, intelligentiae lumen extinguat et universam ingenii retundat aciem. Sed ad rem. Illud est verum Graecos esse schismaticos ideoque apud eos ecclesiam non esse. Credimus enim unam catholicam ecclesiam. Quare necesse est, ut qui ab unitate se separat, quoniam non est in una ecclesia catholica ne in ecclesia quidem ille sit. Nec Graeci solum schismatici sunt, sed sunt etiam haeretici; tum propter alia, tum haec praecipue causa, quod negant unum totius ecclesiae pastorem esse a Christo in Beato Petro institutum. Sed haec importune hoc loco, alibi opportune disserentur. Quod si qui

a Christo vero ecclesiae capite ita deficiant, ut ei abrogent fidem, hos fateor, ac multo etiam magis, privilegium ecclesiastici nominis amittere. Mortuo autem summo pontifice, una sine dubio ecclesia manet, et manet in ea spiritus veritatis; sed manca et imminuta sine Christi vicario et ecclesiae catholicae uno pastore relinquitur. Quocirca licet veritas tunc etiam in ecclesia sit, at si controversiae fidei et religionis oriantur, ecclesiae iudicia sine capite in terra non adeo certa erunt. Quae persequi huius loci non est. Atqui apostolus, cum eo loco dedita opera ecclesiae unitatem definire vellet, eius rei prorsus oblitus est, a qua re nos dicimus unitatem ecclesiae pendere. Sed mirari satis non possum istorum hominum futilitatem, qui cum non servarint unitatem spiritus in vinculo pacis, sed ab ecclesiae se corpore seiunxerint; Paulum eo loco nobis obiiciunt, qui illis vel advertissimus est. Nam si unum corpus et non duo Christus habet, quo modo nos duas ecclesias admittemus? Et si una est fides, qui in fide et religione discrepat, hic quo modo in una ecclesia est? Qui autem Christi vicarium contemnit, is ne unum filium agnoscit? Certe qui cultum Dei pro suo sibi arbitrio fingit, is nec spiritum unum colit nec patrem unum suscipit nec in una proinde ecclesia est, quae sine recta et catholica fide Deum unum nec colere nec habere potest. Verum isthaec, quae extra causam praeterque institutum invitis occurrunt, paucis refellenda sunt. Reliqua itaque persequamur. In Graecis, aiunt, viri boni sunt aliqui. Sane, si sunt aliqui, hi tantum erunt, qui cum catholica fide consentient, qui ab schismate alieni sunt, qui unum unius corporis tenent caput unumque unius ovilis pastorem, non in caelis solum, sed etiam in terris. Sic enim Christo capiti nostro ac pastori visum est, unum loco sui ecclesiae relinquere; quem simulatque fidelis abiiceret et corporis et ovilis desereret unitatem. Quemadmodum in Israel sub Hieroboam quidam erant viri pii, sed illi tantum, qui in divisione regni nullam fidei, religionis, sacerdotii divisionem meditabantur. Verum haec alias. Nunc illud admonendum puto, Apostolum eo loco ecclesiae perfectam unitatem communionemque describere; nimirum qualis in bonis sanctisque viris reperitur. Meminisse enim opus est corporis nomen proprium esse ecclesiae iustorum. Unum igitur corpus uno primum spiritu definitur, qui illud non modo quasi anima vivificet, sed tanquam spiritus membra eius singula ad finem suum quodque agat, moveat, instiget. Deinde unum corpus unam quoque spem vocationis requirit. Ubi spei vox pro re gloriaque sperata usurpatur, ut illo etiam loco, spes autem, quae videtur, non est spes. Unum igitur finem, sicut caeterae, haec etiam respublica habet, ad quem omnes eius cives vocati ac destinati sunt, in quem proinde spectant omnia huius corporis membra. Tertio loco una respublica unum Dominum, unum regem, unum caput desiderat. Nam si duo habeat capita, monstrosa erit. Exigit praeterea unam fidem. Nisi enim huius reipublicae cives fideles sint, Dei populum non conficient. Populus autem Dei intelligitur divino cultui ac religioni dicatus. Quod nisi una sit omnium communis fides, ne una quidem religio erit atque adeo nec una Dei ecclesia. Quid, quod si diversa credimus, cum fides sit quasi huius corporis oculus, eundem scopum et finem, habere non possumus? Una ergo fides necessaria est. Necessarium est denique praeter haec baptisma unum, in quo inest caeterorum sacramentorum communicatio. Plebs quippe christiana non interiore solum fidei communione ac charitatis vinculo, sed externa etiam fidei testatione sacramentorumque consociatione constat. Ex quo fit, ut nisi in eodem baptismo eisdemque omnino

sacramentis membra exterius colligata sint, in unum Christi corpus, quod est ecclesia, coire non queant. Fecit autem apostolus solius baptismi mentionem, tum quoniam inter omnia sacramenta vel maxime est unum, tum quoniam hoc sacramentum Christianae gentis proprium signaculum est, quo videlicet non consignamur modo, sed etiam sacramur. Id quod Synagogae circumcisio praestabat. Iam in verbis, quae addit Paulus, unus Deus, unus pater…, eo, ut mihi videtur, respicit, ne in uno huius reipublicae domino tyrannidem ac dominationem subesse putaremus. Unum itaque dominum cum dixisset, blandioribus vocibus dominatum mollit ac mitigat. Ne te, inquit, terreat unus dominus; unus enim Deus idem est unusque etiam pater. In Dei porro nomine bonitatem, suavitatem, providentiam numinis intellige. Beatus, ait, populus cuius dominus, Deus eius. Sed ille multo beatior, cuius Dominus pater eius; in patre siquidem singularis amor et cura minime vulgaris designatur, ut non tam regnum quam patris unam filiorumque familiam intelligas. Sed nescio quo pacto, dum Pauli verbis institit atque haesit oratio, a proposito longius excurri institutique mei pene immemor factus sum. Dicebam apostolum perfectam corporis ecclesiae unitatem causis suis omnibus definire. Ecclesiae vero unitas latius extensa est et in eis invenitur, qui non servant unitatem spiritus in vinculo pacis; nec inter se per amorem cohaerescunt nec alii alios apprehendentes capiti suo connectuntur. Quin etiam partes quaedam in hoc toto sine fide insunt, ut haeretici occulti quandiu ab ecclesia non sunt exclusi. In quibus satis est unum baptisma sacramentorumque eadem societas et communio, ut in ea ecclesia esse dicantur. Nam summum pontificem, episcopos caeterosque ecclesiae ministros potestate ac iurisdictione per haeresim abditam interioremque privari; non modo non certum, sed ne probabile quidem esse, maxima auctoritate Theologi affirmant. Rectores vero ac magistratus et reipublicae omnino administros illos esse, qui reipublicae huiusmodi partes non sint, ne cogitatione quidem informari potest. Ex quibus magna significatio fit non esse aequam in omnibus ecclesiae partibus unitatem, sed in quibusdam valde imperfectam. Id si minus intelligitur, ex corpore naturali percipi potest. In quo sic spiritus et anima existit, ut partibus quibusdam vim sentiendi tribuat, quibusdam vim crescendi, aliis, ut videtur, ne ullam quidem aut animalem aut spirabilem facultatem; perinde ut si partes illae nec animam nec spiritum in se haberent. Quin etiam videmus, cum membrum aliquod sensu et vita carens arescit in corpore, quoniam reliquis omnino partibus continuatur, motum quendam externum ab spiritu participare; quamquam spiritus illi nihil interius vitaleque communicat. Quem profecto modum spiritus Christi in corpore ecclesiae tenet ac servat. Quasdam enim partes ita animat et vivas facit, ut nihil illis deesse vitalium motionum videatur; in quasdam sic influit, ut non vitam eis quidem, sed interiorem quamdam spirationem quasi vitalem conferat; aliis exteram vim suam facultatemque dimittat, ut quamvis mortua prorsus et arida membra sint, quia non sunt tamen a corpore excisa, ab spiritu cum corpore moveantur. Quae partium affectarum mirabilis continuatio ac series, licet tenus illa quidem et modica sit, at tantum in ecclesia valet, ut propter locum, quem habent in corpore, nonnullae partes vel capita ecclesiastici corporis appellentur. Vae, inquit, vobis, qui opulenti estis in Sion… optimates, capita populorum.

Membra videlicet aliquando, non ex vita, quam sua sponte et natura vendicant, sed ex situ, quem sortita in corpore sunt, per metaphoram transferri solent. Ita, qui locum primum in ecclesiae gubernatione tenet, caput ecclesiae ille dicitur, tametsi proprie ac vere membrum corporis ecclesiae non est. Sed de his, quae ad ecclesiae unitatem spectabant, quantum huic loco satis erat, dixisse videmur. Nunc de universitate ecclesiae dicamus, nam id in tertio decimo argumento quaeritur. Καθόλον Graece, si verbum verbo reddas secundum totum interpretabere; olon enim totum est. Unde catholica, ut Augustinus ait, nomen accepit, quod in toto orbe iuxta prophetarum praedictiones diffusa est. Quia vero in toto orbe universae etiam gentes intelliguntur, inde adeo venit, ut ecclesia catholica, id est, universalis nominetur, quoniam in omni gente, populo, natione, sexu, conditione longe lateque patet. Cuius utriusque rei extat insigne illud oraculum, Postula a me et dabo gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae. Atque hoc discrimine non solum a Synagoga, sed ab haereticorum etiam conventiculis congregationibusque distinguitur. Sunt etiam qui dicant ecclesiam propter communem fidem universalemque doctrinam catholicam appellatam. Fides autem ecclesiae atque doctrina multifariam communis et universalis est. Primum ratione hominum iuxta illud, Praedicate Evangelium omni creaturae. Deinde ratione loci, quemadmodum scriptum est, Praedicaverunt ubique et in omnem terram exivit sonus eorum Praeterea ratione temporis. Quoniam apostoli non tum hoc, tum illud, sed idem dixere semper. Fideles, inquit, Deus, quia sermo noster qui fuit apud vos, non est in illo est et non. Sed est in illo est. Item, Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ut lex tua. Omnia mandata tua veritas. Et posterius, in aeternum, Domine, permanet verbum tuum in generatione et generationem veritas tua. Quod igitur ab omnibus in omni et loco et tempore certo atque constanter creditur et docetur, id vere dogma catholicum nuncupatur. Et quae huiusmodi dogmata ac disciplinam habet, ea vere ecclesia catholica. Nam haereticorum conciones privatas habent peregrinas, inconstantes clandestinasque doctrinas. Bene ergo et prudenter Vincent Lirin. De prophan. nova. In ipsa, inquit, catholica ecclesia, ad quam non una natio, non unus angulus, sed maris multitudo convertitur; id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est. Hoc est enim vere proprieque catholicum, quod ipsa vis nominis ratioque declarat, quae omnia haec vere universaliter comprehendit. Quae cum ita sint, ille est verus germanusque catholicus, qui quicquid universaliter antiquitus ecclesiam catholicam tenuisse cognoverit, id solum sibi tenendum credendumque decernit. Quicquid vero ab aliquo deinceps uno praeter omnes vel contra omnes novum et inauditum subinduci senserit, id non ad religionem, sed ad tentationem potius intelligat pertinere. Hactenus Lirinensis. Scio causas proferri alias solere, cur ecclesia catholica sit; sed hae mihi visae sunt cognominis huius asserendi gravissimae. Quibus positis illud argumentum facile diluitur. Primum enim ecclesia non ita modo contracta est et adducta in angustum, ut in orbe diffusa non sit. Quin nostra memoria novus orbis apparuit multo maximus atque latissimus, in quem discipulorum Christi sonus exivit, ne quispiam dicat Hispanos, Gallos, Italos, Germanos caeterasque nationes, in quibus Christi nomen aut vivit aut non omnino deletum est, minorem partem orbis occupare. Deinde satis est, ecclesiam semel in totum mundum esse fusam, ut etiamnum vere catholica dicatur. Nempe eadem ecclesia est, eamdemque fidem tenet, quam Apostoli in universa terra vulgarunt. Sane vero fidei praesentis universitas ad eam universitatem referenda est,

quae tempore anteacto in ecclesia fuit; et haec ad illam tandem, quam apostoli in totum orbem ediderunt, quemadmodum in secundo libro demonstratum est. Ex quo efficitur, ut quamvis Christiana fides in unius forte provinciae angustias redigeretur, nihilominus catholica esset et provincia item, quae eam fidem haberet, ecclesia esset etiam catholica. Nam et ecclesiae singulae sub universali comprehensae catholicae vocitantur, quoniam eam fidem habent, quam universalis tenet tenuitque semper ecclesia. Sed haec et ea quoque quae restant, perspicua sunt omnia. Breviter itaque expendienda sunt. Obiicitur ergo in quartodecimo argumento frustra omnium fidelium sensum expectari. Cui ergo argumento haec brevissime retulerim. Duo sunt rerum genera, ut alias dictum est, quae ab ecclesia creduntur. Unum, quod ad omnes aeque pertinet, ut Deum esse hominem, animum nostrum esse immortalem. Et in hoc genere non est valde difficile omnium fidem sensumque cognoscere. Non dico autem, ut seorsum rogentur singuli, quod et permolestum esset et oppido quam ridiculum, sed singulorum fidem in huiusmodi statim sese prodere; satisque mediocri adhibita diligentia cognitam nobis et perspectam esse posse, praesertim si res in contentionem veniat et vulgus suo more calescat. Alterum est genus earum rerum, quas cognoscere non rudium et imperitorum in ecclesia, sed maiorum et sapientium interest. Ut Epistolam ad Hebraeos esse canonicam, ac reliqua similia quam plurima. Quo in genere si vulgarem plebis sententiam roges, perinde erit, ut si a caeco sensum colorum postularis. Caute igitur atque prudenter, cum huiusmodi fortasse res in sermonem popularem incidunt, qui in vulgo paulo modestiores sunt, nihil omnino affirmate asseveranterque pronuntiant; sed in se credere ac sentire in hisce rebus profitentur, quod ecclesia credit a sentit. Quo profecto nomine sapientes ecclesiae maioresque designant. Porro sive in hoc sive in illo genere quaestio versetur, populus quasi de tribunali sententiam dicere nec debet nec vero potest. Quoniam, ut hic pro certo et probato sumimus, ligandi, solvendi iudicandique potestas in singulis fidelibus non est, sed in ecclesiae praefectis atque pastoribus. De qua re alio loco disseremus. Nunc illud dicimus, in communi omnium controversia certum argumentum ex communi fidelium sensu depromi, quamvis non oporteat sigillatim omnium sensum perscrutari. In fide autem earum rerum, quae propriae sunt doctorum atque sapientium, solam horum sententiam expectandam; vulgi ne expectandam quidem. Nam illi certam fidem faciunt catholici dogmatis, hi faciunt nullam. At vero in utrarumque rerum decretis ac legibus nec vulgus nec sapientes omnes habere locum; sed ii tantum, qui sint ecclesiae pastores, quemadmodum libris sequentibus explicaturi sumus. Ea vero argumenta, quibus pastorum veritas atque auctoritas impugnata est, in librum huic proximum differantur, ubi haec multaque id genus alia longe opportunius refutabimus. Caeterum quod duo symbola ecclesiae internoscendae Calvinus ponit, nempe ordinem in verbo et sacramentis a Christo commendatum, ad quas omnino notas ceu ad Lydium lapidem omnis congregatio exigenda sit, quae ecclesiae nomen obtendat; bene profecto haberet, nisi hunc Lydium lapidem in manu habere ipse vellet, caeteris negaret omnibus. Nos asserimus Lutheranos nec synceram evangelii doctrinam nec legitimam sacramentorum administrationem retinere. Illi contra nobis utramque notam inurunt. Ecquis erit iudex? Negant apud nos ecclesiam esse; apud se, ut nos dicimus, existere

mentiuntur. Ecqui sunt ii tandem, quibus lapis iste Lydius est certus, solidus, germanus ad veram ecclesiam explorandam? Arius, Nestorius, Macharius, Donatus, Pelagius caeterique omnes haeretici, tum etiam cum ecclesiae bellum facient, eadem omnino insolentia se habere praeferent duas illas ecclesiae quasi tesseras. Quapropter in quacumque de fide cum haereticis controversia ecclesiae notio periclitabitur. Excipient enim protinus nos aut in fidei errore versari aut Christi sacramenta non perinde gerere ut a Christo nobis institutum atque praescriptum est. Notior est ecclesia, mihi crede, notior est, quam ut quibuslibet motis quaestionibus eius non solum auctoritas, sed res omnino et nomen in dubium revocentur. Verum hoc Calvinus loco sic insulsus extitit, ut nihil aliud eius nisi ipsa insulsitas rideatur. Ecclesiam enim apud nos esse, modo ait, modo negat. Nunc ecclesiam dicit nunquam fuisse intermortuam; nunc contra verbi puram praedicationem asserit aliquot iam saeculis evanuisse. Tum affirmat sub Romano pontifice, quem Antichristum vocat, non esse ecclesiae nomen abolitum, sed sub eius quoque tyrannide ecclesias manere; tum astruit praesentes omnes catholicorum coetus idololatria impiaque doctrina contaminatos esse claviumque proinde non habere potestatem. Quod si ita est, Christi ecclesiae qui sunt? Nempe si Christi ecclesiae sunt, Ecclesiae catholicae membra erunt. Porro si membra sunt verae catholicaeque ecclesiae, nequeunt vel idololatriae probare scelus vel errores Evangelio contrarios docere. Item nisi stultum mihi quoque ipsi videretur, exigerem ex illo cogeremque ut responderet num viros aliquot probos in catholicorum concione esse arbitretur. Si nullos, quoniam, ut ait, omnes ad unum sunt idololatrae et in impietate esse pius nemo potest; eadem profecto causa ante Lutherum vir bonus in catholicis nemo esset, quippe cum eiusdem criminis rei essent omnes in eodemque errore versarentur. Ecclesia ergo Christi catholica iam ante Lutherum nulla in orbe erat. Et ubinam sunt illae de aeterno Christi regno promissiones, quas, quoniam apertae, clarae, perspicuae sunt, nulla iste interpretatione potuit eludere? Sin autem vere pii inter nos sunt aliqui, non est certe apud nos ecclesia impia, sed pia. A qua cum se contentionis studio Lutherani separaverint, exploratissimum est, a vera eos Christi ecclesia descivisse. Quid? An ne ambiguum est Ambrosium, Hieronymum, Augustinum, Basilium, Chrysostomum caeterosque optimos ac praestantissimos viros, quos catholici et veneramur et agnoscimus, vera ecclesiae Christi membra fuisse? At illi stant a nobis universi, Lutheranis universi repugnant. Quod facillimum est ostendere. Sed quid ego stultus, qui suadere velim Lutheranos haereticorum more cum ecclesia Christi bellare? Quasi vero difficile esset, causis evidentibus ac necessariis addicere, hos neque in Apostolica neque in Catholica neque in sancta nec in una ecclesia esse. Nihil sane facilius esset, nihil explicatius, nihil promptius, si huius esset aut loci aut temporis. Nimirum quibus omnino rebus cum Donatistis Augustinus egit, ut eorum animos ad veram notionem ecclesiae unius sanctae Catholicae atque apostolicae revocaret; iisdem nos Lutheranos vincere nullo negotio et labore possumus. Atque si res ipsae, quae tamen in manu nostra sunt, in hac nos pugna desererent; at cognomina Catholici ac Lutherani apertissime planissimeque demonstrant veram germanamque ecclesiae notam et characterem habere nos, illos non habere, quamvis ecclesiae nomen fingant, simulent, obtegant. Sicubi, ait Hieronymus, audieris eos, qui

dicuntur Christi, a quoquam alio nuncupari, utputa Marcionitas, Valentinianos, Pelagianos…, scito non ecclesiam Christi, sed Antichristi esse synagogam. Quo eodem discrimine Augustinus atque Epiphanius haereticos a Catholicis distinguendos esse docuerunt. Cum itaque Lutherani cognomen ex Luthero traxerint, planum et expeditum est eos a communi fide atque ecclesia Catholica in privatam et singularem haeresim abiisse. Nobis autem super terram nullus fidei magister est, unus caelestis est Christus, a quo Christianorum cognomen est, quod habemus ex illo haereditarium. In Christi igitur ecclesia sumus. De qua haec, ut brevissime dici potuerunt, ita a me dicta sunt. Nunc ad reliquos locos ex ordine instituto progrediar meque ad meum munus pensumque revocabo.

DE AUCTORITATE CONCILIORUM