De locis theologicis

EXEMPLUM SECUNDUM, UBI THEOLOGIAE CONCLUSIO IN QUAESTIONEM VERTITUR

Quanquam in singulis praecedentibus libris Lutheranorum nos malitia coegit de uno aliquo Theologiae principio disserere atque adeo quaestionum, quae praeter naturae ac disciplinae ordinem in controversiam veniunt, multa exempla ponere, sed capite superiore tamen in eo pugnae genere stylum diligentius exercuimus, et quasi ad spectaculum liberiore disputatione lusimus. Tametsi non ludicrum hoc sed verum certamen fuit, quod spectante orbe in Tridentino concilio certauimus. Ubi patribus magnum lumen accendimus, tenebras adversariorum dispulimus, Theologi visi sumus. Audacius vero fecimus quam scholae auctores ceteri. Illi enim ieiune solent nullis

ornamentis oratoriis adhibitis haereticorum sensa rationesque referre; nos autem illa ipsa haereticorum argumenta ita amplificauimus auximus ornauimus ut et quae arma inimici habent acuisse uideamur, et quae non habent suppeditasse. Sed, quod alias saepe dixi, veritas mendacium superat miris licet modis instructum et ornatum. Verum ne plus iusto volumen excrescat, non ad eum morem reliqua copiose exempla persequemur, sed anguste et contracte disputabimus atque utriusque partis argumenta non omnia sed praecipua breviter perstringemus. Agedum ergo, illa sit nobis secunda quaestio: An Christi anima statim ab initio creationis suae Deum clare viderit. Sunt enim in utranque partem argumenta adeo probabilia ut neutra firme stabilita videatur. Bucerus porro negat Christi animam fuisse a principio perfecta, Erasmus in dubium vocat, theologi vix ostendunt. Qui vero infitiantur, ii huiusmodi argumentis uti possunt. Primum in Christo fuit fides: sicut scriptum est, Erit … fides cinctorium renum eius (Isai. 11). Non ergo mens eius uideabat Deum, quoniam fides argumentum est non apparentium (Hebre. 11). Deinde Christus spem habuit, quemadmodum ipse Patri loquens ait Spes mea ab uberibus matris meae (Psal. 21). Quod autem uidet quis, quid sperat? (Rom. 8). Praeterea timuit, ut videre est apud Marcum (Mar. 14); timor autem aut futuri aut incerti mali est (Aristotelis 2 Rhetoricae lib.). Non igitur uidebat clare Deum, in quo nihil ut futurum incertumue cognoscitur. Praeterea creuit gratia non solum apud homines sed etiam apud Deum (Luc. 2). Non itaque erat beatus nec uidebat Deum, quia beati crescere in gratia non queunt. In notitia insuper et visione beata nulla rerum cognitarum successio est. At Deus Christi animae quaedam demonstrabat, alia celabat postea demonstraturus, iuxta illud, Pater … omnia demonstrat Filio, quae ipse facit et maiora his demonstrabit ei opera (Ioan. 5). Et rursum, De die illa … nemo scit … nec Filius (Mar. 13). Praestantius item et iucundius est gloriam et honorem consequi per opera digna quam sine ullo omnino merito. Christus ergo animae suae felicitatem tanquam virtutis praemium accepit. Quare non est in primo instanti visionem Dei consecutus. Meritum enim praemium antecedit laborque mercedem. Nec fieri potest ut simul quis et mereatur beatitudinem et beatus sit, nisi simul sit anima et in via et in viae termino. Confirmant autem argumentum hoc sacrarum litterarum testimonia plurima. Ut illud, Pro eo quod laboravit anima eius uidebit et saturabitur (Isa. 53). Satiabimur autem cum apparuerit gloria Dei (Psal. 16). Item, Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. 44). Item, cum dixisset Caro mea requiescet in spe, et non derelinques animam meam in inferno, subiicit Christus ipse Notas mihi fecisti uias vitae, adimplebis me laetitia cum vultu tuo (Psal. 15). Non igitur ante mortem adimpleuerat eum Deus laetitia vultus sui; qua de re ne ad faciem quidem uidebat Deum. Item, Dignus est agnus, qui occisus est, accipere … divinitatem et sapientiam (Apoc. 5): non ergo ante mortem acceperat sed meritus est eas accipere moriendo. Item, Ecce salvator tuus venit, ecce merces eius cum eo, et opus illius coram illo (Isa. 62). En merces, en opus: gloriam ergo animae commeruit. Nam gloria corporis, tametsi merces fuit operis sui Christo, non tamen fuit simul cum eo. Item, Decebat eum propter quem omnia et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat,

auctorem salutis eorum per passionem consummari (Hebr. 2). Quid autem per consummationem intelligat Paulus, quanquam nomen ipsum prae se fert, in eadem epistola exponit inquiens Ut non sine nobis consummarentur (Hebr. 11). Finem ergo suum Christus per passionem adeptus est. Postremo, non potest esse cum summo gaudio summa tristitia coniuncta; at qui uidet Deum, is maxime gaudet; Christus vero maxime tristatus est, iuxta illud, Tristis est anima mea, etc., et iterum, Repleta est malis anima mea. Non ergo Deum uidebat, nisi velis duo simul contraria in eodem subiecto exstitisse eandemque animam pariter et repletam malis et repletam laetitia cum vultu Dei. Haec videlicet sunt argumenta potissima, quae e locis Theologiae contra veram Theologiae conclusionem depromuntur. Nam si quae sunt alia, vel facilia sunt et cuique in promptu parata, vel ad ea quae posuimus omnia referuntur. Sed nihil mouere nos debet ut ab scholae decreto recedamus. Omnes autem theologi definiunt Christum ab instanti conceptionis Dei essentiam vidisse (Divus Thomas III. 9. 2 et q. 34, articulo 4). Quae conclusio, licet sola theologorum auctoritate probaretur, satis firma habenda esset, quemadmodum lib. 8 constituimus; sed his quoque argumentis demonstratur. Primum ex illo, Vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre. Quo loco Divus Thomas advertit gloriam animae Christi ex personali unione Verbi et animae esse deriuatam. Id enim evangelista non obscure significat cum voce eadem repetita ait, Gloriam quasi Unigeniti a Patre. Illam sane animam talem existimemus necesse est, qualem decebat eam esse quae esset Deo coniuncta vel maxime: nimirum undecunque perfectam omnibusque omnino numeris absolutam. Quod qui non sentiat, hic de unione personali Dei et hominis stultissime sentiat. Iam si anima Christi unita Verbo non fuisset glorificata, fuisset profecto imperfecta. Magna quippe humanae menti perfectio deest, si felicitas deest. Ac videre Deum per speculum in aenigmate imperfecti hominis esse testis est Paulus in haec verba (1 Cor. 13), Cum venerit quod perfectum est, euacuabitur quod ex parte est. Cum essem paruulus, loquebar ut paruulus, sapiebam ut paruulus …: quando autem factus sum vir, euacuaui quae erant paruuli. Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, etc. Quia igitur ab utero Christus non sapiebat ut paruulus sed vir omnino perfectus erat, ab utero quoque Deum facie ad faciem uidebat. Id quod Hieremias praedixit inquiens (Hiere. 31), Novum creavit Dominus super terram: foemina circundabit virum. Adde quod cui communicatur esse, ei etiam communicatur propria rei operatio, quae consequitur esse. Ut cui datur esse ignitum, eidem quoque datur ut calefaciat, et cui daretur esse solis, is sine dubio illuminaret. At propria Dei actio est videre se ipsum: hac enim visione beatus est; ergo cum anima Christi haberet esse divinum, habebat item suo modo divinae naturae propriam actionem, atque adeo uidebat Deum. Adde etiam quod maior erat unio animae Christi cum Verbo quam unio beatorum, sed ex hac exsistit claritas in intellectu beati ut Deum uideat; ergo multo magis ex illa talis claritas orietur. Id D. Thomas hac ratione confirmat. Quanto receptiuum propinquius est causae influenti, tanto abundantius et plenius recipit influentiam eius; sed mens Christi propinquior erat causae luminis gloriae quam omnes angeli beati; plenius ergo atque perfectius cognoscebat Deum.

Argumentatur praeterea D. Thomas gloriam in anima fieri ex eo quod divinitas fit praesens intellectui sicut lumen in aere ex praesentia solis. Quia enim gloria Dei ingrediebatur per viam orientalem …, terra splendebat a maiestate eius (Ezech. 43). Cum ergo lux ipsa non solum ingressa fuerit in animam Christi sed ei fuerit in idem esse personale coniuncta, claritas gloriosa inde secuta est, ut splendor sequitur solem. Praeterea Deus attingitur a natura intellectuali per cognitionem et amorem; at anima Christi propinquissime attingebat Deum, quia erat Deo propinquissima; ergo eius propriae actiones, notitia et amor, non longe sed proxime Deum attingebant. Mens vero cum est uiatrix, peregrinatur a Domino a longeque repromissiones aspicit; cum autem uidet per speciem, praesens est et propinqua, ut ad Corinthios (2 Cor. 5) et Hebraeos (Hebr. 11) tradit Apostolus. Si ergo anima Christi peregrina et hospes erat super terram, certe non erat Deo per cognitionem proxima, sed angeli erant Deo proximiores. Nec me fugit posse a calumniantibus obiici aliud esse quod res sit praesens animae secundum esse reale, aliud quod sit praesens secundum esse intelligibile. Anima enim nostra intellectui nostro coniunctissima est, si esse reale consideres. Sed quia coniuncta non est secundum esse intelligibile, videre eam in se, quandiu mortali corpore circundamur, non ualemus. At haec obiectio haberet fortasse locum, si Filius Dei animae rationali perinde ut lapidi aut stipiti fuisset unitus, nec in unione illa esse intellectuale primo spectatum exquisitumque fuisset. Verum patres ecclesiae veteres mentem potissime assumptam credidere, per mentem animam, per animam vel ipsam carnem. Augustinus (in lib. De agone Christiano) Inuisibilis, ait, et incommutabilis veritas per spiritum animam et per animam corpus accepit. Et in epistula ad Volusianum, Ipsa magnitudo, inquit divinae virtutis animam sibi rationalem et per eandem corpus humanum totumque omnino hominem in melius mutandum … coaptavit. Ac Damascenus (in 3 lib.) unitum esse, ait carni per medium intellectum Verbum Dei. Quam rem D. Thomas (III.6) divine, ut omnia, explicavit. Atque haec causa, ni fallor, evangelistae fuit cur non diceret aut filium aut vitam aut lucem sed Verbum carnem factum esse. Verbum enim prolem mentis aperte significat et naturam intellectualem prae se fert. Quorsum autem Ioannes diceret primum intelligibile, hoc est, verbum extremo illi, id est, carni se iunxisse, nisi ut moneret, Sapientiam Dei attigisse quidem a fine usque ad finem fortiter, sed disposuisse tamen omnia suaviter, et carnem sibi propter animam uniuisse? Etenim quod per se intelligibile erat, id cui se prius quam intellectui mentique coniungeret? Nempe ex fine assumptionis liquido apparet quid Dei Verbum in ea coniunctione expetierit. De qua re quoniam non ita multo post latius dicturus sum, nunc illud satis est: finem hominis Dei notitia constare. Qui ergo factus est homo ut hominem ad finem suum, id est, claram Dei cognitionem duceret, is mentem sibi praecipue coniunxit, qua finis praenoscitur, quaeritur, possidetur. Hoc vero illa etiam argumentatio confirmat, Filius Dei in hoc natus est et ad hoc venit in mundum, ut testimonium perhiberet veritati (Ioan. 18). Ecce ait testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus (Isa. 55). Ut autem testis perfectus sit, illa res in eo prima quaeritur, ut hoc probe cognoscat et teneat, de quo testimonium est laturus. Si dux itidem et praeceptor consummatus quispiam habendus est, scire illum oportet et finem quo ducat et veritatem omnino quam doceat. At Christus testis veritatis erat a

Patre dux et praeceptor constitutus; quocirca necesse erat ut a Dei Verbo mens potissimum et ratio hominis in ipsa unione perficerentur. Nec laborare diu opus est, ut invenias quando apostoli gloriam quasi Unigeniti a Patre uiderint, cum Petrus id significantissimis verbis patefaciat (2 Pet. 1). Non indoctas fabulas secuti ait notam facimus Domini nostri Iesu Christi virtutem et praesentiam, sed speculatores facti illius magnitudinis. Accipiens enim a Deo Patre honorem et gloriam voce delapsa ad eum huiuscemodi a magnifica gloria, «Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite»; et hanc vocem nos audivimus de caelo allatam, cum essemus in monte sancto cum ipso. Virtutem et potentiam vocat, qua Verbum caro factum est; praesentiam vero, qua habitavit in nobis; at virtutem et praesentiam simul, quia filius hominis erat in caelo, hoc est, eius anima uidebat Deum, et vivebat tamen in mortali corpore super terram. Ita enim praenuntiaverat David in paucissima verba: Beatum faciet eum in terra (Psal. 41). Nam quod beatus aliquis quasi transiens fuerit in terra, in scripturis saepe legimus; sed quod habitaverit in nobis quasi colonus … et quasi uiator declinans ad manendum (Hiere. 14), haec praesentia potentiae miraculum est. Sane uiderunt gloriam animae in corpore tanquam in speculo: ideo apte dixit, speculantes; gloriam autem quasi Unigeniti in voce delapsa a magnifica gloria, «Hic est», etc. Testis oculatus est: ipsum audite; doctor veritatis exploratae ac visae est: ipsum audite; dux est, qui et viam sciat et terminum sciat: ipsum audite atque adeo uidete et contrectate; nam habitat in vobis, quamuis gloria ea sit apud me, quam in praesentia cernitis. Sed de primo Ioannis testimonio nimium multa. Secundum principale testimonium pro ea conclusione comprobanda illud est, Verbum … habitavit in nobis … plenum gratiae et veritatis (Ioa. 1). Unde D. Thomas bifariam colligit. Sive enim plenitudinem gratiae in Christi anima ponas sive plenitudinem veritatis, utrinque conficitur eam Dei essentiam vidisse. Gratia quippe viae in ordine ad gratiam patriae imperfecta est tantumque deficit a plenitudine quantum a perfectione deficit. Quare si imperfecta gratia in Christo fuit, non fuit nimirum gratia plenus. Obiicit autem Beatam Virginem, dum vitam etiam mortalem degeret, plenam gratia fuisse, nec vidisse tamen Deum. Verum hunc scrupulum eximit (III.7.10). Non enim fuit Christus gratia plenus ex parte sed omni modo, ut arti. 1 et 9 eiusdem quaestionis ostenderat. Nempe in ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare … pacificans, etc. (Colo. 2). Et iterum, In ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Colo. 2). Nulla ergo ei gratiae perfectio aut plenitudo defuit. Ita habuit gratiam consummatam, cum qua gloria animae coniuncta et colligata est. Quod autem anima illa habuerit scientiae ac veritatis plenitudinem, probat III. 9. 1 et 2, quaestio item 10, ar. 4. Videlicet non in Christo omnis plenitudo inhabitasset, quia plenitudo ei scientiae defuisset. Iam, cum venit quod plenum et perfectum est, euacuatur quod ex parte est. Non igitur cognoscebat ex parte anima Christi Deum, sed plene atque perfecte. Quocirca non erat in ea fides sed visio. Atqui huius argumenti uim et neruos omnes Caietanus frangit, cum probabili ratione contendit legi oportere «Plenus gratiae et veritatis Ioannes testimonium perhibet de his». Frangeret enim, si probabilis sententia esset. Verum vulgata editione reprehensa, Graecis Latinisque exemplaribus reiectis, interpretibus suggillatis, sanctis expositoribus explosis, quid probabile fore putamus? Ecclesia certe melius intellexit verba illa, Et uidimusgloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, per parenthesim fuisse interiecta,

cum ait: Verbum caro factum est et habitavit in nobis, cuius gloriam uidimus quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis. Tertium pro illa conclusione testimonium mox in eodem evangelio sequitur, Et de plenitudine eius nos omnes accepimus …, quia … gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Quae sententia superiori connexa, nisi caeci sumus, apertissime ostendit verba ea, Plenum gratiae et veritatis, ad Christum esse referenda. Sed hac re missa, id quod instat agamus. Accepit igitur Christus gratiam et veritatem, ut ex eo gratia in omnes et veritas emanarent. Habuit itaque maximam et perfectissimam gratiam ac veritatem. Quia enim sol lucem habuit, ut inde omnia lumen acciperent, habuit nimirum maximam et perfectissimam lucem. Quare sicut perfectissima lux omnes lucis effectus edere potest perfectissimaque iustitia omnes effectus iustitiae, sic Christi gratia et veritas omnes habebant gratiae et veritatis effectus. Unde Dionysius (4 cap. de diui. nom.) ait solem, quia universalis causa generationis est, ad ea omnia sua virtute se extendere quae sub generatione cadunt. At effectus praecipuus gratiae et veritatis consummatae est videre Deum. Praeterea, salus humanae naturae finis fuit humanitatis assumptae. Per hanc enim tanquam per instrumentum operatus est Deus salutem in medio terrae. Unde et Christum Apostolus scribit multos filios in gloriam adduxisse auctorem salutis eorum (Heb. 2). Et alio loco, Misit Deus filium suum …, inquit ut adoptionem filiorum reciperemus. Instrumenti vero dispositio et qualitas praecipue quidem pensatur ex fine. Salus autem animae intellectu sano constat et voluntate sana. At voluntas per gratiam sanatur, intellectus per veritatem. Perfectam igitur oportuit habuisse et gratiam et veritatem eum per quem ceteris omnibus salus futura erat omnisque omnino et gratia et veritas. Quia principium in unoquoque genere oportet esse perfectum, sicut solem uidemus in genere lucidorum, ignem in genere calidorum. A principio ergo Christi voluntas perfecte amabat Deum ex gratia perfecta et perfecte cognoscebat ex perfecta veritate. Iam felicitas animae in perfectis Dei et amore et cognitione sita est. Felix itaque erat ab initio Christi anima ideoque uidebat Deum. Praeterea «illud quod est in potentia reducitur in actum per id quod est in actu; oportet enim» esse lucidum per quod illustrantur alia. Cum ergo per Christum gratiam veritatem gloriam ceteri essent habituri, ipse profecto simul atque ceteros illum ad finem mouere coepit et gratiam habuit et veritatem et gloriam. Eam vero motionem ab initio nimirum inchoavit. Ea demum quae a primis causis mouentur in finem, quadam solent temporis successione perfici; at causae ipsae mouentes a principio statim suam largiente providenteque natura perfectionem habent. Ut ignis cum substantia calorem accepit, aqua paulatim fit calida. Coelestia quoque corpora mox omnino suas virtutes accepere, quibus in tempore res terrestres inferioresque perficerent. Deus ergo, qui per Christi humanitatem et gratiam et gloriam erat omnibus communicaturus, eas licet res ceteris in tempore largiatur, at Christi animae ab initio statim contulit. Nam cur non corpori gloriam ab initio daret causae sunt in promptu expeditae. Quartum pro illa conclusione testimonium e uestigio subditur. Deum nemo uidit unquam: Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Ubi in homine piscatore videre licet et rerum contextum admirabilem et compositionem disciplinae incredibilem. Quod ut perspicias, lector, quaeso, diligenter attende. Nullum porro fidei negotium rite transigitur, si omnes testes auriti sint, oculatus nullus. Quin, ut Augustinus ait, auritis credimus, quia audierunt a fide dignis, qui oculis suis rem se vidisse testificarentur.

Cum ergo Moyses et Ioannes Baptista, primus et postremus e lege antiqua atque adeo Prophetae omnes, e nova item lege Apostoli, Christi testes fuerint ex auditu universi, oportuit unum esse pro omnibus, qui ex visu testimonium daret. Testis autem eiusmodi, qui non pro mille dico esset, sed pro mille millibus, esse non poterat nisi et iustus esset, ne scilicet vellet fallere, et sapiens etiam, ne ipse utique falleretur. Quocirca necesse fuit plenum fuisse gratia et veritate, ne quicquam in optimo et absolutissimo teste desideraremus. Etenim quia gratia plenus, iustissimus erat; quia plenus veritate, veracissimus. Quia igitur plenitudo testificationis et absoluta omnino perfectio ex visu est, ideoque ex auditu testis plenus veritate non est, cum scriptura de Ioanne dixisset, Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de luce, de Christo vero, Erat lux vera, etc., et de Moyse, lex per Moysen data est, illa etiam illico nexuit, De plenitudine eius omnes, Moyses, Ioannes, Prophetae, Apostoli prorsusque testes in uniuersum omnes, accepimus. Quia et lux erat, et plenus gratia et veritate erat, et gratia et veritas per eum facta erat, et denique testis ex visu erat. Deum quippe nemo uidit unquam, nec Moyses nec Ioannes nec Prophetae nec Apostoli nec Evangelista: Unigenitus, qui est in sinu Patris, qui uidit arcana, ipse enarravit. Ne vero hoc ad divinitatem Filii, non etiam ad humanitatem referatur, tum ratio prohibet, tum auctoritas. Ratio illa est, quod Christus testis veritatis erat a Patre destinatus non solum quia Deus sed quia homo. Quare ex utraque natura opus erat testimonium esse perfectum. Auctoritas eiusdem Christi est, qui hanc rem postea manifestius exposuit inquiens, Amen amen dico tibi, quia quod scimus loquimur et quod uidimus testamur, etc. Et protinus, Nemo ascendit in caelum nisi qui descendit de caelo, Filius hominis, qui est in caelo. Quo loco vere Caietanus et diligenter advertit verbum «Ascendit» non praesentis sed praeteriti temporis esse, quae res ex Graeco exemplari patet. Quod enim Ioannes ante dixerat, Deum nemo uidit nunquam, id nunc aliis verbis Christus ait, Nemo ascendit in caelum. Tunc enim homo secundum animam in caelo esse dicitur, quum uidet Deum. Quo sensu latroni dictum est, Hodie mecum eris in paradiso. Et angeli in custodiam hominum diffiniti, quia semper uident faciem Patris, qui in caelis est (Mat. 18), semper quoque in caelis esse dicuntur, quamuis in terra saepe sint. Ante Christum ergo, sicut nemo uiderat Deum, ita nemo in caelum ascenderat. Ut autem quasi manu tangeres sermonem de Christo secundum naturam humanam fieri, apposite subiunctum est, Filius hominis, qui est in caelo. In quam sententiam Patri ipse postea locutus est : Volo, Pater, ut ubi sum ego et illi sint mecum, ut uideant claritatem meam, quam dedisti mihi … (Ioan. 17). Nec Baptista hanc Christi in testificando perfectionem tacuit; immo in hac quoque re suum a Christi testimonio excelli professus est inquiens, Quod uidit et audivit, hoc testatur (Ioan. 3) . Nec vero inscius sum veteres theologos haec fere loca ad Christi divinitatem retulisse, secundum quam Christus et uidebat Deum et ubique erat; sed ea aetate bellum erat illis cum Arianis et Eunominianis acerrimum ob idque omnibus testimoniis, quibus poterant Christi deitatem asserebant, praesertim cum res erat in promptu et facillima, quemadmodum ferme in praescriptis locis. Nam illud, Nemo ascendit in caelum, nisi … filius hominis, qui est in caelo, quo pacto vere ac proprie in divinitatem quadrare possit non satis intelligo. Non enim filius hominis, quia Deus erat, tunc in caelum ascenderat, sed quia homo. Quomodo autem in caelum ascendisset nisi secundum animam vix

explicari queat. Cogor itaque cum Caietano hunc evangelii locum ad astruendam animae Christi gloriam urgere. Quintum testimonium, quo Divus Thomas utitur, exstat eiusdem evangelii capite octavo. Et si ego testimonium perhibeo de me ipso, verum est testimonium meum, quia scio unde veni et quo vado. Et posterius, Si dixero quia nescio Deum, ero similis vobis mendax; sed scio eum, et sermonem eius servo. Quod enim sermo sit de scientia, ut a fide distinguitur, illa verba uidentur ostendere, Ero similis vobis mendax. Iudaei quippe fidem habebant eo tempore, quamuis cum Christo certarent. Quod autem secundum humanitatem loqueretur, illud probat, Scio eum, et sermonem eius servo. Hoc vero Divi Thomae argumentum uideo refutari posse. Quoniam est quaedam scientia sanctorum, quae cum charitate coniuncta est, quamuis evidentiam non habeat. In hoc scimus ait quoniam cognovimus eum, si mandata eius observamus. Qui dicit se nosse Deum et mandata eius non servat mendax est (1 Ioan. 2). De hac scientia si quis contendat Christum Ioannis octavo cap. sermonem facere, vix refelli poterit. Quin, dicet fortasse quispiam haec Divi Thomae argumenta probare id quidem quod deceat, non id tamen quod oporteat; ita congruentia illa esse, cogentia non item. Sed nos primum non id agimus, omnia Divi Thomae argumenta, ea etiam quae ad certam Theologiae conclusionem probandam afferuntur, certa esse et necessaria. Nimirum enim in veteribus quoque theologis, in summis ecclesiae pontificibus, in conciliis tandem quaedam argumenta invenias, quae suadent quidem, non cogant; at certis aliis exploratisque permixta non modo totum disputationis corpus exornent, verum etiam confirment. Probabilia igitur argumenta necesariis adiuncta tantum abest ut reprehendenda sint, ut sint etiam commendanda. Quanquam istis equidem argumentis utor, dum adsunt: cum absunt, non requiro. Illud huius generis videtur esse, In ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi (Colo. 2); illos in Christo non fuisse omnes, si scientia ei beatorum defuisset. Simile est hoc, Christum fuisse caput non solum hominum sed etiam angelorum (Ephe. 1, Colo. 2); incongruens vero esse ut membra capiti scientia et claritate antecellerent. In hoc denique probabilium genere forsitan et illud est, Quod si ministratio mortis … fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi propter gloriam vultus eius, quae euacuatur, etc. (2 Cor. 3). Et posterius, Nam nec glorificatum est, quod claruit in hac parte propter excellentem gloriam. Si enim quod euacuatur per gloriam est, multo magis quod manet in gloria est, etc. usque ad illud, Nos autem revelata facie, etc. Non ergo decebat ut primus novi testamenti administer spiritus atque animae gloria careret, ex qua non solum facies sed totum corpus glorificaretur ex integro (Matth. 17, uide Orige. hom. 12 in Exodum). Haec igitur dicta in primis sint. Deinde, quae res certe est animadversione dignissima, non mihi illi probari possunt qui ea in Theologia argumenta confundunt, quae id quod decet ostendunt, quasi non interdum idem etiam oporteat quasiue indecora omnia paria sint et non sint quaedam a quibus et ratio et Theologia omnis abhorreat. Sane argumenta, quae confirmant esse quicquam in religione nostra congruens et decens, ea omnino bipartita sunt. Quaedam enim sunt eiusmodi ut, etiam si non exstitisset ea res quae probanda sumitur, nihil tamen inconsentaneum emergeret. Ut cum theologi ostendunt decuisse ut Deus ad reparandum humanum genus carnem sumeret; utque ex divinis Personis Filius is esset decuisse; ceteraque id genus plurima. Quae decentia fuisse vel maxime theologus probat quidem, sed quando alia Deus remedia

peccato nostro parasset, quae innumera sine dubio potuit, nullum rationis incommodum, nihil Deo indecorum haberetur. Talia vero argumenta nil profecto in Theologia demonstrant, sed solum explicant id, quod fide credimus, congruentissimum Deo nobisque fuisse. Altera argumenta sunt, quae ita monstrant quicquam consentaneum esse ut, nisi res sic habeat, aliquid semper emergat quod nullo modo aut divinae naturae aut rationi humanae consentiens videatur. Ut Divam Virginem intactam exstitisse post partum, scriptura sacra in sensu litterali nusquam forsan edocuit. Id tradit aperte, in conceptu et partu virginem exstitisse. Sed quoniam indecens Virgini erat ut integritatem tam singulari et miraculo et mysterio conservatam ipsa postea volens, ut dicitur, et prudens labefaceret, et quae praeter naturae ordinem incorrupta permanserat, eadem se exponeret corruptori: adeo fidelium animis inhaesit perpetuae huius virginitatis firma sententia ut, etiam si nulla fuisset Apostolica traditio, ea tamen ratio esset idonea ad faciendam fidem iis qui non ad contentionem informati sed ad disciplinam sunt vel mediocriter instituti. Nec aliter ego puto in praesenti quaestione philosophandum. Cum enim ostendimus non decere ut Verbum Dei animam intellectualem imperfectam scientaque ac sapientia vacuam assumeret, causam nos obtinuisse arbitramur. Quia res contraria scilicet adeo indigna Verbi sapientia et providentia est ut ne vero similis fiat quidem, si de unione personali Verbi et animae recte sentimus. Consentiamus igitur ceteris ecclesiae sanctis gratiam per partes distributam, nempe secundum mensuram donationis Christi (Ephe. 4), at Christo ipsi non fuisse datum spiritum ad mensuram (Ioan. 3). Tantam enim gratiam dari congruebat quantam anima capere illa posset; tantam quantam in rebus esse ipsa gratiae natura pateretur. Quod vero de spiritu gratiae dicimus, id ut de spiritu sapientiae scientiae intellectusque dicatur subest omnino causa eadem. Tanto enim melior in omnibus est angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen hereditavit (Hebr. 1). Itaque unctus est a Deo oleo exsultationis prae participibus suis. Non ergo solum habuit parem cum angelis felicitatem, sed multo etiam maiorem. Quocirca ut fruebatur, ita quoque uidebat Deum. Quod qui negant, ii non ab schola modo verum a Theologiae veteris institutione desciscunt. Ambrosius (De incarn. Domin. Sacrament. cap. 7): Deus in carne perfectionem naturae assumpsit humanae, suscepit sensum hominis, etc. Perfectam ergo animam assumpsit Verbum non imperfectam. Et lib. 7 episto. 47 ad Irenaeum: Accepit plenitudinem naturae et perfectionis humanae: sicut Deo nihil deerat, ita nec hominis consummationi, ut esset perfectus in utraque forma. Unde et David dicit Speciosus forma, etc.. Augustinus in libr. de Trinitate: Mox ut Verbum venit in uterum, factum est perfectus homo. Et super Exodum: Non habuit omnino Christus iuxta animae meritum, quo posset proficere. Et illum versum Psal. 64: Beatus quem elegisti et assumpsisti, de unita humanitate interpretatur. Remigius in illud, Et ecce aperti sunt ei caeli: Sed nunquid tunc primo aperti sunt ei caeli etiam secundum humanam naturam? Fides enim ecclesiae tenet quod non minus aperti sunt ei caeli ante quam post. Graecus quem refert saepissime D. Thomas in Catena, quamuis hoc loco uitiosa sit lectio et tribuatur Gregorio Nazanzeno: Dicitur, ait, secundum humanitatem proficere, non quod ipsa suscipiat augmentum quae ab initio fuerit perfecta, sed ex eo quod paulatim manifestabatur. Damascenus (3 lib.): Qui proficere dicunt Christum gratia non venerantur unionem, quae est secundum hypostasim. Theophilactus: Divina erant

quae dicebantur et agebantur a puero, non quasi duodecim annorum, sed quasi perfecti viri. Evangelista vero interpretatur quid sit proficere illum sapientia. Subdit enim et statura. Profectum enim aetatis sapientiae dicit profectum. Hieronymus in Esa. 7 cap. (In illud «ut sciat reprobare malum», etc.): «Licet multa post saecula de eo evangelista testetur, Puer autem proficiebat etc., et hoc dicatur ut veritas humani corporis approbetur, tamen adhuc pannis involutus … habebit boni malique iudicium (…), ut per haec verba noscamus infantiam humani corporis divinae non praeiudicasse sapientiae». Et in Hiere. 31 cap. (In illud, « Novum creavit Dominus », etc.): «Iuxta incrementa quidem aetatis … proficere uidebitur sapientia …, sed perfectus vir in utero femineo … continebitur». Leo (Epist. ad Leonem Augu. 95): Deitas «assumptam naturam beatificans, ut glorificata in glorificante permaneat». Loquebatur autem de incarnatione. Et alio item loco Cyrillum citat in haec verba: Assumpsit Verbum «humanitatis naturam in sua ratione perfectam». Et Cyrillus ipse in Ioan. libr. I cap. 17: Vidimus, inquit, gloriam Christi adeo sublimiorem creaturarum gloria ut mentis quisque compos nulli alii quam Unigenito Dei Filio illam convenire fateretur. Plenus enim erat veritate ac gratia. (…) Non enim mensura sibi datur ut ceteris, sed ut in perfecto perfecta inest. (…) Sed si plena est inquies ‘gloria eius gratiae et veritatis, quomodo sapientia et gratia profecisse apud Lucam scribitur? aut quid accedere potest ad plenum? Illorum potius de Iesu opinio quam illius perfecta crescebat gratia, ut magis in dies cognoscentes magis illum procedere ac gratia crescere arbitrarentur. Vide etiam cap. 20 in illud, De plenitudine eius omnes accepimus. Multa sunt eiusmodi veterum testimonia, quae nos gratia breuitatis omittimus, cum haec etiam quae excitauimus sine ulla aut expositione aut argumentatione praestrinxerimus. Nunc argumenta contrariae partis breviter quoque refellemus. Non enim hoc loco volumus nisi per quasdam summas et signa data rudiores admonere ut in similibus quaestionibus, quae non sunt theologorum usu contritae, se diligentius exerceant. Invenient quippe semper, si quaesierint. Atque in praesenti etiam quaestione non dubito eum longe plura inventurum cui et uberior lectio et maior eruditio fuerit. Primum autem argumentum nihil difficile est, si intelligamus iustitiam ibi et fidem pro iustis et fidelibus usurpari, cuius rei non modo Hieronymus auctor est (In Comment. super Isaiam) sed 70 etiam interpretes. Vide Thom. III.7.3. Ad secundum facilior adhuc responsio est. Dicitur enim Deus spes Christi, quia in Deo erat fiducia eius, non in homine. Item quia multa etiam a Deo sperabat, quamuis non speraret gloriam animae, quam iam habebat. Divus Tho. 3 part. quaest. 7 articul. quarto. Ad tertium uide Sanct. Thom. III.15.7. Ad quartum uide Sanct. Thom. III.7.12, ubi etiam respondet illi evangelii testimonio. Ac nos etiam paulo ante veteres referebamus non paucos, qui nullo modo admitterent aut gratiam aut sapientiam Christi potuisse in se ipsam aliquando proficere: adeo plenus ab initio et gratia et sapientia fuit. Sed qui in hominum existimatione crescit, tametsi idem ipse omnino perseveret, eum dicit scriptura crescere: Proficiebat David vadens et crescens (1 Para. 11). Item: Creuit Iosaphat et magnificatus est usque in sublime (2 Para. 17). Item: Illum oportet crescere me autem minui (Ioan. 3). Quia vero saepe quod hominibus altum est abominatio est ante Deum, ne existimares ostentationem esse praestigiosam et Pharisaicam, talis inquit erat Deo intus qualem se

homini exhibebat foris, nec hominibus probabatur solum sed etiam Deo. Voluit enim evangelista illud forsitan commemorare quod de Samuele scriptum est, Puer autem Samuel proficiebat atque crescebat, et placebat tam Deo quam hominibus. At D. Thomas (III. 15. 7) docet Christum creuisse in effectibus et operibus gratiae et sapientiae, «quia in dies perfectiora opera faciebat». Quod autem in effectu crescit, hoc crescere quandoque dicitur. Ut ibi, Verbum Dei crescebat, et rursum, Fortiter crescebat verbum Dei (Acto. 6 et 11). In quinto argumento duo testimonia referuntur, quibus Ariani Filii sapientiam atque adeo divinitatem impugnare sunt soliti. Quae causa quibusdam patribus fuit ut ea de Filio iuxta humanam naturam interpretando satis se putarint adversariis respondisse. Ac re vera in ea pugna, quam cum Ario gerebamus, sat illud erat, ut in hac parte ictus eius conatusque omnes eluderentur. Sed nobis opus est universos errores euincere, et Christi etiam animam ab omni ignoratione vendicare, quae de eius dignitate quicquam detrahere videatur. Ambrosius porro libro quinto De fide cap. 8 non audet asserere, tametsi cum Ario disputabat, Christum secundum humanitatem aut in sapientia profecisse aut quicquam penitus ignorasse, si haec vocabula proprie capiamus. Contrariam vero sententiam nonnullos ait tenuisse, sed qui fuerint, inquit, intimidiores quam ego sum. D. sane Thomas non dubitat vel eiusdem Ambrosii auctoritate confirmare Christum non secundum scientiam aut beatam aut infusam sed secundum aliam acquisitam seu experimentalem quidpiam aliquando ignorasse quod postea didicerit. Didicit enim ex iis quae passus est. Itaque si de scientia hac experimentali sermo sit, Pater demonstrabat Filio ea quae faciebat per illum mirabilia, maiora tempore futuro demonstraturus, quoniam et maiora facturus. Secundum hanc scientiam item diem iudicii nesciuit antequam esset, nam tunc experietur cum iudicium fiet. Probabiliter dicta sint haec, non negemus, verum nihil necesse est in has nos angustias coniicere, quippe cum sit alia horum locorum intelligentia sanior. Ac de priore quidem testimonio sic sentio. Reprehensus fuerat a Iudaeis Christus et quod sabbatum solueret et quod se aequalem faceret Deo. Respondet ergo simul utrique calumniae in haec verba, Non potest Filius a se facere quicquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Ubi primum sic potentiae aequalitatem agnoscit ut nihil sibi arrogare videatur. Agnoscit enim Patris etiam auctoritatem, cui accepta refert quaecunque facit. Non potest ait Filius a se facere quicquam. Deinde ita arguentes redarguit: «Cur me, o Iudaei, reprehenditis? Eadem certe ratione et Patrem meum reprehendetis. Quoniam non ex meo capite, ut dicitur, quae facio, ea ego confingo, nec affectu et libidine opera edo, sed a Patre accepi id quod facio. Non potest, etc. Non autem somnio accipio aut opinione aliqua commenticia, sed visu certissimo atque clarissimo cerno et comprehendo operantem Patrem, et quaecumque ille facit, haec ipsa eadem ego non clausis oculis sed videns similiter facio. Si ergo me capitis, quasi opera illicita faciam in sabbato, facio autem eadem quae Pater meus eodemque modo facio: coarguite, si ita lubet, Deum ipsum, quem ego operum omnium meorum auctorem et principium habeo». Ut autem probet se videre Patrem facientem opera, subdit: «Pater enim diligit Filium ideoque nihil illum celat, sed in conspectu eius ipsoque adeo cernente omnia facit. Nec solum quae antehac fecit, ea coram Filio fecit, sed et maiora, quae facturus est, in conspectu Filii Filioque proinde spectante simulque faciente faciet».

Quibus verbis non negat Filium intelligere res prius omnino quam fiant, sed humano more loquitur et se nostris sermonibus accommodat. Tunc enim res ostendere dicimur, cum ita praesentes sunt, ut non ad intellectum sed quasi digito ad sensum demonstramus. Quae est nobis rei certitudo maxima. Nec obstat quod verbo futuri utitur, Demonstrabit, in his quae aeterno Deo praesentia sunt. Sic enim solet scriptura nobis nostroque tempori res aeternas attemperare. Pater siquidem Verbum et genuit et gignit et semper gignet. Quanquam qui subiungit, Ut vos miremini, is de demonstratione quadam futura videtur loqui, quae ceteris etiam pateat. Quare ex hoc loco nihil contra gloriam animae Christi haberi potest. Posterius quoque testimonium nihil contra nos facit. Primum quia Hieronymus (in Matth. 24) Ambrosiusque (lib. 5 De fide, cap. 8) negant illa verba, Neque Filius, nisi in paucis quibusdam Graecis exemplaribus haberi. Quin Ambrosius contendit ea ab haereticis esse interposita. Eadem quippe lectio Matthaei et Marci erat. Matthaei vero evangelium Ariani corruperant eisdem quoque verbis adiectis. Quae modo nec Latina nec Graeca exemplaria habent. Deinde etiam si ita fuisset ab evangelistis scriptum, in eo sensu Filius nescire dicitur, quia scire se dissimulat nec vult aliis revelare. Pater si quidem scit, quia Filio manifestat: Filius nescit, quia occultat nec alios scire facit. Quod autem verbum, «Scire», in hunc modum aliquando accipiatur, et usu vulgi contrito liquet et Ambrosius probat ex illo, Descendam et uidebo utrum clamorem … opere compleverint, an non est ita, ut sciam (Gen. 18). Simile est illud, Deus de caelo prospexit super filios hominum, ut uideat si est intelligens, etc. (Psal. 52). Et ubi nos habemus, Tentat vos Dominus Deus uester, ut palam fiat an diligatis eum, editio 70 habebat, ut sciat an diligatis eum. Sed de hac re uide Ambrosium, Hieronymum, Augustinum ac patres ceteros. In his enim, quae peruulgata sunt, longus ego esse nec debeo nec volo. Ad sextum respondet egregie D. Thomas 3 part. quaest. 19 art. 3, uide illum. Primum vero testimonium, quo illa ratio confirmata est, verba proxime antecedentia explicant. Si posuerit, ait. pro peccato animam suam, uidebit semen longaeuum, etc. Et statim, Pro eo quod laboravit anima eius, uidebit et saturabitur. Secundum testimonium D. Thomas sic interpretatur ut dicat Christum meruisse manifestationem unctionis quidem iuxta illud, Propter quod Deus exaltavit illum, etc.; sed unctionem ipsam non meruisse; in scriptura autem tunc rem aliquam fieri aliquando dici, cum innotescit. Data est mihi omnis potestas, etc. Quia ergo Christus dilexit iustitiam, etc. ideo exaltavit eum Deus in regem daemonum, hominum et angelorum (Phil. 2): ungere enim est regem constituere. Respondet item (in hunc Psalmum), idque melius, hunc sensum esse ut virga directionis esset virga regni tui, ut diligeres iustitiam, etc. propterea, id est, ut haec egregie faceres, unxit te Deus oleo, etc. Illud est simile: Homo ridet flet discurrit, propterea intellectum habet et animam rationalem. Non enim necesse est ea quae antecedunt causam esse eorum quae sequuntur. Ut ibi, Propterea et sapientia Dei dixit, etc. (Lucae II). Nec si diceretur expresse, Unxit te Deus oleo laetitiae, quoniam dilexisti iustitiam, etc. quicquam contra nos faceret. Nam more scripturae fit ut interdum effectus loco causae ponatur, ut ibi (Psal. 16), Ego clamaui, quoniam exaudisti me Deus. Tertio demum respondere possumus actiones Christi non fuisse meritorias causas unctionis sed quasi materiales et dispositiuas. Docet enim D. Thomas (III. 34. 3)

sanctificatum fuisse Christum per proprium actum. Quemadmodum ergo vere dicimus materiam ligni fuisse calore dispositam, propterea fuisse ignitam, hominem fuisse contritum, propterea ei gratiam iustificationis esse donatam: sic dicere propheta potuit Christum optimos actus in primo instanti habuisse, propterea fuisse oleo Spiritus Sancti perunctum. Nec opus est ut vox illa, «propterea», causam efficientem aut meritoriam denotet, sed satis erit si sit causa, quae disponat subiectum, quasi materialis. De tertio vero testimonio sic habeto. D. Thomas existimat in eo psalmo de resurrectionis aeterna uita agi non solum in Christo sed in membris. Nam illa omnium capitis et membrorum resurrectio uitaque plena deliciis fructus passionis Christi fuit. Qui, ut Paulus ait, conresuscitavit nos et consedere fecit in caelestibus tunc scilicet, cum ipse excitatus sedit a dextris Dei. Si ergo Christus in hoc loco non in persona sua modo sed in membrorum persona loquitur, nihil est difficile intellectu. Quod si Saulo dicebat, cur me persequeris, quia membra ipsius Paulus insectabatur, dicere quoque potuit Patri, Adimplebis me laetitia cum vultu tuo, quoniam gloria nostra gloria Christi est non minus quam ignominia laborque noster Christi omnino est. Mox etiam non uideo equidem cur non proprie de Christo ipso accipiamus quod post resurrectionem adimpletus laetitia fuerit cum vultu Dei. Ante enim et corpus vacuum erat ea voluptate, quae a visione Dei in corpus emanat, et anima non undique plena erat laetitia; quin appetitus sensitiuus totus tristitiae angorique patebat. Post passionem ergo implevit eum laetitia Deus cum vultu suo. Quoniam et si prius Dei vultum clare pleneque uidebat, non tamen affectus appetitusque omnis plene perfecteque gaudebat. Qua de re in refutatione postremi argumenti nonnihil adiiciemus quod sit animadversione dignissimum. Quartum insuper testimonium facilem intelligentiam habet, nam et scriptum a poeta est, Priami faciem dignam fuisse imperio. In quinto autem mercedem Christi Isaias vocat fidelium populum. Postula a me, inquit et dabo tibi gentes hereditatem tuam. Unde e uestigio subdit, Et vocabunt eos populus sanctus, redempti a Domino. Iustinus vero Martyr (in Dialo. cum Tryph.) aliter legit et interpretatur hunc locum: En tibi, inquit, servator adest, qui merecedem suam reddit opusque suum ante se. Vere enim Christus id quod meruit, hoc est, mercedem operis sui, nobis reddidit. At Hieronymus plane interpretatur hoc ideo dici, quia salvator ipse iudex sit omnium, ut reddat unicuique secundum opera sua, iustis praemia, peccatoribus aeterna supplicia. De sexto testimonio denique nil aliud in praesentia dico, nisi gloriam Christi ante passionem nondum fuisse consummatam, sed quicquid ei propter nos et propter nostram salutem ad absolutam hominis glorificationem defuit, hoc non dubium est per passionem suam Christum meruisse. Sane vero non eodem modo omnia aedificia consummantur: quibusdam enim vel parietes desunt, aliis non deest nisi tectum. Nos itaque consummamur accepta non solum gloria corporis verum etiam animae, quoniam utriusque partis gloria deerat; at Christo non nisi alterius duntaxat: quare per illius adiunctionem consummatus est. Ad postremum argumentum D. Thomas respondet (De pasionibus animae, articulo 10, ad 9) contraria non posse esse in eodem per se quidem sed bene per accidens. Ut cum quis in navi deambulans fertur in contrarium eius ad quod nauis mouetur. Ita, inquit, in superiori ratione animae Christi erat gaudium per se, quia per actum proprium: dolor

autem per accidens, quia per corporis passionem. Deinde respondet quod gaudium illud et dolor non erant contraria, quia non erant de eodem. Verum responsum illud prius refelli potest. Quoniam locales motus si in eodem contrarii aliquando sunt, nihil mirum est, quippe cum tota fere eorum substantia et ratio externus quidam respectus sit. Ita pater et filius relationes contrarias prae se ferunt, et in ordine ad diversos terminos esse in eodem vere possunt. At in formis et qualitatibus absolutis id fieri nequit, ut sive per se sive per accidens duo contraria in eodem subiecto sint. Pugnat enim cum natura rerum ut aqua simul calida et frigida sit, praesertim in summo; nec si quis contendat alterum esse per se, alterum per antiparistasin. Gaudium vero et tristitia qualitates sunt absolutae. Sed et posterius responsum quispiam coarguet, quoniam Christus videns rationes in Dei essentia divinas, de sua morte laetabatur, quam cernebat Dei et rationi et voluntati conformem; tristabatur autem de eadem, quia erat malum naturae contrarium. Quare obiectum materiale gaudii atque tristitiae idem erat. Ut gaudium porro tristitiae contrarium sit, sat est utrunque in materiali obiecto convenire. Nam formalis gaudii tristitiaeque ratio discrepant semper, sive de eadem re sive de alia atque alia tristemur et gaudeamus. Non ergo negare possumus, si in Christi voluntate gaudium summum summaque tristitia de morte sua fuit, quin duo simul in eodem fuerint contraria. Atque hae animi affectiones se vicissim expellunt, tametsi non res eadem obiecta est. Nimirum enim, cum pellere tristitiam volumus, aliis non modo rationibus sed rebus etiam gaudere curamus. Quod argumentum est eas affectiones esse contrarias. Ceterum difficultas haec tribus modis videtur expediri. Primum enim dicet fortasse quispiam in appetitu intellectuali Christi, quae voluntas proprie vocatur, nullam penitus tristitiam exstitisse. Quoniam illa animae portio Deo fruebatur plenissime (III. 46 8). Quemadmodum autem a superiore potentia non deriuabatur gaudium ad inferiores, ut salutis nostrae mysterium in Christi passione transigeretur, sic ab inferiore potentia non perueniebat ad superiorem dolor. Non fuit itaque in Christi voluntate tristitia, sed in appetitu sensitiuo fuit, qui proprie tristitiae subiectum est. Quam sententiam visus est Dominus significare cum ait: Tristis est anima mea. Appetitus enim animalis, quia animalis est, non est intellectualis sed sensitiuus. Cui etiam sententiae favet D. Thomas (III. 15. 4 et 6 et q. 46, ar. 7 et 8). Nam Scoti argumenta abunde refutat Caietanus (In art. t, quaest. 46). Quod si verum est, iam contraria non sunt in eodem subiecto proximo, sed gaudium in voluntate, tristitia in appetitu sensitiuo. Ideoque proprie ne contraria quidem sunt. D. Thomas (III. 18. 6 in corp. et q. 46, ar. 8 ad I). Huic vero responsioni illud obiicitur, quod Dominus habuit in voluntate actum, quo mortem vere noluit; at tristitia est «de his quae nobis nolentibus accidunt», ut Augustinus ait. Prior propositio, quoniam eam Caietanus negat, probatur. Primo ex D. Thoma (III. 18. 6), ubi dicit quod «voluntas naturalis et voluntas sensualitatis aliud voluit in Christo quam divina voluntas». Et ar. 5 refert Augustinum contra Maximinum in haec verba: In hoc quod Christus ait, Non quod volo, sed quod tu, aliud se ostendit voluisse quam Pater. Quod nisi humano corde non posset. Ac revera ex illo evangelii testimonio non solum sancti veteres sed Synodus Sexta sub Agathone collegit et duas voluntates in Christo et duas voluntatum operationes. Sane qui ait, Non sicut ego volo, is actum voluntatis aperte significat. Verum Caietanus elaberetur dicens appetitum sensitiuum vocari interdum voluntatem. De qua Ambrosium hunc evangelii locum explicare D. ipse Thomas interpretatur

(III.18.2). Quin D. Thomas quaestionis decimae octauae tertiae partis articuli quinti argumentum tertium non poterat refellere, si admisisset Christi voluntatem aliquid velle, quod prius non habuerit. «Beatus» enim «est», ut Augustinus docet, «qui habet quaecunque vult». In reliquis certe beatis probabilissime Caietanus eiusmodi noleitates negat, quoniam in illo statu otiosae sunt. Cum ergo Christus secundum intellectum et voluntatem perfecte fuerit beatus, non videtur eiusmodi nolitiones habuisse. Possumus deinde postremum hoc argumentum eludere, etiam si dicimus, id quod revera probabile est, in voluntate Christi intellectuali, quae proprie voluntas est, non tristitiam modo sed summam maximamque fuisse. Quia enim in hostia pro peccato cordis contritio voluntatisque tristitia potissime desideratur (sacrificium quippe Deo spiritus contribulatus, etc. [Psal. 50]), et tristitia spiritualis haec contraria est peccato medicina, quod sedem suam praecipue in voluntate habet, consentaneum profecto erat ut Filius Dei hostiam se pro peccato exhibiturus non solum corporis et animae sensitiuae dolores sed angores quoque spiritus et voluntatis tristitiam susciperet, quo pro culpis nostris omnibus hostia illa Deo acceptissima omnibus omnino modis contereretur. (Isa. 53) Sic vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit. Sic non modo vulneratus est propter iniquitates nostras sed attritus est propter scelera nostra. Sic disciplina pacis nostrae super eum, et liuore atque dolore eius sanati sumus. Sic Dominus eum voluit in infirmitate conterere, qui posuit pro peccato animam suam (c. 9). Augustinus insuper (14 De civitate Dei lib.) asserit Christum eos naturae nostrae defectus suscepisse, qui perfectioni gratiae non repugnant quidem, sed «de amore boni et sancta charitate veniunt». At commendat magis charitatem suam Christus, si tristitiam quoque eam Deo pro culpis nostris in sacrificium praebuit, quam nos Deo pro illis debemus maxime. Plane item Ambrosius ad Gratianum imperatorem dixit: Sicut susceperat voluntatem meam, suscepit tristitiam meam. Nam voluntas proprie appetitus intellectualis est. Et velle proprie actus voluntatis est; ait autem, Non sicut ego volo. Voluntatis etiam dolor hominis proprie tristitia est, nam qui in solo appetitu sensitiuo reperitur, hic animantis magis dolor est quam hominis. Decuit autem ut per dolorem proprie humanum humana peccata soluerentur. Ita cum dixit, Repleta est malis anima mea, omnem animae appetitum repletum dolore intellexit sive sensualem sive rationalem. Quoniam et pronomen mea rationalem magis quam sensualem prae se fert. Ea si vera sunt, ut uidentur esse, nihil obstat cur non per potentiam supernaturalem et gaudium summum et summa tristitia in eodem subiecto fuerint. Tum quia nec proprie contraria erant, cum oppositio debeat fieri circa idem, ut D. Thomas saepe sumit. Tum quia quod praeter naturae ordinem a Deo fit, id in naturae leges referre velle stultum est. Miraculum fuit quod idem homo esset et uiator et comprehensor; miraculum quod a gloria animae nihil deriuaretur ad corpus; miraculum quod a superioris gaudio potentiae nihil solatii in inferiores redundaret; miraculum quod inferioribus perturbatis nec superiores turbarentur nec a sua perpetua operatione cessarent nec remitterent opus nec quietem et delectationem vel ex minima parte resoluerent. Inter haec miracula propter mysterium nostrae redemptionis explendum, quanquam voluntas Deo viso fruebatur, suscepit tamen sponte tristitiam quantam maximam capere potuit; potuit autem capere tantam quanta maxima esse in rerum natura poterat; ut dolor pro peccatis non minor esset quam charitas, et scientiae ipse quoque superemineret (Ephe. 3).

Sed et olim iuvenis, ut hinc iam nos demum extricemus, coram celebri theologorum contione diximus quod, sicut per totam vitam Dominus gloriam animae quasi premebat ne in corpus efflueret, sic saltem in cruce retinuit gaudium, quod suapte natura ex clara Dei notitia prodiret. Gaudium fateor ex Deo viso in voluntate necessario nasci non secus atque ex sole lumen, calorem ex igne. Sed retraxit aliquando sol radios suos, et ne calefaceret compressus est etiam ignis: quare nihil mirum uideri cuipiam debet, si in hominum redemptione per hominis unius dolores explenda voluptas omnis reprimeretur, quam alias ex visione Dei proficisci naturae ratio demonstrat. Nec obstat quod beatitudinem Benedictus huius nomnis duodecimus definiuit in visione et fruitione consistere. Christus autem beatus fuit in tria. Quoniam illud pontifex tradit de beatitudine consummata; Christus autem licet habuerit essentiam beatitudinis, non tamen accidentia, quae inde per se etiam consequuntur. Decuit enim eum per passionem consummari. Quanquam et fruitio sine gaudio intelligi potest: fruitur enim arboris suae fructibus tunc etiam homo cum per morbum voluptatem nullam capit ex eis. Ita Christus non solum uidebat sed etiam fruebatur, quamuis derelictus a Deo omnique penitus solatio destitutus non gaudebat (Ut quid dereliquisti me). Quamobrem, ut ceteri martyres, gaudium sibi futurum ante oculos posuit, ut crucem sustineret confusione contempta. Ad Hebraeos 12 ca. Ubi miris omnino modis et charitatem suam in nos commendavit et exemplum. Certe sive primo sive secundo seu tertio modo quaestionem soluas, miraculum facis; sed est hoc postremum eo plausibilius quo maiores in nobis igniculos excitat tum poenitentiae tum amoris tum gratitudinis. Sed sit iam huius quaestionis finis. Perspicuum est enim in re sterili et ieiuna non paruam et exiguam copiam e locis Theologia suppeditatam. Restat tertium quaestionis genus pertractandum eius, quae a fide et natura pendet; de qua re capite sequenti disseremus.