De locis theologicis

Cum vero de unius aut alterius Philosophi secta disseritur, longe diversa quaestio est. Atque quo quisque doctior et gravior est, eo et illius quidem et probabilior auctoritas et fide dignius testimonium. Sed nulli Theologus ita sese adiudicare debet, ut ab eo ne latum quidem unguem putet discendendum. Non enim aequum est, ut apud Christi¹ discipulos tantum ethnici unius auctoritas possit, ut etiam sine ratione vincat. Refert certe in quacumque arte plurimum unum in illa excellentem auctorem legere, cui potissimum te addicas. Nullus tamen quamlibet eruditus sentiendi tibi ac dissentiendi auctor futurus est. Nemo enim fuit omnium, qui non, ut homo, interdum hallucinaretur. Enimuero quis primas inter Philosophos habeat, quisue proinde ille sit, cui praecipuam dare operam operae pretium sit, variae sunt doctissimorum discrepantesque sententiae. Nam, ut alios praeteream in huiusmodi causa, aliud Divo Augustino videri solet, cui caue quemquam anteponas, nec enim doctior vir fuit Augustino quisquam nec clarior; aliud autem videtur Divo Thomae maximo grauissimoque Theologo atque philosopho. Divo Augustino Plato summus est; Divo Thomae summus est Aristoteles. Sic fere res habent ut id doctrinae genus quisque maxime probet, cui a teneris annis maxime assvetus est: Exoritur Augustini ratio ex altera parte, nullos esse omnium Christianae magis doctrinae concordes quam Platonicos. Plato siquidem fuit ex Hebraeis Philosophus, ut Clemens Alexandrinus auctor est. Imo vero, inquit Thomas Peripateticorum doctrina Christiano² dogmati consentit plurimum. Clemens enim Alexandrinus libro quinto Stromatum etiam refert Aristobulum multis libris probasse Philosophiam peripateticam ex lege Mosaïca et aliis dependisse Prophetis. Ac Divi Thomae sententia quidem et omnium pene gentium et multorum saeculorumvsu probata est. Platonem enim iam inde a multis annis vix in angulis homines otiosi legunt. Aristotelem vero magno consensu orbis academiae resonant. In Aristotelem quoque illud elogium unicum universae consentiunt gentes per antonomasiam Philosophum, hoc est, Philosophorum primarium fuisse. Iure ergo illum amplectimur, cuius de laude omnium sit fama consentiens. Divo etiam Thomae ita sunt Theologi scholastici assensi, ut in schola Theologiae Plato ne locum habeat quidem, ita eam Aristoteles occupavit. Illud constat neminem in rebus naturalibus plene eruditum esse posse, si solum Platonem legat. Solus autem Aristoteles abunde sat est ut sit homo in Philosophia tribus omnino partibus eruditus. Sane, ne quis causetur misero saeculo Aristotelem Theologis, Platonem autem meliore Ecclesiae statu placuisse, sciat is, quicumque est tandem, scholam Aristotelicam Alexandriae tum etiam vigere solitam, cum ibi Doctores Apostolici vigerent plurimum. Sed enim, ut mihi quidem videtur, nec Augustini nec Thomae contemnenda est sententia. Nam et iis concendendum est, qui Aristotelem amant, et iis forsitam qui Platonis amici sunt. Quorum iudicium, in eo quod de animi inmortalitate, de Dei providentia, de rerum creatione, de finibus bonorum et malorum deque alterius vitae vel praemio vel poenis Platonem apertius constantiusque locutum asserant, dificile factu est non probare. Probanda magis est Divi Thomae opinio, sed ita tamen ut adhibeantur moderatio quaedam, sine qua probari illa non potest. Placet enim quoque nobis Aristoteles et recte placet, modo ne repugnatem etiam illum ad Christi velimus semper dogma conuertere. Id quod interpretes fere solent. Qui vim contextui saepe asserunt atque Aristotelem cogunt, ut velit nolit pro fide catholica pronuntiet. Periclitemur autem, si placet, et iis quidem exemplis, in quibus errasse Aristotelem vulgus Theologorum fortasse non putat. Nec enim hoc loco de aeternitate mundi

mentiumque praefinito numero disserendum est. Sed ne de animi immortalitate quidem. Nam illa priora obvia sint omnibus, haec autem quaestio in his commentariis, quos de anima scripsit, accuratissime est a Caietano disputata. Verum haec consideremus, quae difficiliora sunt et quae Aristoteles vafre verbisque de industria ad imponendum compositis obscure videtur enunciasse, ut si a doctis fortasse viris iure quandoque et vere reprehenderetur, haberet quo posset elabi atque ab amicis excusari. Nec ego hic tamen adversus Aristotelem accusationem instituo virum doctissimum deque humanis literis omnibus benemeritum. Sed cum plerique ab illo nunc non aliter atque ab oraculo pendere videantur, secureque omnia illius opera legere minuenda est haec opinio, ne ab huius Philosophi placitis disentire piaculi loco sit. Audivimus enim Italos esse quosdam, qui suis et Aristoteli et Averroi tantum temporis dant, quantum sacris literis ii, qui maxime sacra doctrina delectantur; tantum vero fidei, quantum Apostolis et Evangelistis ii, qui maxime sunt in Christi doctrinam religiosi. Ex quo nata sunt in Italia pestifera illa dogmata de mortalitate animi et divina circa res humanas improvidentia, si verum est quod dicitur, nihil enim praeter auditum habeo. Cum homines Aristotelis inflati opinionibus turpiter sibi blandiuntur et inde in maximo versantur errore. Sed haec hactenus. Nunc ad propositum reuertamur. Primus quidem locus, ubi contra scripturarum fidem errasse Aristotelem existimo, habetur de somno et vigilia, quo loco negat Deum immittere somnia redditque eius rei causam, quod si Deus eorum eset auctor, sapientibus vel maxime, et his quidem vigilantibus ea immitterentur. Alterum exemplum est in tractatu de bona fortuna, ubi res fortuitas divinae gubernationi ac directioni subtrahit duobus argumentis persuasus: uno quod res secundae prauis obueniant, quorum Deum habere curam non sit vero simile; altero quod Deus potius dirigeret in effecta fortunae homines sapientes, cum contra fere videamus imprudentissimos quosque esse fortunatissimos. Tertius locus est libro primo De coelo, ubi quicquid genitum esset, id corruptibile asseruit, nec incorruptibile quicquam quod non esset genitum. Posuerat vero ante omnia varias harum vocum significationes ne res verbi ignorantia claudentur. Ratus itaque se adversus Platonem bonam habere causam certamque proinde sibi victoriam pollicitus, contra morem suum non obscure, sed quam fieri potuit aperte docuit, quidquid corruptibile esset, id ingenitum esset ac perpetuum oporteret, hoc est nullo unquam modo incepisse. Sic enim vocem illam interpretatur. Qua ex re fieret, ut anima rationalis aut corruptioni esset obnoxia aut esset certe ingenita et sempiterna. Quartus locus est libro quinto rursumque duodecimo Metaphysices, quibus locis definit deum animal esse perpetuum et optimum. Vocat autem deum communi nomine substantiam quamcumque coelestem et divinam. Nam post haec incipit inquirere an illa substantia sempiterna una an plures sint. Atque eodem libro duodecimo consentit bene antiquos res illas praestantissimas deos appellasse. Ludit autem per amphiboliam: nunc enim mentem ipsam deum vocat, nunc coelum, cuius anima mens est, id quod libro etiam secundo de coelo videre licet. Sed nequis sit admiratus, quod coelestes substantias animalia hic Aristoteles nuncupit, nam veterum more substantiam animatam sive anima sensitiua, seu intellectiua, vocat animal. Itaque arbitratur Deum illum unum principem caeterorum, extremo coelo affixum, per se mouere ipsum, quomodo caeterae mentes suos orbes movent, suntque

Aristoteli ipsorum orbium animae, ut et Divus Thomas secundi contra gentiles capite septuagesimo admittit. Nec Aristoteles aut octavo Physices aut duodecimo Metaphysices hominis intelligentiam ad aliud principium revocat, quam ad illam primam mentem, quae vi sempiterna primum mobile ciet. Quintus locus est eodem quoque libro, ubi substantiis intellectualibus caelorum motricibus virtutem tribuit infinitam, quod infinito tempore moueant. Sextus locus est etiam eodem libro, ubi, ut mihi quidem videtur, Dei providentiam praemiaque et supplicia, quae probos et improbos in futura vita manent, fabulas esset significavit gratia vulgi continendi in officio confictas. Reliqua, ait, fabulose iam sunt allata ad persuasionem vulgi atque ad usum legum, vitaeque humanae utilitatem. Ecquae enim, rogo, illa sunt veteribus credita, in quibus haec ambo conveniant, ut sint et ad usum legum et ad vitae humanae utilitatem tradita nisi ea, quae nos explicare voluimus, Aristoteles noluit ne proborum hominum, eorum vel maxime, qui rei publicae curam gererent, inuidiam sibi odiumque conflaret? Nam, quod Aristoteles Deo rerum humanarum providentiam adimat, maxima auctoritate Theologi affirmant, Clemens Alexandrinus libro quinto stromatum et Epiphanius libri terti adversum haereses capite ultimo. Quos autem locupletiores auctores quaerimus quam sanctos eruditos in Graecorumque doctrinis apprime versatos? Anne ipsius etiam Aristotelis de se testimonium expectamus?: Nimirum duodecimo Metaphysices libro verbis artificiose excogitatis, ne in hoc etiam a more suo discederet, absurdum esse docuit Deum de quibusdam intelligere quod praestet videre alia quam non videre. Ubi non dicit absurdum esse Deum quaedam intelligere, sed de quibusdam intelligere aut meditari, ut vetus interpres reddidit, ut non tam simplex rerum vilium intelligentia, quam providentia earum et cura significaretur. Sentit itaque Deum magna curare, parua negligere. Atque in libello de mundo, si modo eius est hoc opus, Deum facit similem magno Persarum regi Xerxi, vel Cambisi, vel Dario, qui ipse per se maxima et pulcherrima regni obeat munia, minora et sordida mandet aliis. Ac decimo Ethicorum libro, Quod si dii, inquit, curam habent aliquam humanarum rerum, quemadmodum existimatur et creditur, rationabile est eos amantibus mentes honorantibusque favere, tamquam rerum sibi charissimarum curatoribus ac bene agentibus. Nota ut existamatur et creditur et caetera. Iam Diogenes Laertius aperte tradit Aristotelem Dei providentiam ad coelestia usque perstringere. Iam quod libertatem Deo in naturae rebus Aristoteles neget, viri docti et graves ita magnis argumentis suadent ut superuacaneum sit eas hic a me rationes repeti, quas in promptu est ex illorum libris cognoscere. Certe ubi de mundi aeternitate velis equisque, ut aiunt, cum Platone certat, si naturae auctorem liberum faciat, ridiculus esse videatur. Quid de indignatione ob prospera impiorum euenta quam ad bonos mores pertinere secundo rhetoricorum libro affirmat? Quid quod septimo Politicorum libro praescribit nihil mutilum et imminutum orbatumque natura educendum?; scilicet ne nimia filiorum multitudine res sua illa publica formam speciemque congruentem amitteret. Propter quam etiam causam praeuertendos foetus existimat abortumque ante animationem faciendum. Nam postquam vitam acceperint, nefas putat attingere.

Quid de animarum infinita multitudine quam admittat necesse est ne in Pythagorae μετεμψύχωσιν incidat? Illa vero admissa, cum infinita corpora esse non posse existimet, demonstratum resurrectionis articulum non admittet. Quid quod duo principia Aristoteles posuit, Deum et materiam, nec enim rerum creationem ex nihilo agnouit? Cuius quidem rei testes non mediocres, sed haud scio an grauissimos, Clementem Alexandrinum Epiphaniumque, lector, noli contemnere. Atque haec quidem Aristotelis sensa fuisse verecundius assero propter Divum Thomam, qui huius philosophi solet fere esse patronus, sed doctores doctissimi probant illum ita sensisse, quos ego in hac parte secutus sum. Si quis vero pro Aristotelis sensu apologiam adornet, cum hoc ego non magnopere contenderim. Tantum a lectore postulo, ut mihi concedat, si potest, Aristotelem in his locis errasse; sin hoc non licet per Divum Thomam, at illud certe dabit vel caute eum, ut varium et lubricum, esse legendum vel certe esse in nonnullis placitis reprobandum. Mihi utrumvis satis est et tum hoc tum illud probabilius videtur, nec praeterea quicquam probabile. Quantum ergo Philosophi vel simul omnes, vel separatim singuli ad faciendam fidem habeant virium satis, ut arbitror, diligenter explicatum est.