De locis theologicis

DE HISTORIAE HUMANAE IN THEOLOGIAM UTILITATE

Emersi iam e vadis, et scopulos praeteruecta est oratio mea. A rebus enim dificillimis ad res faciles delapsus sum, neque historiae humanae auctoritate explicanda potest aut ingenium aut Theologia mea periclitari. Multo vero id minus, cum illud explico: quam sit Theologo humana historia utilis et necessaria. Nullos quippe hic adversarios habemus, nulla contra veritatem argumenta sunt. Etenim viri omnes docti consentiunt, rudes omnino theologos illos esse, in quorum lucubrationibus historia muta est. Mihi quidem non Theologi solum, sed nulli satis eruditi videntur, quibus res olim gestae ignotae sunt. Multa enim nobis e thesauris suis historia suppeditat, quibus si careamus, et in Theologia et in quacunque ferme alia facultate inopes saepe numero et indocti reperiemur. Cum vero pateat, quandoque in re quondam gesta Theologiae disputationis cardinem verti, quis est hic qui neget, interdum etiam in scholastica disputatione opus esse ex annalium monumentis testes excitare clarissimos veritatis? Equidem historiam esse Theologo disserenti necessariam, cum saepe alias, tum maxime in hoc opere animadverti: ubi quantus mihi fuerit historiae humanae usus, qui superiores libros attigerint, ii facile iudicabunt. Nam quam magnus postea futurus sit, non audeo ego in presentia dicere, ne montes aureos videar polliceri. Certe quantum historiae cognitione Theologus indigeat, vel illi abunde magno argumento sunt, qui eius ignoratione sunt in varios errores lapsi. Huius generis quidam exemplum ponunt, quod Traianum Gregorii precibus a gehenna liberatum non vulgo solum, sed Divo etiam Thomae olim iuveni persuasum est. Persuasum est autem Ioannis Damasceni auctoritate, cui Divus sane Thomas plurimum deferebat. Sed illius fabellae, inquiunt, argumento nemo adduceretur, si ex temporum ratione intelligeret Ioannem Damascenum rei eius auctorem esse non posse, ut qui plus uno seculo iuxta horum sententiam Gregorium antecesserit. Nam Raphael Volaterranus, Vincentius Valuacensis ac Divus Antoninus illum tradunt sub Theodosio floruisse.

Sed hoc exemplum ineptum est, cum Ioannes ille Damascenus, qui quatuor de orthodoxa fide libros edidit, sub Constantino et Leone floruit, hoc est, Divo Gregorio iam defuncto. Nec in re aperta opus est aut Ioannem patriarcham Hierosolymitanum, aut rerum scriptorem Romanarum libris 21 et 22 aut alios etiam historicos excitare, ubi Ioannes ipse Damascenus non obscure indicat, quo tempore extiterit. Primum enim Cyrillum saepe refert, qui post Theodosium fuit. Synodi quoque Chalcedonensis aliquando meminit. Quin libro 3 capite 10 Petri cuiusdam Gnaphei fecit mentionem, qui sub Iustiniano in quinta synodo damnatus est. Sed et libro 4 capite 17 contra Iconomachos scribit, eosdemque in libro de haeresibus Iconoclastas et Thymoleontes appellat, a Leone scilicet, qui sectae illius praecipuus et auctor et adiutor fuit. Eodem praeterea de haeresibus libro Monothelethas commemorat Cyrum, Sergium et Eustachium, qui damnati sunt in sexta synodo sub Agathone papa: adversum quos copiose etiam scripsit libro 3 de orthodoxia fide capitibus 14 et 15. Quae omnia qui expendat, is facile intellegat Ioannem Damascenum post Gregorium extitisse. Nam quod Tritemius ait, duos fuisse huius nominis, alterum sub Theodosio, qui libros illos Theologiae composuerit, alterum sub Leone, qui pro imaginibus depugnarit, id commentitium totum est, ut ex locis modo excitatis apparuit. Nec vero historiam ego illam probo. Mirum enim est, hominem Graecum rem et nostram et toto, ut ipse inquit, orbe vulgatam Graecis suis prodidisse, quam historia tamen omnis Latinorum ignorat. Sint ergo fabulae, non repugno, ea quae de Traiano et Gregorio referuntur. At non ob illam causam tamen, quia prior Gregorio Damascenus fuerit. Verum hoc in genere Hispanus noster Gennesius Sepulueda nuper erravit, homo neque meo iudicio imperitus, et suo valde doctus, certe et eloquendi arte clarus, et a Theologiae studio non abhorrens. Qui cum persuadere vellet, barbaris novi orbis oppugnandis iustam esse belli causam, in eam argumentationem incubuit: quod Gregorius in epistola libri primi septuagesima tertia, id quod refertur 23 quaestione 4 Si non, Gennadium conmendat, qui tantum Christianae dilatandae causa rei publicae bella susceperit: quatenus Christi nomen per subditas gentes fidei praedicatione circumquaque discurreret. Hoc vero Gregorii testimonium quam sit ineptum ad rem propositam comprobandam, is quoque ipse Gennesius facile iudicasset: si ex historiis didicisset, eos adversum quos bella Gennadius gessit, hostes non imperii Romani modo, verum etiam ecclesiae Christique fuisse. Id quod ex alia quadam ad eundem Gennadium epistola, quae est in eodem libro numero septuagesima secunda luce clarius videre licet. Nec dubitari potest Vandalos, quorum reliquiae eo usque in Aphricana provincia supererant, Ariana peste affectos: nec ignoratur Donatistas, quibus Aphrica tum etiam plena erat, praemiis et vi contra catholicos non solum disputatione pugnasse. Sed de his exemplis non est hic locus disserendi, ubi breviter et in transcursu Theologum admonemus ut ne historiam ecclesiasticam negligat, cuius et cognitio magnos fructus parit, et ignoratio parit errores. Iam vero Augustinus libro de doctrina Christiana 2 capite 28 ethnicorum etiam historias ad intelligentiam scripturae sacrae plurimum conferre tradit, ostenditque ex earum ignoratione quosdam circa scripturas errasse. Videlicet Irinaeus et Tertullianus circa aetatem, qua Christus passus est, vario sunt quidem errore versati, sed ob eandem causam tamen. Historias enim humanas hoc loco neglexerunt, quibus cognitis ea res facillime expeditur. Quanquam uterque erroris sui ex evangelio quoque poterat admoneri.

Atque Erasmus, quas tenebras super universam terram factas plane scribit Evangelista, eas ipse super Iudaeam tantum fusas intellegit, falsaeque intelligentiae causam ponit neque veram neque, si vera esset, satis idoneam, quod si hae tenebrae tanto spatio contigissent, per universum orbem, aliquis certe seu Latinus seu Graecus scriptor eius rei meminisset. Nam epistolam, qua Dionysius astruit eclipsim illam se diligenter et vidisset oculis et animo considerasse; quasi nomine Dionysii confictam deridendam propinat. At vero nec quam Philosophiae et doctrinae laudem Dionysio Ariopagitae eripere conatur Erasmus, eam ego in hoc opere asserere instituo, nec id etiam reprehendo, quod Divum Hieronymum eius interpretationis auctorem facit, cui non alius quisquam scripturae interpres apertius contradicit. Illud ago, nisi humanas historias hic ignoraret Erasmus, tenebras profecto illas aliter, ac vere quem interpretaturum. Phegon, enim Olympiadarum egregius supputator in quatuordecimo libro ita scribit: Quarto autem anno 202 olympiadis magna et excellens inter omnes, quae ante eam acciderant, defectio solis est facta. Dies hora sexta ita in tenebrosam noctem versus, ut stellae caelo visae sint, terraeque motus in Bithynia Nicaenae urbis multas aedes subuerterit. Quem annum cum passione dominica concurrisse Eusebius in chronicis patefacit. Lucianus quoque presbyter Antiochenus vir moribus et eruditione praecipuus cum gentibus de fide Christiana disputans requerite, inquit, in annalibus vestris, et invenietis temporibus Pilati, Christo patiente, fugato sole interruptum tenebris diem. Auctor est Eusebius libro nono ecclesiasticae historiae capite 6. Tertullianus demum eodem, inquit, momento dies medium orbem signante sole subducta est. Deliquium utique putaverunt, qui id super Christum praedicatum non scierunt: et tamen eum mundi casum relatum in archiuis vestris habetis. Hactenus ille in Apologetico capite 21. Quibus ex rebus facile intelligitur, sacris literis exponendis historias etiam gentilium esse necessarias. Quae quanquam ita sunt in promptu, ut res disputatione non egeat, sunt tamen nobis in tertiodecimo libro fusius explicanda. Cum igitur ibi haec simus exemplis manifestissimis illustraturi, non est cur quae eius libri propia doctrina erit, hoc nos eam loco importune antevertamus. Atque ut Geometrae solent non omnia argumentis ostendere, sed postulare, ut quaedam sibi concedantur, quo facilius quae velint expliquent: sic ego interim.a lectore postulo, ut mihi concedat esse in libris sacris loca plurima, quae sine historiae humanae cognitione expediri non queunt. Quod autem in disputatione adversum fidei Christianae inimicos rerum gestarum monumenta Theologo peropportuna sint, clarissimorum virorum usus aperte confirmat. Tertullianus ex ipsis Romanorum historiis argumentatur, pessimos quosque saevos Christianis crudelesque fuisse. Bonum itaque esse id quod mali homines insectarentur. In libro vero ad Scapulam quot rerum gestarum exemplis usus est, ut persuaderet ob vexatos Christianos multos gentilium praesides tristes exitus habuisse? Quamobrem qui cum nostris pugnavissent, eos cum Deo quoque sine dubio certasse. Cyprianus idolorum omnium vanitatem qua historiarum scientia et commemoratione coarguit? Hieronymus quot quamque varias adyersum Iouinianum historias in commendationem virginitatis castitatisque commemorat? Lucianus presbyter, quemadmodum supra diximus, ipsos gentium annales excitat, ut nostrae etiam fidei

dogmata illorum testimoniis asserat. Eusebius Iudaeos et paganos saepe ex historiis humanis refutat. Non ergo historia solum ecclesiastica, sed ea etiam, quae est ab ethnicis actoribus scripta, Theologo contra adversarios fidei utilissima est. Quapropter rudem esse omnino in historiis gentilium aut inertissimae segnitiae est, aut fastidii delicatissimi. Enimuero quod commode ac prudenter, non in concionibus dico, sed etiam in disputationibus Theologus exempla proferat, dum quidpiam vel iustum esse suadet vel iniustum, quoniam a viris, aut probis, aut improbis usurpatum est: Tertullianus, Hieronymus, aliique viri grauissimi satis ostenderunt, qui non raro huiuscemodi persuasionis genere delectantur. At exempla probabilia sine historiae cognitione proferri qui possunt? Quam late igitur historiae utilitas fusa sit apparet: siquidem quacumque Theologi ingredimur sive concionando sive disputando, seu sacras literas exponendo, in aliquam historiam vestigium ponimus. Itaque cum ad has multas res Theologo perutiles sint historiarum libri, studiose profecto ab eo legendi sunt: ne turpiter in rebus ad se maxime pertinentibus erret, eaque ignoret, quae ignorari non sine imprudentia modo, sed ne sine imperitia quidem possunt. Historia quippe, ut Cicero verissime dixit, cum magistra vitae est, tum etiam lux veritatis. De historia ergo utilitate hactenus dictum est, nunc de auctoritate videamus.