De locis theologicis

Philosophorum omnium una eademque consensio certam fidem facit philosophici dogmatis. Quod enim in aliis artibus valet, ut auctores probati tantum apud eos qui eam artem sequuntur, auctoritatis¹ habeant, ut inde non nisi temere discedi soleat, id in Philosophia ac multo etiam magis valere debet, ne in rerum naturalium cognitione vario discipuli versentur errore, nec habeant unquam quos sequantur. Bene, inquit Aristoteles libro secundo de caelo, sese habet quemque sibi persuadere veteres et maiorum maxime nostrorum sententias veras esse. Atque si in omni disciplina et arte oportet addiscentem credere, ut et Aristoteles idem prudenter admonuit et Theodoritus magna exemplorum vi ostendit et patefecit, in Philosophia certe perdiscenda scientiae huius professoribus in eandem praesertim sententiam concurrentibus fidem habeamus oportet. Quanta vero arrogantia erit, quanta temeritas, non cum Platone dicam, Aristotele, Hippocrate, Galeno, Teofrasto, Theomistio, Alexandro, Dioscoride caeterisque huius chori Philosophis unum idemque concinentibus disentire, quorum scripta et magna cura studioque elaborata et posterorum non examinatione modo expensa verum etiam consensione probata sunt; sed contra sui temporis doctos homines dicere et singularia placita communibus anteponere. Nempe id est, ut ille inquit, bellare cum diis, id est, naturae repugnare, maior enim pars eo deferri solet quo a natura ipsa deducitur. Ex quo intelligitur non esse alienum theologicis institutis ad ea coniectanda quae in natura dubitationem afferunt, adhibere doctos homines et, si morum quaestio est, usu peritos et quid his de unoquolibet quaestionis genere placeat exquirere. Quod si pictores et ii qui signa fabricantur et veri etiam poetae suum quisque opus a vulgo etiam considerari vult, ut si quid reprehensum sit a pluribus corrigatur, quanto magis Theologo prudenti non vulgi sed sapientium Philosophorum iudicio permultae de rebus naturae sententiae mutandae et corrigendae sunt, licet illi verae esse videantur? At enim in rebus quae ad mores pertinent, non doctissimorum Philosophorum modo sed virorum quoque optimorum nulla etiam causa reddita valebit auctoritas: Nam quod Aristoteles docte, ut omnia fere, tradidit quemadmodum de saporibus palatum sanum recte iudicat, infectum non item, sic vir bonus et iustus bonum a malo, rectumque a

pravo egregie discernit, contra autem omnis affectus animi perturbati tollit iudicium veri idque adulterat. Adeo illud verum est, qualis unusquisque erit, tale etiam iudicium proferet. Atque ipse idem Aristoteles plane testatur non minus eorum, qui sunt experti, et seniorum prudentiumque sententiis quam ipsis demonstrationibus adhibere animum, oportere. Tamquam oculum enim, ait, per experientiam, habentes principia ipsa rerum agendarum cernunt et ab iis perinde atque a natura acti recte discernunt. Quamobrem sancte ac prudenter Innocentius in morum iudiciis sanctorum exempla nos sequi voluit. Gravissime quoque Plato in Timaeo: Fieri, inquit, non potest ut deorum filiis fides non habeatur, etiam si absque probabilibus et necessariis dicant demonstrationibus. Et Ecclesiasticus: Cor, ait, boni consilii statue tecum. Anima enim viri sancti enuntiat aliquando vera melius quam septem circumspectores sedentes in excelso ad spectandum. Quae causa mihi semper fuit, pater sanctissime atque optime, ut in rebus huiusmodi gravissimum iudicium tuum non minus expectarem quam alterius cuiusque eruditissimi Philosophi atque Theologi. Intelligebam enim virtutes illas omnes, quas expertus eram in te, nullo etiam dialectico syllogismo interveniente, id quod rectum esset secuturas declinaturasque contrarium. Mihi autem haec oratio suscepta non de te est, sed de proborum genere toto. Neque illam de scientiae dogmatis sed de prudentiae iudiciis potissimum intellectam velim. Iudicia quippe prudentiae, mutatis moribus, permutantur, scientiae vero decreta non item. Ab his autem longe dissentio qui decernendis conscientiae casibus (sic enim vocant), relictis doctissimis Philosophis ac Theologis, spirituales nescio quos hominis consulunt, qui visionem cordis sui loquuntur, non de ore Domini. Multa quoque exercitationeque virtutum opus est, quemadmodum ait in caput quartum Ioannis Origenes, ut bona et mala vera et falsa diiudicare possimus. Rari autem illi sunt qui, quod Apostolus ait, exercitatos habeant sensus ad discretionem boni et mali. Sed haec hactenus. Nunc eo redeamus unde huc disgressi sumus. Constitutum est igitur Philosophorum iudicium eorum scilicet qui magna doctrina excellentique ingenio valuerunt, in magno pretio esse nobis habendum, si nolumus haberi temerarii. Omnino si quicquam est probabile, nihil est profecto magis quam naturae principem naturalis disciplinae Doctores aliquos mortalium generi providisse. Quis enim adeo esset insipiens ut academiam unam quamlibet sine praeceptoribus instrueret? Certe, quoniam notus in Iudaea Deus quasi divinae scientiae Gymnasium erexit, rabbinos ibi etiam procuravit. Et, quoniam apud Christianos Evangelicae doctrinae academias esse voluit, Apostolos quoque, Prophetas, Evangelistas, Doctores dedit, qui eam in Christiana re publica doctrinam profiterentur. Quapropter, cum universis gentibus edocendis naturae leges ac disciplinas ediderit, non fit vero simile nullos huiusmodi legum ac disciplinarum magistros instituisse. Atque etiam, si ab alia similitudine argumentari convenit, Clemens Alexandrinus Philosophiam ait Graecis a Deo veluti proprium testamentum esse datam. Quemadmodum ergo nec Iudaeorum, nec Christianorum testamenta, ita nec Graecorum testamentum quidem absque interprete dereliquit. Quocirca divinae hic quoque procurationis erat, ut non omnes simul Philosophi aut in Dei cognitione aut in morum et vitae regula aut etiam in rerum naturalium intelligentia,

quae quidem esset ad illa duo priora necessaria, hallucinarentur. Quae res effecit ut iuxta Pauli sententiam Graeci fuere inexcusabiles. Qui tamen excusari possent, si eorum praeceptores non ad veritatem bonitatis instructi satis informatique essent auctore naturae optimo duce atque magistro. Id vero scripturae etiam divinae testatur: De Deo enim in Psalmo scriptum est: Qui docet hominem scientiam. Et rursus in libro Iob: Qui docet nos super iumenta terrae et super volucres coeli erudit nos. Nimirum sicut quibusdam animantibus, qui tamquam principes et duces reliquorum a natura dati sunt, concessi sunt quidam instinctus, quibus ad gregis quisque sui ducatum rectum utilemque ferantur, ab obliquo retrahantur et noxio, ita in hominum eorum mentibus, qui natura duces sunt caeterorum, inditas esse notiones credendum est, quibus in illa, quae ad imperitorum et rudium populorum doctrinam spectant, inducantur. Nec enim melior est belluarum conditio quam nostra. Atque Boetius magno vir ingenio in primisque doctus, communes sapientium conceptiones (sic enim appellat) non minoris facit quam si communes essent omnium hominum. Nosque ipsi sexto ac septimo loco ad eandem quoque rationem ostendimus communia doctorum ecclesiasticorum praeiudicia non aliter esse accipienda, ac si omnium fidelium essent communes conspirantesque sententiae. Quamobrem id quidem non est dubium quin verum et exploratum illud sit, de quo omnium Philosophorum ratio consentit. Quomodo enim homines et ambitiosi honoris et gloriae et caeci fere auiditate carpendi et plurimis seculis maximisque locorum interuallis seiuncti in unam sententiam convenirent, nisi in hanc quasi conspirationem naturae impulso quodam agerentur? Ex quo rursum intellegi percipique licet id quod paulo ante dictum est, Philosophos ab uno aliquo mortalium magistro excepisse ea quae populis ac gentibus universis communi consensione conscripserint. Verissima ergo sunt communia Philosophorum placita, nec ab illis licet, si omnes ad unum idem sentiant, dissentire. At Hieronymus libro adversus Pelagianos, cum adversarius eam Philosophorum communem sententiam obiecisset, qui unam habeat, eum omnes habere virtutes, respondet eam quidem Philosophorum fuisse sententiam, sed non Apostolorum, neque esse illi curae, quid Aristoteles, sed quid Paulus doceat. Sane quis fit Hieronymi in dialogo mos, quae in argumentis eludendis figura, ne longum faciam, hoc loco praeteream. Huic enim argumento facile respondetur Hieronymum sententiam hanc eandem et veram consensisse et Philosophorum auctoritate probasse, ut in Esdrae caput decimum sextum Philosophorum, ait, sententia est et Apostoli Iacobi haerere sibi virtutes, ut cui una defuerit, huic omnes desint. Et in quinquagesimum sextum caput eiusdem Prophetae Virtutes, inquit, invicem se sequuntur, ita ut qui unam habuerit, omnes habeat et qui una caruerit, cunctis careat. In dialogo igitur illo non vult Hieronymus se in dogmate fidei auctoritate Philosophorum urgerit, quam tamen ipse idem aliis locis usurpat.