De locis theologicis

UBI RESPONDETUR ARGUMENTIS CAPITIS TERTII

Non est facile contrarias obiectiones excutere, sed excutiendae sunt tamen. Atque in primo argumento quidem non Osiander modo, verum etiam catholici quidam omni vi et ratione contendunt, id, quod de duobus patribus Ioseph naturali et legali refertur, commentum, portentum, monstrum, somnium esse. His enim nominibus sententiam illam Africani notandam putant. Certe auctor libri quaestiones veteris et novi testamenti sive Augustinus is fuerit seu quispiam alius, sententiam eam asserit nec probabilem esse, nec ad ullam rem proficere: ne sit qui existimet veterem historiam solis iunioribus displicuisse. Utuntur autem hi ad Africani traditionem infirmandam argumentis huiusmodi: Primo quod nullum vel testimonium vel exemplum nec e sacris, nec ex profanis Hebraeorum literis erui possit, quo talis primogenitus filius defuncti nuncupetur: non ergo mortuus ille pater primogeniti vocabitur. Deinde, ut demus, inquiunt, quantunuis iniqua conditione eiusmodi primogenitum duos patres sortitum esse: adhuc tamen nihil faciet, ut Evangelicae discrepantiae scrupulus eximatur. Nam legalem filium nemo poterat ex

uxore defuncti procreare, nisi frater fuisset defuncti germanus, simulque cum eo habitasset, quemadmodum Deuteronomio 25 evidentissime traditur. Illud vero non contigit nisi ex eodem patre natis: nam qui diversos habent patres, ii diversas etiam capiunt hereditates, atque adeo non habitant simul. Nunc autem Iacob et Heli, nec fuerunt ex eisdem patribus, auis aut proauis: nec simul habitare potuerunt, cum alter censeatur in posteris Nathan, alter in posteris Salomonis. Nam, quod etiam argumentantur, Ioseph non fuisse vocatum nomine patris legalis, quae res erat necessaria iuxta illam Deuteronomii legem, id exiguum sane ac mendicum argumentum est, cui Augustinus¹ et 5 libro quaestionum in Deuteronomium² quaestione 46 et libro 2 retractationum capite 12 nullo negotio respondet. Mihi vero opinio communis magis placet, quanuis illorum opinio non displaceat³, qui asserunt, Heli Iosephi socerum fuisse, eundem qui et Ioakim parentem virginis Mariae, ut Lucas Genealogiam Christi per matrem attexuerit: Matthaeus vero per eum qui pater putabatur. Nec proinde tamen Genealogiam mulierum contra scripturae usum Evangelista texuit. Nam cum ait, qui fuit Heli, relatiuum ad Christum referendum est, ut sit sensu. Et ipse Iesus putabatur quidem esse Iosephi, at re vera non illius fuit, sed Heli. Cum enim sine virili opera ex virgine matre natus sit: nullum habuit in terris, cuius filius dici potest praeter Heli, qui auus scilicet ipsius maternus erat. Ne quis ergo miretur, quod in texenda genealogia Christi ab nepote statim transilierit auum, interiecit causam: quia Ioseph, quem patrem Christi dicere debebat, non vere erat pater, sed putabatur. Quanquam et relatiuum ad Ioseph quoque referri potest: ut intellegas eum fuisse Heli non naturalem filium, sed ad eum modum, quo gener soceri filius esse dicitur. Itaque Iosephum evangelistae ad parentes suos retulerunt, alter ad eos, quos ex se habuit, alter ad eos quos ex coniugio sortitus est. Huius opinionis Augustinus libro quaestionum evangelicarum 2 quaestione 5 meminit. Hanc tenuit auctor libelli cuiusdam de ortu virginis, qui Hieronymo falso tribuitur. Hanc Ioannes Annius, Ioannes item Lucidus, Georgius Vuiccelius aliique non nulli iuniores amplexi sunt. Huic etiam nominum significatio consonat. Nam Ioakim, Eliachim, Heli, idem fere significant, proque eodem fere usurpatur 4 Regum 23, 2 Paralipomenon 36. Probabilis opinio haec sit. Quis negat? Sed ne ipsa quidem certa est. Osiandri enim argumenta, quae ille firma esse existimat, sunt profecto infirmissima: Obiicit primo nusquam in sacris literis reperiri, quod ille primogenitus filius mortui nuncupetur. Id vero de more impudenter obiicit. Si enim Obed filius Noemi illique natus esse dicitur, cur non dicatur natus Maaloni huiusque proinde etiam filius? Item, accipiet eam, inquit, frater eius et suscitabit semen fratris sui et primogenitum ex ea filium nomen illius appellabit. Praeterea, ecquid obsecro est suscitare semen fratris, nisi filium illi gignere? Quid? Nonne illud manifestum est, Ille sciens non nasci sibi filius, semen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine nascerentur? Genesis 38. At haec ipsa loca retulit Osiander. Retulit quidem, sed ita tamen, ut apertis testimoniis respondere nequiuerit, nisi haereticorum ritu aut vulgatam editionem accusaret, aut etiam scripturae et verba et sensum eluderet. Nam sanctorum omnium communem intelligentiam⁴ pro nihilo habere est illi familiare et cum caeteris Lutheranis gentile ac proprium. Iam, quod secundo loco accipit, fratres de quibus lex loquitur, simul habitare oportere, id est in eadem hereditate paterna atque adeo germanos esse ab eodemque patre genitos: speciem fortasse veritatis habet, veritatem nullam profecto habet. Fratres quippe in illa Deuteronomii lege non germani modo intellegendi sunt, verum etiam consanguinei, qui

scripturarum usu fratres appellantur. Id quod non communi solum sanctorum omnium sententia, sed aperto scripturae testimonio comprobari potest. Booz enim Maalonis non germanus erat, sed propinquus. Nec confundimus nos negotium redemptionis cum negotio leuiri, quod Osiander calumniatur. Sed contendimus, summoque omnino iure contendimus, exemplum libri Ruth, ad legem illam Deuteronomii pertinere. Alioqui, si eos simul habitare interpretamur, qui in eadem haereditate paterna habitant, cur non magis, nam hoc simplicius est, eos qui in eadem domo? Ita, quanuis fratres germani sint, nisi eandem domum habeant communem, ea lege minime tenebuntur. Quod ne Osiander quidem ipse quamlibet perfricta fronte concessurus esset. Exponamus igitur, quod et Hebraeorum mos et legis ratio exigit, tum etiam fratres habitare simul, cum eodem oppido vel civitate habitarint. Id vero non duobus solum uterinis, quales Iacob et Heli fuisse perhibentur, usu venire potuit, sed propinquis etiam aliis, vel remotis. Nihil ergo nos Osiandri argumenta mouent, quominus fidem Africano habeamus. Illud forte mouere potest, quod in tertia conclusione capitis superioris asseruimus, communem scriptorum omnium traditionem certo nedum probabiliter pro vera historia habendam esse. Huic autem Africani traditioni historici omnes ecclesiastici testimonium perhibent. Igitur non modo probabilis, sed certa illa doctrina erit, quae duos patres Ioseph legalem et naturalem infert. Minime vero. Multum enim refert, res gestas qua historici asseveratione narrent. Si enim is ipse, qui primus auctor historiae fuit, rem non ut visam ac certam, sed ut auditam et incertam scripserit: tunc qui simili temperamento rem ceu probabilem referunt, ii quanuis consentiant omnes, non faciunt tamen historiae firmitudinem. Porro autem Africanus, unde caeteri hanc historiam acceperunt, nihil praeter auditum habuit: nec referentibus certam habuit fidem. Nam postquam rem perinde ut a Iudaeis quibusdam acceperat, ad Aristidem retulisset, huiusmodi verba, Musculo interprete, adiecit. Sive itaque ad hunc modum sive aliter habet res ista, non poterit quisquam, meo iudicio, clariorem illius, scilicet, quae obiecta erat Evangelistarum⁵ discrepantiae, expositionem reperire. Quisquis autem aequo animo praeditus est, idem quod nos curabit, etiamsi certum desit testimonium: ob id videlicet, quod meliorem ac veriorem expositionem proferre non poterit. Evangelium sane per omnia quae vera sunt tradit. Hactenus Africanus. Quibus verbis satis ille significat, si componendis Evangelistis ratio alia quaecumque probabilior appareret, eam se libenter amplexurum. Quae omnino res et Augustinum et Thomam videtur compulisse, ut praeter hanc alias quoque rationes tollendae discrepantiae inuestigarent. Sed de primo argumento satis multa diximus. Ad secundum vero dicendum est, huiusmodi quoque res non tam ex fide historiae quam ex probabili eorum coniectura pendere, qui sacras literas interpretantur. Non est enim aliquis probatus auctor, qui asserat se praeter Mariam aliam Iosephi uxorem aut vidisse, aut certis testibus accepisse. Sed cum in evangelio fratres Domini legerentur et religio vetaret filios Mariae suspicari: scripturae expositoribus coniectandum fuit, quonam⁶ id pacto fieri potuerit: ut veritas evangelii cum Mariae perpetua virginitate congrueret. Ita quidam filios Ioseph ex alia uxore intulerunt, Christique proinde fratres non veros, sed qui putarentur, interpretati sunt: nam et Ioseph non verus erat pater, sed putabatur. Neque horum coniectura vana commentitiaque fuit, nullave ratione tantum ad respondendum haereticis excogitata: sed probabiles habuit causas, quae scripturarum etiam testimoniis niterentur. Primum, quia Iacobus Hierosolymitanus episcopus non

peculiater esset frater Domini cognominatus: si cognatione solum fratres Domini vocarentur. Cum et Iacobus Zebedaei filius, a quo ille cognomento distinguitur, ad eum quoque modum frater Domini esset. Deinde, non simpliciter quidam evangelio diceret, Ecce mater tua et fratres tui foris stant quaerentes te alloqui, si generali sanguinis coniunctione fraternitatem defineret. Iacobus namque Ioannes tunc temporis cum Christo intra domum erant, qui illo modo erant fratres. Accedit quod apud Marcum a quibusdam dictum est, Nonne hic est faber, filius Mariae frater Iacobi et Iose et Iudae et Simonis? Nonne et sorores eius hic nobiscum sunt? Filius, inquiunt, Mariae, frater Iacobi et Iose etc. ut non ex Maria, sed ex Iosepho fratres intellegerentur. Unde et iuxta Lucam interrogant, Nonne hic est filius Ioseph? Atque sorores filias Iosephi Esther et Thamar intellegendas esse Hippolytus ac Nicephorus graves in primis auctores asserunt. Fratres ergo similiter intellegendi sunt Iacobus, Iose, Simeo et Iudas: quos quatuor filios ex priore coniuge, cui nomen erat Salome, Iosephum suscepisse iidem auctores prodidere. Accedit etiam quod Iosephum, cum Mariam uxorem accepit, octoginta annorum fuisse senem Epiphanius non semel astruit. At in tam longa aetate non est profecto verosimile illum sine coniuge extitisse. Haec auctores illi sine fidei discrimine argumentari atque adeo asserere potuerunt. Sed Hieronymus tamen rem diligentius animadvertens, ut erat in sacris literis apprime versatus, probabiliorem multo rationem invenit, qua citra et Mariae corruptionem et Iosephi digamiam fratres Domini in scripturis intellegerentur. Quod enim Iacobus frater Domini vulgo cognominatus Iosephi filius non fuerit, ex evangeliis videtur manifeste colligi. Marcus siquidem quos capite sexto fratres Domini vocatos scripserat, eos capite quinto decimo filios cuiusdam Mariae scribit esse, quae nimirum uxor Iosephi esse non poterat: nisi duas illum simul uxores habuisse concedas, Mariam virginem et alteram Mariam, quod nulla ratio probat, nulla prodit historia. Quin hominem pauperem, qui vix unam alere et sustinere posset, duarum coniugum onera subiisse, et imprudentiae et incontinentiae argumentum est. Ea vitia viro iusto tribuere quam sit stultum, ne dicam impium, non est, opus longa oratione suadere. Adde quod haec eadem a Ioanne Maria Cleophae cognominata est. Erat autem Cleophas frater Iosephi, ut Eusebius libro 3 ecclesiasticae historiae capite II. ex Egesippo retulit, ob quam causam, nisi me coniectura fallit, soror Mariae virginis appellatur. Nam et leuiri fratres vulgo dici solent et fratrum uxores sorores. Non igitur, ut sentio equidem, Maria illa tanquam mater, sed tanquam uxor Cleophae nomen accepit. Iosephi itaque coniux non erat, atque adeo nec huius filii filii erant Iosephi, sed Cleophae. Verum quemadmodum Iosephus pater Christi existimabatur, sic filii Cleophae, Iacobus, Iose, Iudas, Simeon existimabantur Christi consobrini Christique patruus Cleophas. Qua ratione Maria ista Christi matertera nuncupari potest: non quod vere Mariae virginis germana fuerit, sed quod soror et habita et dicta sic. Atqui consobrinos fratres etiam dici omnis scriptura demonstrat. Nec prioris opinionis necesse est argumenta refellere. Non nulla enim assumit, quae certis de causis a plerisque aliter existimabantur. Ut filios Zebedaei Christi esse consanguineos et proinde scripturae usu fratres. Item Iosephum 80 annos natum esse cum Mariam uxorem accepit. Quae res dici possunt, probari non possunt. Nam et Actorum capite I Lucas cum Iacobum Alphaei, Simonem et Iudam retulisset, subdit. Hi omnes erant perseverantes in oratione cum Maria matre Iesu et fratribus eius. Constat autem Iacobum Alphaei, Simonem ac Iudam fratres Domini appellatos.

Sed de his disputatum est ab aliis diligentius. Nos in praesenti non id agimus. Tantum dicimus ex diversis opinionibus quas in scripturarum interpretatione orthodoxi sequuntur, minime historiae fidem periclitari. Haec quippe sola oratio erat secundo argumento confutando necessaria. At tertium sic deluitur. Non fuit Herodias filia Arethae regis, sed Aristobuli, sicut Iosephus multis in locis testatus est. Id quod nomen quoque ipsum indicat. Est enim quasi patronymicum ab Herode, nihilque proinde aliud significat quam filiam, vel neptem, vel aliquam e posteris Herodis. Quamobrem cum Aretha rege Arabum nihil videtur habere commune: cum Herode magno, cuius fuit neptis, commune habet genus. Quod autem Hieronymus tradit ex vetere historia, pace tanti viri dixerim, in ea re sine dubio fallitur. Apparet eum sane, vel in historiam quampiam auctoris incerti incidisse, ob id enim quidam veterem historiam appellatam volunt, vel certe in Eusebii Latinam incidit, quam Ruffinus fecit sua traditione vitiosam. Quo autem res planior fiat, verba loci illius subscribemus. Concordi vero testimonio etiam Iosephus de hoc scribit nominatim etiam de Heriodade commemorans; velut de coniugio fratris Philippi viuentis violenter abstracta et suis ab Herode incestis nuptiis sociata: propria et legitima uxore depulsa, quam Herodiadem filiam fuisse dicit Arethae regis Arabiae. Hactenus Eusebius Ruffino interprete. E quibus verbis si tollas nomen Herodiadem posteriore loco positum, quod nec Eusebius habet nec Iosephus, vera erit lectio atque adeo germana Eusebii Graeci in Latinum conversio. Nam relatiuum, quam, non ad Herodiadem, quod Ruffinus falso intellexit, sed ad propriam et legitimam uxorem depulsam referendum est: quod recte Musculus in nova nunc interpretatione fecit. Verum de tertio argumento haec nobis dicta sint. Ad quartum argumentum ita respondeo: Quidquid sit de Magis, an fuerint reges necne, quod in controversia est positum, certum illud est non ex ea re historiae fidem labefactari, quod plurimi auctores Magos reges fuisse tradiderint. Nempe res haec eius generis est, quam nemo historicorum sese affirmet aut vidisse, aut ex viris fide dignis, qui viderint, audivisse. Nituntur itaque auctores illi non historiae auctoritate, quam nullam probatam habuere, sed probabilibus coniecturis, quas porro habuere nonnullas. Qualis est, quod in Magis videtur impletum illud, Reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum et Sabba dona adducent. Item illud, Ambulabunt reges in splendore ortus tui etc. Quae in epiphania Domini non hodiernum vulgus, sed antiquus semper ecclesiae chorus intonuit. Accedit, quod, ut Tertulianus ait, Magos reges fere habuit Oriens. Accedit quod in reges illud maxime quadrat, Apertis thesauris suis etc. Extat etiam Cladiani epigramma, ubi Magos appellat Chaldaeos reges. Quod si Claudiani non est, certe elegantissimi poetae est. Hanc opinionem, ut quae plausibilis sit ac popularis, Christi fideles iam olim libenter induerunt, Neque operae pretium iudico, si quis in concione publica eam dissuadere conetur. Nam dissuadere nihil attinet: ac frustra niti et nihil aliud quam laborando odium quaerere, extremae dementiae est. Quod si paucis forte quibusdam fidem argumentatione tua feceris, multas tamen in populo querelas, discidia, ac lites induces. Sine ergo plebem probabilissimam opinionem praesertim quae penitus insedit atque inueteravit, cum suis maioribus retinere.

Quod si coniecturis aliis permotus contrariam sententiam habes, liceat per me equidem non repugno. Illud ago, sive haec sive illa opinio vera sit, non inde historiae auctoritatem aut elevari aut imminui, cum neutra earum opinionum historiae auctoritati, sed probabili coniecturae innitatur. Quod enim regum nomen Evangelista suppresserit, id omnino nihil est. Non enim existimavit evangelii testimonium regio apparatu cumulandum, quod Magorum sapientiam et grauitatem amplissime ornaverat. In veritate sane oculta confirmanda regia appellatio obscura et ociosa erat, Magorum vox praeclara et opportuna. Nam quod Herodes Magos parum honorifice exceperit, hoc aut Herodiani fastus indicium est, aut Romanae gloriae et maiestatis. Indignum vero est Magni regis tumorem in minutorum inuidiam odiumque conuertere. De quarto igitur argumento hactenus. Nunc ad quintum respondamus. Non Hieronymus modo, Augustinus, Thomas ac caeteri fere omnes auctores, verum etiam antiqua ecclesiae traditio tenet, quod Magi Christum tertiodecimo die, ex quo natus fuerat, adorarunt. Cuius quidem rei cum causam quaererem quidnam esset, cur tanta in consensione ab ecclesia receptum sit, quanquam veteri traditioni in huiusmodi rebus multum debetur fidei, ut ratio alia non subsit, has causas tamen inveniebat duas, easque ambas ex ipso evangelio collectas. Unam, quod Matthaeus dicit. Cum natus esset Iesus, ecce Magi ab oriente venerunt. Sane si quando Magi venerunt, Christus esset anniculus aut bimus, ut Epiphanius, Zacharias, Faber, Osiander, existimant: non dixisset evangelista, Cum natus esset, ecce Magi. Quod non de re tam sera, sed de subita et improvisa vel certe proxima et quasi praesenti dici solet. Necdum, inquit, intra se verba compleverat et ecce Rebecca egrediatur. Et Poeta: Audiat haec aliquis, vel qui venit, ecce Palemon. Hinc enim cum Mariae dixisset angelus, Ecce concipies etc. intelligens ipsa statim se concepturam, ait: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Recens ergo natus erat infans cum Magi aduenerunt. Altera causa est haec: Magi invenerunt puerum in Bethleem, ergo ante diem pirificationis accesserunt. Quia ultra id temporis Christus non fuit in Bethleem. Lucas enim descriptis iis, quae ad purificationem attinebant, subdit. Ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reuerti sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth. Non ait, in Bethleem, sed in Nazareth. Cur autem in Bethleem reuerterentur, ubi adeo nihil habebant supellectilis, ut virgini ad reclinandum infantem non alius quam praesepe locus fuerit in diversorio? Nec evangelista docet, eos venisse ut morarentur, sed ut profiterentur in civitate sua. Manserunt itaque ibidem quantum necesse fuit ad implendam legem quae iubet, ut post circuncisum infantulum maneat mulier triginta tribus diebus in sanguine purificationis suae. Intra quos dies Bethleem venisse Magos recte credimus et puerum indicio stellae inventum adorasse. In ea vero ratione, quae primum opponitur, quidam liberalitatem ac beneficentiam virginis animadvertunt, quae brevi aurum acceptum in pauperes erogarit. Alii prudentiam, quod viaticum paraverit in Aegyptum. Sive enim Ioseph ante purificationem de fuga ab angelo fuerit admonitus, iuxta illud, Cum Magi recessisent, ecce angelus apparuit in somnis etc. sive Magi oraculum de reditu per aliam viam virgini comunicaverint: credibile profecto est, foeminam⁷ prudentissimam iam inde illud quod ad fugam et peregrinationem opus erat, providere.

Sunt qui modestiam advertant. Atque haec ratio mihi videtur sanctissime et providentissime constituta. Non decebat enim, ut quae pauper erat, ea divitum oblationem subito inferret. Ab omni fastu et ostentatione erat virgo aliena, nec mutare conditionem illi erat animus, quam sciebat Dei filio placuisse. Quid? Quod aurum Deo a Magis oblatum in sacros fortasse usus censuit consecrandum⁸? Prima itaque adversariorum ratio his omnino modis facile diluitur. Secunda pressius videtur urgere. Si enim diligenter a Magis Herodes tempus stellae didicit, occidit autem omnes pueros a bimatu, et infra secundum tempus quod exquisierat a Magis: biennium ergo ante stella Magis apparuit. Non igitur mox a Christo nato aduenerunt. Nam statim recedentibus Magis Herodes occidit pueros. Illa enim particula, tunc, non minus rem praesentem proximamve significat, quam vocula, ecce, cuius vim paulo ante expendebamus. Ait vero Evangelista. Tunc Herodes videns quoniam illusus esset a Magis, mittens occidit. Sed hic nodus bifariam solui potest. Primum enim, quod Euthimius admonuit, illa oratio, secundum tempus etc. non refertur ad id, quod praecessit, A bimatu; sed solum ad particulam, infra, cui proxime coniuncta est. Itaque continenter legendum est occidit omnes pueros qui erant in Bethleem et in omnibus finibus eius a bimatu. Et ibi facta hypodiastole subiugatur, et infra secundum tempus, quod exquisierat a Magis. Non itaque intellegendus est peremisse bimulos secundum tempus exquisitum: sed tantum alios minimos, quibus videlicet solis tempus stellae accommodavit. Sed ais. Cur bimos interfecit, si non secundum tempus stellae? Respondeo. Cur in omnibus finibus Bethleem, si in Bethleem iuxta prophetam natus est Christus? Quemadmodum ergo ex propia malitia ampliavit locum, sic ampliavit et tempus. Deinde, probabile est, id quod mihi verosimilius fuit, Herodem Romam euocatum, ut accusationi filiorum responderet, stragem illam puerorum edere distulisse: quam edidit postea cum Hierosolyma regressus est. Quodsi necesse esset biennium Magis ad iter faciendum concedere, quod tamen absurdum est, non protinus necessario sit consequens, ut biennio post Christum natum aduenerint. Multo enim facilius expeditiusque dicetur, quod Chrysostomo Augustinoque video placuisse, apparuisse stellam Magis tanto ante Christi natiuitatem, quantum fuit opus, ut tot regionibus ac provinciis peragratis puerum haud multo ante natum adorarent. Cum vero demum quaeritur, qui fieri potuerit, ut ab Oriente Magi tam paucis diebus peruenerint: huic quaestioni responsum facile et promptum est. Non enim opus fuerit, quod Remigius facit, eam rem nati pueri facultati viribusque tribuere: qui Magos ad se tam brevi dierum spatio perduxerit. Sed Oriens in sacris frequenter accipitur pro terris quae Orientales ad illam sint in qua sunt qui loquuntur. Ut ibi, Elegit sibi Loth regionem circa Iordanem et recessit ab oriente. Item, de Aram adduxit me Balach rex Moabitarum, de montibus Orientis. Sive ergo Magi posteri fuerint Balaam ac proinde ex Mesopotamia Syriae venerint, ut Chrysostomo, Hieronymo et Ambrosio visum est, sive ex Arabia accesserint, quae sententia Iustini martyris perpetua fuit, seu sapientes alii, vel Persae vel Chaldaei, quod Magorum nomen prae se fert: dubitari non potest quin totum illud quicquid erat itineris decem diebus conficere potuerint. Distat siquidem Hierusalem ab Aram centum septuaginta duabus parasangis Persicis et Hispanis, ab Ur vero Chaldaeorum ducentis duodecim. Atque cum Laban Iacob fugientem a Mesopotamia in Iudaeam insequeretur, septimo die consecutus est illum in monte Galaad, qui est principium Libani. Et ferebat tamen Iacob greges et uxores ac

paruulos. At Laban non ante tertium diem fugam deprehenderat. Quid? Quod in regione illa abundant dromedarii, quos uno die stadiorum mille iter conficere scribit in vita Apolonii Philostratus? Aristoteles quoque libro 9 historiae animalium capite ultimo testatur celerius eos currere, quam Nisaeos equos. Nec te illud turbet quod Hieronymus in Hieremiae 25 caput imo Hieremias ipse Chaldaeam ait in aquilonis parte iuxta situm Hierusalem collocatam esse. Quia enim inter aquilonem et orientem sita est, modo aquilonaris, modo orientalis nuncupatur. Haec fastidioso lectori scio molesta fore: sed erat ostendendum, quam temere quidam a sincera historiae fide, et communi sanctorum opinione dissenserint. Verum de quinto argumento satis. Nunc sequentia refellamus. Sane quidem, cum in sexto argumento Epiphanii sententia contra historiae fidem ponitur, nihil prorsus mouere nos debet. Primum quoniam in rerum gestarum temporumque ratione nullos ille graves auctores sequi solet. Atque adeo in earum rerum memoria interdum fallitur. Deinde quoniam hoc saltem loco nulla argumentatione probabili, nullis prolatis veteribus monumentis antiquo ecclesiae usui contradicit. Quod si verum est, ut verum est profecto, Christum passum esse anno aetatis suae trigesimo tertio inchoato per tres menses ac decem fortasse dies, nam de hac re nullam modo quaestionem habere volumus, docuisse autem eum tribus annis et Ignatius in epistola prima ad Trallianos, et Eusebius in Chronicis prodiderunt, certe Epiphanii opinio videtur vera esse non posse. A trigesimo nanque anno expleto usque ad passionem non nisi duo anni supersunt. Quanuis nodum hunc solueret Epiphanius, si tempus doctrinae Christi non a nuptiis, sed a baptismo inchoaret. Quod nos quoque dicere oportet, qui Maximi sententiam veteremque ecclesiae usum propugnamus. Nuptias quippe anno post baptismum integro elapso factas esse credimus. Qua in re nobiscum dissentiunt quidam: nec sine causa dissentiunt tamen. Primum enim toto illo anno nihil, inquiunt, scriptum haberemus de doctrina Christi. Quin eo anno nihil omnino docuisset. Quod est credibile nullo modo. In baptismo siquidem filius ac sapientia Dei, dux populi atque magister patris testimonio declaratus est. Nec post evangelii munus evidentissima triadis commendatione testificationeque susceptum otiosus Christus tot diebus vitam in silentio degeret. Sed illud, ut par erat, protinus exequeretur. Id quod non coniectura nostra solum, sed Ioannis etiam evangelio comprobatur. Ioannes porro ita diserte rerum gestarum post baptismum tempora notat, ut ad nuptias, non dicam annum, sed ne pauci quidem menses intefluxisse videantur: Altera, inquit, die, vidit Ioannes Iesum venientem ad se. Et rursum Paulo inferius: Altera die iterum stabat Ioannes et ex discipulis eius duo etc. Et postea: In crastinum voluit exire in Galilaeam et invenit Philippum etc. Denique statim in secundi capitis initio: Et die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae. Et cum Ioannes Iudaeorum legatis respondisset, postero die vidit Iesum venientem ad se. Quo tempore Iesus nec notus erat, nec discipulos acceperat, ut ex hoc primo Ioannis capite manifestissime liquet. Sed postero die, hoc est, tribus a legatione diebus duo discipuli Ioannis secuti sunt Iesum: ac proximo huic die exiens in Galilaeam Iesus ipse Philippum invenit. Cum vero subiungit evangelista, Et tertia die, nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, satis aperte indicat, quam breue tempus inter baptismum, vocationem discipulorum ac nuptias fluxerit. Non itaque annus integer intercessit. Praeterea post secundum adventum in Galilaeam coepit Iesus praedicare, ut Matthaei capite 4 dicitur,

Non ergo ante nuptias praedicaverat. Nam illae factae sunt cum post baptismum primo advenit in Galilaeam. Quod si annus integer a baptismo ad nuptias interfluxisset, iam tres anni praedicationis Christi nullo modo invenirentur. Adde, quod ex ea sententia consequens fieret, ut Christus anno aetatis suae 34 inchoato fuerit passus. Illud non obscure colligitur, quoniam si vera esset, quinquies pascha a baptismo ad mortem interuenisset. Primum id esset, de quo nihil habemus in evangelio scriptum, inter baptismum et nuptias. Secundum quod Ioannes statim post nuptias commemorat capite 2 Ubi Christus ementes et vendentes de templo, primum eiecit. Tertium, de quo fit mentio Ioannis 5 cum sanavit paralyticum. Quartum, cuius idem evangelista meminit capite 6 inquiens. Erat autem proximum pascha etc. Quintum, in quo passus est Christus, de quo Ioannes 12 et 13 Nam quod tertium illud, de quo dubium esset potest, festum paschae fuerit, non modo Rupertus, sed Irinaeus etiam testatur. Ac re vera nomen festi simpliciter pro pascha solet in evangeliis accipi. Ut ibi, Non in die festo. Matthaeus 26. Item, secundum consuetudinem diei festi. Lucas 2 Item, eme ea, quae opus sunt nobis, ad diem festum. Ioannes 13. Cum itaque Christus baptizatus fuerit anno tricesimo aetatis suae inchoato per tredecim dies: erat enim incipiens quasi annorum triginta, ut Lucas affirmat, si quinquies festum paschae intercessit, nimirum mortuus est anno aetatis suae trigesimo quarto. Quod licet Beda aliique nonnulli iuniores asseruerint, defendi tamen nulla ratione potest, ut Paulus episcopus Forosemproniensis libro 9 2 partis et libro 4 eiusdem partis, Ioannes item Lucidus in libro de vero die passionis Christi ostenderunt. At vero nullae huiusmodi rationes ab antiqua patrum traditione, quam communis ecclesiae consuetudo in divino officio, hymnis, antiphonisque confirmat, poterunt me mouere. Non quod haec ad fidem religionemve magnopere attineant, sed quod in rebus, vel utraque ex parte probabilibus, vel etiam ambiguis veteris ecclesiasticae historiae fides communis me delectat. Sed prima videamus: Ad primum alterius opinionis argumentum. Anno, quod inter baptismum et nuptias fluxit, nihil omnino docuit Christus: cessator ergo fuit maximus, qui post iniunctum tandiu fuit otiosus. Sane quidem eo anno non est publice concionatus Christus, neque turbis evangelium praedicavit. Sed non fuit interim otiosus. Quin et frecuenter ad Ioannem accesit, ut frequens etiam de ipso Ioannes testimonium diceret et priuatim quoque docuit quosdam, ne ecclesiae concionator repente prodiret. Non enim discipuli Ioannis illum Rabbi, hoc est, magistrum appellarent, nisi iam docere incepisset, quemadmodum Caietanus noster diligenter advertit. Ad secundum argumentum. Nam quod aiunt, ex Ioannis evangelio colligi paucos dies inter baptismum et nuptias intercessisse: id nullo modo verum est. Cum Ioannes adventum Iesu ad baptismum nunquam omnino narraverit, ut idem Caietanus manifesta argumentatione confecit. Quanquam in eo fallitur quod pro certo asserit, ex quatuor Baptistae testimoniis, quae primo capite evangelista refert, tertium datum esse die proximo post secundum. Secundum quippe, ut mihi videtur quidem, de futuro est, et licet scripturae ordine sequatur, tempore tamen primum etiam testimonium antecessit, ut vel Caietanus ipse confitetur Illud enim, quod a Ioanne legatis Iudaeorum impartitum est, idem omnino ipsum fuit, quod se ante dixisse Baptista meminerat. Estque multo verosimilius eo tempore nondum Christum a Ioanne baptismum suscepisse. Medius, inquit, vestrum stetit, quem vos

nescitis. Ipse est, qui post me venturus est. Cum ergo Evangelista inquit, Altera die vidit Ioannes Iesum venientem ad se, nec intelligit de adventu ad baptismum, nec scribit quid postero die a legatione Iudaeorum gestum sit. Sed docet tertium testimonium altero die post illum, quod primo loco scripserar, datum esse. Nam secundum obiter est utrique, id est primo et tertio ab evangelista interpositum, ut explicaretur Baptistam semper fuisse sui in testificatione similem, nec aliud futurum ante dixisse, quam in praesenti testificaretur. Itaque temporis ordine, ut diximus, illud fuit primum, quod secundo loco Evangelista commemorat. Deinde secuntum est id, quod a principio positum est. Post hoc proximo die tertium Baptista testimonium dedit, cum vidit Iesum venire ad se. Saepe enim post baptismum, ut supra dictum est, ad Ioannem veniebat. Postero autem die quartum testimonium addidit, cum interessent illi ex discipulis eius duo, quorum unus erat Andreas. Cum igitur non constet quantum temporis inter baptismum et tria illa testimonia de praesenti fluxerit, quanuis omnia illa post baptismum data sint, certe ex evangelio Ioannis non colligitur, paucos dies inter baptismum ac nuptias interfluxisse. Quid? Quod cum ait, In crastinum voluit exire in Galilaeam et invenit Philippum, non Christum fortasse evangelista intellexit, sed Andream, quem primum dixerat invenisse Simonem, nunc dicit, postero die invenisse Philippum, cum ex habitaculo Christi in Galilaeam exiisset. Ob id enim interpres latinus ait. Et dicit ei Iesus, cum nomen Iesus non reperiatur in Graeco. Quot autem dies intercesserint inter postremum illud testimonium Ioannis coram duobus discipulis tributum et hunc diem quo Andreas invenit Simonem incertum est. Ad tertium argumentum. Nam illud quidem apud Matthaeum de publica ad plebem praedicatione intelligitur: cum perspicuum fit, in primo adventu Christi ad Galilaeam, quem solus Ioannes capite 2 narrat, iam Christum discipulos habuisse. Matthaeus autem de secundo adventu loquitur, quum iam Ioannes erat in carcere. Non igitur de privata doctrina, sed de publica et populari intelligi potest. Ad quartum. argumentum. At vero tempus praedicationis Christi quantum fuerit, non satis a veteribus expeditum est. Eusebius quoque ipse parum sibi in hac re constare videtur. Nam in Chronicis post quintum decimum annum Tiberii tribus annis scribit Dominum praedicasse: idque astruit a Ioanne etiam in evangelio conscriptum. Caeterum idem in libro De demonstrationibus evangelicis 8 demonstratione secunda, Ioannis item testimonio confirmat, tribus annis et sex mensibus Christum praedicavisse. Quod si ad passionem venit anno Tiberii decimo octavo, ut in Chronicis Eusebius ait, qui fieri potest, ut post annum Tiberii quintum decimum, annis tribus et sex mensibus praedicarit? Atqui post annum 15 Tiberii inchoatam esse evangelii doctrinam e Lucae 3 capite patescit. Nos autem, si trium annorum doctrinam explere volumus, unum annum doctrinae priuatae, duos vero publicae doctrinae impartiemur. Huic enim totum triennium dare nulla ratio cogit, nulla probat auctoritas. Ad quintum argumentum. Negamus siquidem, probabiliterque negamus festum cuius Ioannes capite 5 meminit, pascha fuisse. Chrysostomus porro ac Cyrillus affirmant festum fuisse Pentecostes. Quod mihi, fateor ingenue, non fit verosimile. Primo, quoniam post pascha Iesus moratus est in Iudaea cum discipulis suis, ut capite 3 Ioannes scribit, at mora iuxta scripturae usum in paucis his diebus, qui ad Pentecosten interfluxerunt, intelligi non potest. Eo vel maxime, quod postquam Christus moratus in Iudaea est, abit iterum illa relicta in Galilaeam, quemadmodum Ioannis capite 4 dicitur. Ac rursus, e Galilaea venit Hierusalem, quod habes capite 5 Quae omnia tam brevi

tempore, nisi Christum cursorem faciamus, expediri vix queunt. Caietanus sane in quartum Ioannis caput, haud absurda ratione computat Christum in Iudaea post pascha celebratum: in quo vendentes eiecit de templo, longam multorum mensium moram interposuisse. Non igitur festum illud, quod capite quinto commemoratur, Pentecostes solenne erat. Deinde, quod capite quinto unum miraculum evangelista narrarit in pascha patratum et quod sexto statim capite ad alterum pascha transierit omnibus et gestis et dictis unius anni intermissis, non ita probabile apparet. Festum ergo illud, in quo paralyticus sanatus est, ut recte Caietanus existimavit, hyemale fuit. Nihil autem interest, sive dicas fuisse festum dedicationis templi secundi sub Zorobabele, quod celebratur tertia die mensis Adar, hoc est Februarii: sive potius festum sortium, quod Iudaeis solenne erat 14 y 15 die eiusdem postremi mensis. Tunc enim ordine egregio capite 6 sequitur. Erat autem proximum paschae etc. Sed in huius argumentum confutationen nimis multa diximus. Septimo vero argumento libri secundi capite decimooctauo respondisse videmur. Sed ibi breviter: nunc ubi proprius est locus, longiore oratione argumentum illud refellendum est. Non sunt verba Hieronymi in eum sensum intelligenda, ut existimemus ad veritatem historiae satis esse, si ea, quae auctor affirmat, vera a vulgo esse credantur: tum etiam cum falsa sunt. Alioqui si ad eam regulam liceret scripturae historias interpretari, diceremus cum apostolus ait Saulem regnasse 40 annis, eum vulgo loquentem hoc, quod fama crebrior haberet, dicere voluisse. Quod Beda in 13 caput Actorum Apostolicorum asseruit, rectene an secus, aliorum esto iudicium. De tanto quippe viro non libet in praesenti iudicare. Diceremus rursum, Matthaeum virum Mariae Iosephum appellasse, non quod re vera esse, sed quod vulgo esse crederetur. Turbatum quoque Herodem et omnem cum illo Ierosolymam non re quidem, sed opinione vulgi: mortuum denique, si ita placet, esse Christum non vere, sed ad vulgi existimationem apparenter. Certe si consuetudinis scripturarum est, ut opinionem multorum sic narret historicus, quomodo eo tempore ab hominibus credebatur: omnia, quae de Nabuchodonosoro, Dario, Cyro, Alexandro, Sansone, Macchabaeis scriptura refert, poterit quis inficias ire, quod videlicet auctores sacri ea narrarint, quae vulgo erat persuasa, non quae ipsi vera esse crediderint. Quod quam sit auditu horribile ac pertimescendum, nemo fidelium non videt. Alius est igitur Hieronymi sensus multo et sanior et verior, quem ex subiecta partitione facile lector accipiet. Falsae vulgi opiniones in duplici sunt differentia: Quaedam, quae non nisi verbis falsis significari atque exprimi possunt. Ut Christum esse Ioannem Baptistam, vel Hieremiam, vel unum ex prioribus prophetis. Atque huiusmodi opiniones semper auctores sacri ita referunt, ut non ex se, sed ex vulgi nomine retulisse videantur. Aliae sunt vulgi opiniones falsae quidem, sed verbis iis expresae ac significatae, quae in sensu aliquo vulgari vera sint. Ut Ioseph esse patrem Christi ad vulgi sensum falsum omnino erat, sed vere tamen pater et sine falsitate dicebatur. Tum quoniam nutritius erat, tum quoniam vir matris erat. Et licet vulgari sermone, vere tamen priuignus filius vocatur, mater noverca, vitricus pater. In quibus rebus, fateor, vera historiae lex est vulgi opinionem exprimere. Nam si de priore rerum genere sermo sit, in historia profana absurdus est, in sacra etiam impius. Sapientes quippe cum vulgo loquuntur fere, sed non sentiunt cum vulgo. Nec mendacii tamen rei sunt, quoniam quae loquuntur, ea secundum aliquem verbi significatum vera

esse intellegunt: Sic Maria virgo dixit, Pater tuus, et ego dolentes quaerebamus te, sermone vulgi quidem, sed vere tamen. Sic etiam si nullam habuisset interiorem admirationem Christus, vere tamen admiratus dici posset, cum speciem admirantis exhibuit, quemadmodum Beda libro libro secundo in Lucam capite 24 exposuit. Sic contristatum Herodem Matthaeus, Marcusque dixerunt, qui tristitiam haberet in vultu. In quem sensum hypocritas tristitiam simulantes tristes quoque appellavit Dominus. Vulgata enim dictione rerum vocabula pro rerum imaginibus usurpantur. Tametsi in praescriptis exemplis et Christus si Divo Thomae credimus, aliquo modo interius admiratus est et Herodem contristatus. Etenim peccatores simul in vitiis tristantur et exultant, gaudent dolentque. Atque de hoc argumentum satis. Iam pergamus ad reliqua. Non debuit sane tantopere ridere Hieronymus Adam in loco Calvariae sepulturam: nec nos viri licet sanctissimi exemplo historias eiusmodi ridere debemus. Vulgus, video equidem, hisce rebus credendis nimium est facile. Credulitas etiam in optimi cuiusque mentem facillime irrepit. At viri quidam excellentes, cum a vulgi facilitate et credulitate declinant, in adversum quandoque vitium incurrunt: suntque tum etiam increduli, cum in fide nihil est vitii, in incredulitate vitii nonnihil est. Testimonium autem, quod ex Iosue capite 14 historiae veteri opponitur, nihil profecto urget: utpote cum nomen Adam eo loco non proprium fit, sed commune. Reddit enim scriptura causam, cur quae post Hebron, ea ante Cariath Arbah, id est, civitas Arbeae dicta sit: quod videlicet Arbah, quem Arbeam 70 vocavere, homo inter gigantes magnus ibi fuerit. Qui sensus, praeter quam quod scripturae contextui aptissime iungitur, (quapropter a Chaldaeo interprete Panigno aliisque viris clarissimis expressus est) inde etiam facile probari potest, quod capite eiusdem libri quintodecimo Arbah pater Enach fuisse dicitur: ut promptum sit cuique intelligere et Arbah nomen fuisse gigantis proprium, a quo Cariath, Arbah nominata sit, et Arbah patrem primumque fuisse illius terrae gigantum. Omitto hic versionem 70 qui tametsi magnitunem non ad Arbah, sed ad civitatem retulerunt, ut ea urbs Metropolis intelligeretur, satis tamen indicarunt Arbah nomen esse gigantis proprium, unde civitas illa suum olim cognomentum acceperit. Itaque primi parentis in civitate Arbae fuisse sepulcrum nec ex eo loco neque aliunde colligitur. Quin illud multo probabilius est, quod publica rerum veterum memoria prodidit, primum Adam ibi iacere conditum, ubi secundus etiam sepultus est. De 8 igitur argumento hactenus. Nonum argumentum non solum in Chronographia, sed in scripturarum intelligentia dificillimam quaestionem habet, quae auctores nobilissimos in varias sententias traxit. Iosephus sane 70 illos annos Iudaicae captivitatis ad primum Cyri annum computavit. Quem secuti sunt Africanus in quinto temporum volumine, Abulensis noster in secundum Matthaei caput quaestione 91, Annius cum Philone suo libro 14 Ioannes Lucidus libro secundo capite II aliique viri graves, et antiqui et iuniores. Nituntur vero hi scripturae sacrae clarissimis testimoniis. Primum est Hieremiae capite vigesimo quinto inquientis, servient gentes istae regi Babylonis 70 annis. Cumque impleti fuerint 70 anni, visitabo super regem Babylonis etc. Septuaginta ergo anni Iudaicae captivitatis iam tunc expleti erant, cum Babylon capta a Persis ac vastata est. At rem hanc primo anno Cyri gestam esse, nemo est, qui ignoret. Item Hieremiae 29: Cum coeperint impleri in Babylone 70 anni, visitabo vos et suscitabo super vos verbum meum bonum ut reducam vos ad locum istum. Quam

vaticinationem primo Cyri anno fuisse expletam 2 libro. Paralipomenon capite 36 et I libro Esdrae capite I non obscure traditur. Atque Hieronymus ipse, quanuis aliis in locis aliter senserit, in hunc tamen Hieremiae locum non potuit cum manifesta veritate pugnare. Nisi, inquit, septuaginta anni expleti fuerint, Cyro rege Persarum laxante captiuos, nequaquam in patriam reuertimini. A contraria parte illud primum est, quod angelus, qui in Zacharia loquebatur, Usquequo, ait, non misereberis Hierusalem et urbium Iuda, quibus iratus es? Iste iam septuagesimus annus est. Istum autem annum Darii secundum eundem esse Zacharias capite I testatus est: non ergo 70 anni in primo anno Cyri, sed in secundo Darii completi sunt. Quo argumento Clemens, Theodoretus, Eusebius, Hieronymus, Augustinusque nituntur. Quod vero exponunt quidam, Iste iam 70 annus est, scilicet iam diu transactus, vix audiri sine molestia potest. Cum pronomen, Iste, hanc intelligentiam evidentissime excludat: quae si pronomen abiiceretur, esset fortasse probabilis. Deinde 70 illi anni, quos praedixerat Hieremias, non transmigrationis Iudaeorum, sed desolationis templi ac civitatis intelliguntur. At 70 desolationis anni non sunt ad primum Cyri annum, sed ad secundum Darii referendi. Annus ergo septuagesimus, de quo est Hieremiae vaticinatio, non in primo Cyri anno, sed in Darii secundo expletus est. Illud prius, quod in hac argumentatione sumpsimus: Ex 2 Paralipomenon capite 36 probari facile potest, ubi haec verba scripta sunt. Cunctis diebus desolationis egit sabbatum usque dum complerentur 70 annis etc. Et Danielis 9: In anno primo Darii filii Assueri de semine Medorum ego Daniel intellexi numerum annorum, de quo factus est sermo Domini ad Hieremiam prophetam, ut complemerentur desolationis Hierusalem septuaginta anni. Et Hieremias 25: Et erit terra in solitudinem et in stuporem et servient regi Babylonis 70 annis. Anni ergo septuaginta non transmigrationis, sed desolationis intelligendi sunt: ut Iosephus etiam testis est libro de antiquitatibus 10 capitibus 10 et 11. et libro I contra Appionem. Desolationis autem annos non in primo anno Cyri, sed in secundo Darii fuisse completos, id enim posteriore loco sumptum est, Esdrae testimonio a Hieronymo comprobatur. Esdras quippe, verbis minime obscuris testimonium perhibet, templum usque ad Darii tempora deturbatum perstitisse. Septuaginta igitur eversionis annos non ad primum Cyri annum, sed ad Darii secundum computare debemus. Quibus ex rebus satis profecto intelligitur, quantis omnino tenebris quaestio praesens sacras etiam literas circunfundat. Sed in ratione quoque temporum adeo impedita et complicata est, ut vix aut nullo certe modo expediri atque extricari possit. Clemens porro Alexandrinus a desolationis initio, quod decimo nono Nabuchodonosori anno et Sedechiae undecimo fuisse 4 Regum 25. scribitur, ad primum annum Cyri, quo laxata captiuitas Iudaeorum est, non nisi triginta annos computavit. Cui numero, ut dixi, Eusebius, Theodoretus, Hieronymus Augustinusque consentiunt. Cuius rei etiam illud argumentum est, quod si ad imperium Cyri 70 anni interfluxere, Mardochaeus certe ea aetate res tales ac tantas gessisse invenietur, qua per summam senectutem, non dico Rem publicam administrare, sed ne inter viuos quidem numerari possit. Fuit namque ex eorum numero captiuorum, quos cum Iechonia rege Iuda Nabuchodonosorus transtulit. Quare vel secundum illos, qui non a desolatione, sed a transmigratione 70 annos computare volunt, expleta captivitate, hoc est, primo Cyri anno iam Mardochaeus erat prope modum octogenarius. Nisi credamus illum bimum aut trimum in Chaldaeam esse translatum. Sed fac anniculum fuisse. Minimum ergo unum

et septuaginta annos natus erat, quando laxata per Cyrum captiuitas est. Cyrus autem, ut nobilissimus quisque tradit historicus, aut triginta, aut triginta ferme annos imperavit: Cambyses et Magi imperaverunt novem. In principium itaque regni Darii Histaspis Mardochaeo anni aetatis centum decem accesserant. Ponamus igitur, id quod videtur cum ratione pugnare minus, Darium fuisse eum sub quo res Mardochaei gestas scriptura complectitur. Nam illas sub Artaxerxe Longimano aut etiam sub Menone contigisse, ut qui multis annis Dario fuerint posteriores, longe incredibilius est. Nullo vero modo probabile ad Cambysen filium Cyri haec ipsa traducere, qui octo solum annos tenuit imperium. At post duodecimum Assueri annum quaedam Mardochaei gesta historia facta commemorat. Non ergo Assuerus ille Cambises fuit: praesertim cum huius acta actis illius nullo pacto coheaereant. Manet ergo Maedochaeum eo etiam tempore, quo ad centesimum vigesimum secundum annum vitam perduxerat, non imbecillum, ingrauescentem, senioue confectum: sed solidum, robustum ac valentem in rebus magnis praeclarisque gerendis fuisse versatum. Quod in illis saeculis vix credi potest. Utpote cum multo ante nondum hominum aetate adeo inclinata illud propheta dixerit, Si autem in potentatibus 80 anni, et amplius eorum labor et dolor. Quas ob res triginta anni, quos ad primum Cyri Augustinus, Hieronymus, Eusebius, Theodoretus Clemensque Alexandrinus colligunt, historiae libri Esther magis convenire et quadrare videntur: quam numerus 70 qui aliorum opinione colligitur. Nisi Philonis Aniani fabulis delectamur, qui Mardochaeum ait decem et octo annis aetatem Isaaci superasse. Verum enimuero Iosephus a decimonono anno Nabuchodonosori, quo anno templum deturbatum eversumque fuisse sacrae literae produnt, ad finem regni Baltasar, cum Babylon a Dario et Cyro capta est, non solum 70 annos, sed multo etiam plures enumerat, scribit enim Abilamarodachum, Nabuchodonosori filium annis 18 imperasse. Niglisarem deinceps annis 40 Labosordachum post mensibus novem. Baltasarem denique annis 17 Itaque, praeter annos, quibus a templo vastato Nabuchodonosorus vixit, qui fuere non pauci, septuaginta sex alii, si Iosephus vera dicit, ad primum Cyri intercesserunt. Berosus autem in 3 libro Chaldaeorum non nisi 48 annos a desolatione ad Cyrum supputat. Nabuchodonosorum namque ait .43 annos imperium tenuisse. Huius filium Euilmarodachum annos duos. Niglisar, quem maritum sororis Euilmarodachi fuisse tradit, annos quatuor. Labosordachum Niglisaris filium menses novem. Nabonidum ex eadem gente annos 17 cuius postremo anno Babylon a Cyro capta est. Quae eadem ferme computatio ex Phoenicum historiis habetur, quas Iosephus I contra Appionem libro retulit. At Metastenes a vastatione Hierusalem ad primum annum Cyri septuaginta annos computavit in hunc modum. Nabuchodonosorus, qui templum civitatemque vastavit, imperium tenuit 46 annis. Euilmerodachus filius eius 30 Reg Assar huius filius 3 Lab Assar Dach, huius fratrer 6 Balt Assar horum etiam fratrer 5 Si enim acceperis 26 annos quibus post eversum templum Nabuchodonosorus vixit et illis addideris 44 quibus Nabuchodonosori filius unus ac tres nepotes imperarunt, conficies dictum numerum.70. In ratione igitur temporum quaestio valde implicita est, atque ita implicita, ut ne a viris quidem historiae peritis explicari posse videatur. Nam Iudaei, quippe qui Chronogr.

In quibus etiam Lyranus est, qui suo arbitratu 70 annos ab 8 Ioakim patris Iechoniae, ad quartum Cyri numeravit, tantum ut sententiam suam diceret, nullius gravis auctoris testimonio subnixam, nulla annalium ratione probatam, nullis argumentis persuasam, a sacris etiam literis alienam. Sed hoc in re ambigua ferri potest. Illud quis ferat? Quod nonnulli apud Eusebium a 13 anno Iosiae ad primum annum Cyri septuaginta illos annos, de quibus est controversia, computandos esse astruxerunt. Quid? Quod in hac etiam quaestione illud varium atque irretitum est, quod vel maxime erat explicatu necessarium, ut huius quaestionis difficultas exponeretur. Nempe an Balthasar filius Nabuchodonosori fuerit an nepos an pronepos. Nam si verum est quod Eusebius ait, Balthasar filium fuisse Nabuchodonosori, fratrem Euilmerodachi: nihil absurdum videtur dicere, cum negat a demolitione templi ad primum Cyri annum plures quam 30 annos intercessisse. Sin autem idem Nabuchodonosori non filius, non nepos, sed pronepos fuit: tum vero inter eversionem civitatis et primum annum Cyri non nisi triginta annos interfluxisse, nullo modo est credibile. At fuisse pronepotem Hieronymus auctoribus Beroso ac Iosepho in 5 Danielis caput affirmat. Et refertur de verborum significatione capite Nam et Rem. Quanquam Iosephus libro decimo antiquitatum capite 13 Balthasar nepotem Nabuchodonosi fuisse scribit. Quod et Methastenes Annianus asseruit. Quae omnia idcirco a me tam prolixe sunt posita, ut lector intellegat primum, huius argumenti quaetio quantis sit difficultatibus alligata: deinde ne in re difficili ac perobscura, quam explanare nemo adhuc potuit, sententiam a me expectet perspicuam, certam, constantem, sed probabilem, verosimilem, minime absurdam. Principio igitur illud pono, quod nisi ego fallor, satis abunde probatum est, septuaginta annorum initium a desolatione sumendum esse, non a transmigratione, hoc est, non ab 8 anno regni Nabuchodonosori, cum Ioakim cognomento Iechonias ultro se dedidit 4 Regum 24 sed ab undevigesimo eiusdem Nabuchodonosori, quando Nabuzardan templum, domos, murosque civitatis euertit 4 Regum 25 Id quoniam, ut dixi, ex 2 Paralipomenon capite 36 primo Esdrae primo, et Hieremiae 25 ostensum est, superuacaneum existimo, si eadem iterum resumantur. At Caietanus in 2 paralipomenon 36 caput contra dicit a Iechoniae transmigratione 70 annos computari oportere, quod Hieremias capite 29 iis qui cum Iechonia translati sunt, ait: cum coeperint impleri in Babylone 70 anni visitabo vos et suscitabo etc. Verum satis expeditum est, ea, quae capite 29 dicuntur, ad sensum capitis 25 esse referenda. Non enim, inquit, Cum coeperint in vobis impleri 70 anni, sed, Cum coeperint impleri 70 anni, illi scilicet, quos praedixerat: Tum quoniam omni populo Iudaeae loquitur, ut patet ex initio capitis. Tum quoniam per transmigrationem Iechoniae non est facta universa terra illa in solicitudinem et stuporem. Tum quoniam statim subditur, Et servient omnes gentes istae regi Babylonis 70 annis. Si autem soli illi, qui cum Iechonia commigraverunt 70 annis servierunt, quomodo omnibus dicitur, Et servient omnes gentes istae etc? Nempe etiam vicinae Hierusalem etc. Quid? Quod etiam si solitudinis fuissent 70 anni, desolationis tamen non fuerunt, si a transmigratione Iechoniae computamus? Aliud quippe est solitudo, aliud desolatio. Non ergo 70 anni a transmigratione Iechoniae numerandi sunt. Quamobrem qui vel a 13 anno Iosiae, vel etiam ab 8 Ioakim aut a tertio quoque huius computare 70 annos incipiunt, eos equidem ab hac disputatione multo magis remouendos existimo. Primum itaque fundamentum praeclare iactum est.

Deinde non mihi sane vero simile fit, a desolatione ad primum Cyri annum non nisi triginta annos intefluxisse, quos Eusebius et qui Eusebio consentiunt, Theodoretus, Hieronymus et Augustinus numerent necesse est, si ad secundum annum Darii Histaspis, septuagesimi anni absolutionem trahant. Constat siquidem Nabuchodonosorum patrem Euilmerodachi ad quadragesimum quintum annum imperium perduxisse. Quos illi vere Methastenes Annianus tribuit. A transmigratione enim Iechoniae ad primum annum Euilmerodachi 37 anni effluxerunt 4 Regum 25 et Hieremiae 25 Iam ergo Nabuchodonosorus hos triginta septem annos imperavit. His si addas 8 annos quos ante regnarat 4 Regum 24 annos quinque et quadraginta conficies. Nec huic sententiae repugnat Hieronymus, qui in Danielis 5 caput Nabuchodonosorum ait annis tribus et quadraginta regnasse. Quam sententiam ex Iosepho accepit 1 contra Appionem libro, Iosephus vero a Beroso in 3 libro Chaldaicorum. Computat namque annos integros, non integros excludit. Qui mos est auctoribus profanis sacrisque familiaris. Sic Hieremiae 23 scribitur, primum Nabuchodonosori annum eundem regis Ioakim fuisse quartum. Cum tamen anno tertio Ioacim regis Iuda Nabuchodonosorus rex Babylonis in Hierusalem venerit et obsederit eam. Danielis primo. Eodem autem tertio anno Ioacim Iudaeam captam a rege Babylonis Eusebius etiam in Chronicis auctor est. Annus ergo tertius Ioacim primus erat erat Nabuchodonosori, sed non integer; annus vero Ioacim 49 idem Nabuchodonosori primus integer fuit. Nos porro annos Nabuchodonosori 45 licet non omnes integri fuerint, numeramus, Sicque de annis non integris in tota hac disputatione loquimur. Unde error Eusebii coarguitur, qui non nisi 38 annos imperii Nabuchodonosoro assignavit. Ponit enim illius mortem anno a desolatione 19 cum in vigesimosexto ponenda esset, si verum est, ut verum est certe, Nabuchodonosorum post desolationem 26 annos imperium tenuisse. Nam a 19 anno, in quo templum vastatum est, ad 45 ad quem Nabuchodonosorus vitam regnumque perduxit: anni sex et viginti computantur. Item si a 37 annis quos a transmigratione Ioachim Nabuchodonosorus vixit undecim ademeris, quibus regnavit Sedechias 26 annos pariter supputabis. Atque hinc etiam error alter Eusebii refellitur, qui Euilmerodacho caeterisque Nabuchodonosori posteris quatuor duntaxat annos imperii reliquit, aut plurimum sex neque eos integros tamen. Certe si a desolatione ad primum annum Cyri triginta anni numerentur, cum 26. ex illis Nabuchodonosoro accesserint, quatuor solum aut quinque restant, quos Euilmerodacho, Neglisari, Labosardacho, Balthasari impartiemur. Hos enim Nabuchodonosoro ordine successisse non Iosephus modo affirmat, verum et Hieronymus Berosum prodidisse consensit. Quae res omnino mihi magnam admirationem mouet. Quid enim causae Hieronymo fuerit, equidem non intellego, ut Beroso Iosephoque consentiens Balthasar Nabuchodonosori pronepotem fuisse crediderit et cum Eusebio tamen a fine regni Nabuchodonosori ad primum Cyri annum adeo paucos annos computaverit. Eusebius enim excusari forte potest, qui Balthasar fratrem Euilmerodachi fuisse filium vero Nabuchodonosori existimavit. Sed cur Eusebius excusem? Cum Matthaeus dicat Iechoniam post transmigrationem Babylonis genuisse Salathiel, Salathiel autem Zorobabel. Hic autem in primo anno Cyri iam grandior erat, cum esset dux et princeps Iudaeorum. At ne intelligi quidem potest, Iechoniam in tam paucis annis ab Eusebio computatis nepotem adeo adultum habuisse. Non ergo a desolatione ad remigrationem 30 solum anni intercesserunt.

His duabus conclusionibus illam adiicio, A desolatione ad primum Cyri annum 70 annos intercessisse. Quam ego conclusionem negare non queo, cum 25 caput Hieremiae et 36 2 Paralipomenon diligenter expendo. Si quis autem his scripturae testimoniis apte ac probabiliter respondebit, cum eo equidem non magnopere contenderim. Mihi profecto, ut dixi, nulla via explicandorum eorum testimoniorum apparet, nisi plane consentiendo, quod ad primum annum Cyri 70 desolationis anni interfluxerunt. Intelligo autem quosdam rei huius summam ita distinguere, ut captivitatem septuaginta annos a transmigratione ad primum annum Cyri computent: at in secundo Darii anno septuaginta desolationis absoluant. Quod si verum esse, discrepantium opinionum probabilis sane concordia esset inventa. Sed nihil falsius invenio, cum ad veritatem coepi revocare rationem. Transmigratio enim fuit in anno Nabuchodonosori octavo, ut 4. Regum libro. capite 24 scribitur. Desolatio vero in eiusdem regis anno undevigesimo facta est 4 Regum 25 Vastatio ergo post undecim annos transmigrationis successit. A primo autem anno Cyri ad secundum Darii sine controversia plures quam triginta interfluxerunt. Nullo ergo modo fieri potest, ut a transmigratione Iechoniae ad primum annum Cyri 70 anni, a desolatione item ad annum Darii secundum septuaginta alii numerentur. Quo circa variis dissentium auctorum sententiis omissis, ad argumenta cum tertia hac conclusione pugnatia respondemus. Obiicitur primum, quod angelus apud Zachariam, cum de secundo Darii anno loqueretur, Iste, ait, iam septuagesimus annus est. Cui nos argumento ante omnia respondemus, locum illum ab interprete Chaldaeo sancteque Pagnino multo aliter atque ad scripturae sensum fortasse aptius fuisse conuersum. Horum porro versio sic habet. Usquequo Domine non misereberis Hierusalem et urbium Iuda, quibus iratus es istis septuaginta annis? Nimirum enim apud Hebraeos interrogatio non in illius orationis medio rumpitur, sed ad finem continenti sermone produci potest. Qua ex re fit, ut in editione nostra, tametsi oratio diuisa est, duae tamen interrogationes in una angeli querimonia intelligantur. Quarum prior illa sit, Usquequo Domine non misereberis Hierusalem et urbium Iuda, quibus iratus es? Posterior illa, Ille septuagesimus annus est? Quasi angelus in hunc modum conquereretur. Itane Domine promissionis tuae oblitus est? Num iste est septuagesimus annus, quem scilicet et tu nobis tanta benignitate promiseras et nos a te tam ardenti desiderio expectabamus? Ecquid nobis confert laxata captiuitas, facultas concessa et templum extruendi et civitatem, si illud eversum, haec vastata perseverat? Nec vero insolitum est, ut quaedam passim sine nota interrogandi proferatur, quae rectius aliter enuciarentur. Habes exemplum, ut caetera omittam, in epistola ad Romanos capite octavo, cuius nos particulam sic pronuntiare solemus, Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui iustificat. Quis est qui condemnet? Christus Iesus qui mortuus est, qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis. At Augustinus rectissime indicat, sic legi et proferri oportere. Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui iustificat? Ut tacite respondeatur, non. Et item, quis est qui condemnet? Christus Iesus qui mortuus est, qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis? Quasi dicat, absit. Quo in loco vides percunctationibus duabus duas interrogationes adiunctas cum multum habere venustatis tum acrimoniae plurimum. Quod ego idem in praesenti de angeli querela sentio. Maior quippe vis in illa inerit, si duabus interrogationibus continebitur. Sed fac, nihil hic percunctatione quaesitum. Anne

idcirco nihil est, quod non dolore expressum videatur? Puto equidem, nec absurde puto, illa quasi dolentis ac deiecti animi verba esse, quae nihil minus conquestione depressa, quam sublata interrogatione significent. Id quo melius intelligatur, exemplis etiam scripturae illustrandum est, quae aperte mihi rem totam videntur exponere: Hieremias primum duas quoque querelae eiusdem partes facit: quarum una interrogationem habet, altera non habet. Quare, inquit via impiorum prosperatur, bene est omnibus qui praeuaricantur et inique agunt? Plantastis eos et radices miserunt, proficiunt et faciunt fructum. Simillimum ex Habacuc exemplum proferam. Quare, ait, non respicis super iniqua agentes, et taces deuorante impio iustiorem se? Et facies homines quasi pisces maris, et quasi reptile non habens principem. Num prophetae hi aliud conquestatione atque interrogatione denotarunt? Num quicquam asseruere dum quaeruntur? Non certe plus quam dum interrogant. Ad eundem ergo modum angelum in Zacharia duas suae querimoniae particulas fecisse intelligo: quarum prior per interrogationem expressa sit, posterior per conquestionem. Non itaque asserit, illum annum, in quo loquitur, septuagesimum a desolatione esse, sed istum tam promissum, tam desideratum iam diu praeteriisse conqueritur. Nihil enim, ut modo diximus, conquerendo exprimit, nisi quod interrogando expressisset. Iram Dei, scilicet, ultra tempus praefinitum trahi, illa interrogatione questus est, Usquequo non misereberis. Misericordiam, item plus nimio differri questus est illam conquestionem adiciens. Iste septuagesimus annus est. Quod non vultu asserentis, sed flentis, voce videlicet queribunda, proferendum est. Verum de Zachariae testimonio satis. Opponitur deinde, quod anni septuaginta non captivitatis, sed eversionis numerandi sunt. Id quod nos libentissime concedimus. Sed septuaginta eversionis annos non in primo Cyri, sed in Darii secundo expletos esse id vero constantissime pernegamus non nostra opinione nos, sed scripturae testimonio freti. At inquis. Templum usque ad Darii secundum annum deiectum eversumque permansit. Si nihil templi factum intellegis: falsum est. Cum in primis Cyri annis altare fuerit extructum, templique fundamenta iacta, ut I. Esdrae libro capitibus 3 et 5 scribitur. Sin templum ais non fuisse Cyro regnante perfectum. Ita est sane. Sed ne usque ad Darii sextum quidem Nahum perfectum est, quemadmodum I Esdrae libro capite 6 legimus. Quin Iosephus memoriae prodidit, templum usque ad nonum annum Darii non fuisse omni ex parte expletum. Cui opinioni Iudaei consentientes 46 annis aiunt templum aedificatum. Atque idem Iosephus libro eo capite 5 tradit, templum ne anno quidem Xerxis 25 esse suis numeris omnibus absolutum. Quocirca si demolitio templi tandiu perdurasse intelligitur, quandiu informatum illud atque imperfectum mansit: nimirum septuaginta anni non iam ad secundum, sed ad sextum vel nonum Darii vel etiam 25 Xerxis numerabuntur. Quid? Quod 70 anni vastitatis non modo templi, sed urbis etiam intelligendi sunt? Ego, inquit, intellexi numerum annorum, de quo factus est sermo ad Hieremiam prophetam, ut complerentur desolationis Hierusalem 70 anni. Si igitur ad eum modum annos vastitatis accipimus, cum Hierusalem in 20 etiam Arthaxerxis anno adhuc deserta perstiterit, muri dissipati, portae consumptae, ut 2 Esdrae capite 2 habes, dicemus utique 70 illos annos ad Neemiae quoque tempora protrahendos, cum civitas ab eo est per Arthaxerxis imperium instaurata. Nos ergo, tametsi in secundo, vel saltem tertio Cyri anno templi fabricam inchoatam esse credimus, septuaginta tamen eversionis annos tunc expletos arbitramur, non quando templum, aut incoeptum, aut consumatum est: sed quando Iudaeis est laxata captiuitas

dataque adeo facultas, ut in patrium solum remigrarent, altare extruerent, fabricarent templum, civitatem reficerent, ruinas implerent. Quem omnino sensum, ut diximus, a sacris videmur literis accepisse: quae verbum Hieremiae primo Cyri anno impletum esse tradiderunt. At Mardochaei aetas, imo potius res praeclarae gestae cum nostra opinione dissentiunt. Nam si tanta fuit, quantam ex nobis adversarii colligunt: non modo summa sed decrepita etiam ac caduca fuit, nec rebus ita magnis gerendis idonea. Cuius argumenti responsio illa, quae a viris doctissimis accepta est, non est omnino contemnenda. Ecquid enim absurdi est, si illis adhuc saeculis homo unus aut alter aetate, temperamento, corporis animique vigore longe reliquis sui temporis senibus antecelluerit, cum etiamnum quidam sint, quorum in summa senectute, nec ingenium, nec memoria, nec caeterae animi vires non modo labefactatae sed ne extenuatae quidem videantur? Atque hac responsione illud quoque argumentum diluitur, quod ex Aggaei 2 trahi potest. Quis in vobis, inquit, est derelictus, qui vidit domum istam in gloria sua prima? etc. In secundo igitur anno Darii quidam supererant annos nati 116 et eo amplius. Si enim 70 annis desolationis 30 Cyri, Cambysis, et Magorum 9 Darii duos vel quinque, vel etiam septem addas, quibus ante vastitatem vixerant, si templum videre et gloriae eius post tot anos recordari potuissent, certe summam illam 116 annorum conficies. Atque haec responsio quidem minus absurda iudicabitur, si 30 Cyri anni non a capta Babylone, sed ab Astyage victo numerentur. Tunc enim primum Persarum ac Medorum regnum accepit. Denique hoc quoque respondendum censeo. Quod Mardochaeus fuisse legitur de eo numero captiuorum, quos transtulit Nabuchodonosor cum Iechonia rege Iuda: non sic accipi oportet, quasi is ipse tunc fuerit inter captiuos numeratus: sed quasi ex illis extiterit, exque eis duxerit originem. Hoc vero in Mardochaei laude scriptura posuit, quod non ex iis fuerit parentibus, qui prophetis contradixerunt: sed ex iis, qui Hieremiae obtemperarunt. Quae huius loci interpretatio ex primo Esdrae libro capite 2 colligitur. Ubi numerantur illi, qui ascenderunt de captivitate, quam transtulerat Nabuchodonosor et in Iudaeam reuersi sunt: cum ex ipsis quidam non in Babyloniam venerint, sed patres eorum. Compertum siquidem ex Matthaeo est, Zorobabelem in Babylone genitum fuisse. Sed et 3 Esdrae libro capite 5 ita legis. Sunt autem hi qui ascenderunt ex Iudaea etc. Nullam ergo vim scripturae afferimus, si interpretamur Mardochaeum de Hierusalem translatum esse: quod pater eius translatus sit. Quod si quis adhuc hanc intelligentiam violentam esse contendat, et sic quoque respondere possumus. Assuerus ille, de quo in libro Esther perpetua mentio fit, Astiages fortasse fuit pater Darii Medi. Hunc enim Daniel capite 9 Assuerum vocat. Vel certe Cyaxares huius pater: quem primum Asiae populos in provincias distinxisse Herodotus tradit. Fuisse etiam ait, cum ingenti tenebatur ira, peracerbum. Quae omnia in Assuerum apprime conveniunt, qui in libro Esther eisdem coloribus pictus est. Nec refert hi an alii Medorum reges ante Cyrum Asiae imperitarint. Scimus enim Ctesiam Gnidium apud Diodorum in tertio alios atque Herodotus scripsit, posuisse. Sed Herodotum Eusebius sequitur. Accedit, quod nusquam Assuerus iste rex Babylonis dicitur, sed Persarum atque Medorum. Ante Cyrum autem et Darium auunculum una erat monarchia Medorum atque Persarum: Babyloni rex proprius imperabat, ut primo libro Herodotus scribit.

Accedit etiam quod huic expositioni omnia consonant, nec ex ea quicquam absurdi emergit. Nam quod Mardochaeus primum in Babylonem translatus sit, deinde in Susis appareat, nulla repugnantia est. Constat enim fieri potuisse, ut Babylonii quosdam ex captiuis Persis Medisque vendiderint: ut causas alias omittam, quae eius rei multae esse potuerunt. Danielem sane in Babylonem, principio translatum, compertum est: at in Susis postea extitisse capite eiusdem Prophetae octavo legimus. Quanto illud urgentius adversariorum premit, quod si tempore, aut Darii Histaspis, aut Artaxerxis Longimani contigissent, quae ipsius Esther narrat historia: nullo modo Esdras Neemiasque silentio praeteriissent. Nam haec ad Arthaxerxis Memnonis tempora referre, si Mardochaeus cum Iechonia commigravit, somnio quam simillimum est. Nec me fugit, Susa regiam aliquando Medorum ac Persarum civitatem, in qua Assuerus conuiuium illud instruxit, a Dario Histapis filio conditam Plinium libro 6 capite 27 scribere. Quae res, si vera est, illa de Astyage aut Cyaxare sententia vera esse non potest. Sed Plinii nos auctoritas urgere nequit. Quin multo probabilius Strabo in libro 15 scribit, Susa Thitoni patris Memnonis aedificium esse. Atque Herodotus libro 5 urbem Mennonis vocari solitam ait. Non Arthaxerxis Mennonis, sed illius praestantissimi iuvenis, qui Priamo e Syria auxiliaturus venit, qui etiam in Susis regiam aedificavit Memnoniam ab illo cognominatam, ut Diodorus scripsit in 3. Susa vero ante Cyrum fuisse condita Daniel certissimus auctor est. Anno, inquit, tertio regni Balthasar, cum essem in Susis etc. Quam urbem metropolim esse regionis Elamitarum Hieronymus vere quidem interpretatur, sed in ea Danielem turrim extruxisse falso existimat. Iosephus siquidem in decimi libri postremo capite Danielem ait apud Ecbatana Mediae turrim eam aedificasse: apud Susa vero primariam Persidis urbem illa vidisse, quae Danielis 8 narrantur. Quanquam Susa proprie nec Persidis nec Mediae civitas est, Sed Susiae Persis Mediisque vicinae. Quae quoniam non duabus his provinciis modo verum etiam Babyloni confinis erat, inque harum trium regionum medio collocata: ideo reges Persarum atque Medorum in ea sedem imperii locaverunt. Quod Cyrum fecisse Strabo affirmat: nos alios etiam priores fecisse credimus. Iam si Susa principium regni Assueri fuit, ut primo libri Esther capite dicuntur, non fuit autem, aut Darii Histaspis aut Longimani aut alterius Arthaxerxis cognomento Mennonis Susa regni principium: sed vel Thitoni, vel alius regis, qui primus Susa nobilitavit, atque inde exordium imperii sumpsit, certe non est absurdum Assuerum virum Esther Astiagem Cyaxaremue huius patrem intelligere. Uterque enim Medis etiam ac Persis imperavit, quemadmodum scribit in libro I Herodotus. Restat ut illud tandem exponamus, qui fieri potuerit ut 70 annos, quos praedixit Hieremias, Iosephus in primo Cyri anno expletos dicat, cum multo plures ipse idem in Nabuchodonosori posterorumque huius imperio computarit. Sed in numeris Iosephi libri menda habent innumera. Quae ego menda viro diligentissimo atque grauissimo assignare nec volo nec debeo. Librariorum ergo vitio accidisse credendum est, ut in Neglisaris regno pro 20 subiecta fuerint 40 in Balthasaris autem pro 7 posita fuerint 17 Hos enim duos numeros si correxeris 70 anni constabunt, quos Iosephus a desolatione ad primum Cyri annum scripsit effluxisse. Sic tamen 70 annorum summa constabit, si post desolationem solos 25 Nabuchodonosoro tribuas. Quod vigesimus sextus incoeptus fuit non absolutus, si excludas item postremum Balthasaris, quod in illius initio Babylon in Cyri dictionem venit. Ac si quinque annos Balthasari dedit, sed ex scribentium vitio

subtituli sunt septendecim, tunc 70 anni conflantur, nec opus erit eos, qui integri non fuerint excludere. Verum in his minutulis explicandis ego quoque mihi ipsi displiceo. Sed harum rerum curiosis semel satisficiendum fuit. Et Gordianus iste nodus, quanuis multo labore verbisque etiam multis, erat tamen explicate distincteque soluendus. Decimum argumentum facile est quidem, sed ad scripturae cognitionem explicatu necessarium. Non enim Hieronymus solum, sed Aggaeus etiam scribit, in secundo Darii anno templi esse fundamenta iacta. Atque illud, quod ex commentariis in Danielem obiecimus, nihil habet omnino quaestionis. Cum Hieronymus ipse in Isaiae 44 caput sua verba fuerit interpretatus Cyro viuente, ait, templi iacta sunt fundamenta. Caeterum sub Dario anno illius secundo, templum aedificari coeptum est. Hoc itaque facillimum. Id difficilius, quod Hieronymus, imo Aggaeus ipse dicit in haec verba: Ponite corda vestra a die ista et in futurum a quarta et vicesima noni mensis, a die qua fundamenta iacta sunt templi Domini etc. Et Hieronymus, A die vicesima noni mensis, in quo templi fundamenta sunt iacta etc. Loquitur autem sine dubio propheta de nono mense anni 2 sub Dario. Huic argumento varie quidem a multis responsum est: Lyranus sentit, fundamenta hoc sane loco appellari partem aedificii inferiorem, quae caeteras sustentet ac ferat, etiam si ima non sit, sed fundamenta imis superposita. Beda credit, atque id receptius est, templi interioris fundamenta viuente Cyro fuisse posita: atrii vero exterioris porticuum et Gazophylacii in secundo anno Darii. Illud quoque dici potes, sub Cyro fundamenta inchoata informataque, sub Dario perfecta et consumata. Adde a Cyro ad Darium 40 annis interfluentibus fundamenta et temporum iniuria et inimicorum opera fuisse propemodum eversa et labefacta: sed sub Dario reconcinnata refectaque fuisse. Unde et Iosephus Ruffino interprete, scripsit, quod sub Dario fundamentis restitutis superaedificabatur. Atque, ut quemadmodum sentio, locura: non mihi Aggaeus videtur astruere, quod in secundo Darii anno templi fundamenta iacta sint. Sed hunc sensum propheta habet. Attendite non solum ex die ista, quae videlicet est vicesima et quarta noni mensis: sed a die, qua fundamenta iacta sunt templi et invenietis a templo meo inchoato nullos uneriores fructus praedia vestra tulisse. Nimirum enim negligentibus Dei religionem et cultum nihil adhuc propere evenit. At ex die ista benedicam etc. Et hic sensus paulo ante fuerat explicatus his verbis. Et nunc ponite corda vestra, a die hac et supra antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini etc. Quasi ex eo tempore, quo primum iubente Cyro e Babylone venerint, eorum frugibus maledixerit, nec quicquam eis feliciter terra produxerit, quod in Dei opere et templi structura cessaverint. Sed de argumento decimo haec satis. In undecimo non est facile expedire quisnam ille Arthaxerxes fuerit, qui cum Cyro et Dario iusserit templum aedificari. Rabbi Samuel eundem esse credidit Darium et Arthaxerxem. Hoc enim non proprium nomen, sed regum Persarum omnium fuisse cognomen. Ut Caesar Romanorum, Pharao Aegyptiorum. Non itaque tribus iubentibus templum aedificatum, sed duobus Cyro et Dario Artaxerxe. Cui opinioni vehementer coniunctio repugnat, quae nomen Darii cum Arthaxerxe non solum in Latino, sed in Graeco et Hebraico exemplari coniungit. Ineptae sane loquendi formulae sunt, Iulius et Caesar, Marcus et Tullius, Chencres et Pharao. Huic quoque

sententiae illud refragatur, quod pari ratione Arthaxerxis cognomen Cyro fuerat addendum, qui rex utique nobilissimus Persarum fuit. Atque idem Rabbi per Artaxerxem, de quo capite 4 sermo fit, vere, ut ego sentio, non Cambysen, sed Cyrum intellexit. Cur igitur scriptura cognomen utrique regi commune alteri adiiceret, ab altero auferret? Hanc denique opinionem illud minus probabilem facit, quod si Artaxerxes cognomen omnium rerum Persarum esset, id esset absurdum, quod I Esdrae .7 scribitur. In regno autem Arthaxerxis regis Persarum Esdras etc. Nullus enim peculiariter intelligeretur, non plus certe, quamsi solum regem Persarum sine Arthaxerxis voce possuisset. Sed de hac sententia satis. Pergamus ad reliquas. Iosephus porro apud Lyranum hunc Xerxem filium Darii interpretatur. Undecimo quippe antiquitatum Iudaicarum libro capite 5 scribit Xerxem filium Darii pietatis paternae perinde ut regni haeredem fuisse. Nihilque ex patris institutis circa divinum cultum immutasse, sed Iudaeos summa fuisse beneuolentia prosecutum. Addit etiam huius tempore Esdram quidem argento, auro et vasis pretiotis, quae ex universa provincia Babylonis attulerat, templum ornasse ac Dei cumulasse cultum. Neemiam vero eodem rege concedente non modo civitatem et muros intaurasse, sed et id supplesse, quod ad fabricam templi deerat. Verum haec sententia duos scrupulos habet. Prior est, quod huic regi.38 annos imperii tribuit. Qua in re cum omnium Chronographorum ratione pugnat, qui Xerxi filio Darii non nisi viginti regni annos impartiuntur. Posterior scrupulus est huiusmodi. Primi Esdrae sexto capite dicitur, quod Iudaei aedificaverunt et contruxerunt et compleverunt domum Dei Cyro et Dario et Arthaxerxe iubentibus, sed compleverunt tamen in anno 6 Darii. Necesse est igitur, ut Arthaxerxes ille, quicunque tandem fuerit, ante annum Darii sextum fuerit. Alioqui quomodo usque ad 6 annum Darii construxerunt Iudaei et compleverunt templum viuente Cyro et Dario et Artaxerxe? Non itaque in nomine Arthaxerxis Xerxes filius Darii intelligitur. Quae eadem causa eos etiam urget, qui hoc loco Arthaxerxem Longimanum, filium Xerxis accipiunt, cuius diebus, ut Eusebius est auctor, et Esdras et Neemias ea, quae templo, civitati murisque deerat, expleuerunt. Ac ne illud quidem verum est, quod nonnulli aiunt: Darium Medum hoc loco accipi oportere, nam Darium Histaspis nomine Arthaxerxis accipiunt. Primum enim nusquam aut in literis sacris aut in auctore aliquo historiae probato legitur quod Darius Medus templi fabricam aut iuverit aut iusserit. Solus quippe Daniel huius Darii mentionem fecit, nec tale quippiam illi assignavit. Deinde cum Darius hic auunculus Cyri esset, ut plerisque visum est, multoque aetate maior, ut visum est omnibus, nequaquam scriptura sacra contra aliarum omnium morem Cyrum prius quam Darium nominaret. Iubente, inquit, Cyro et Dario et Artaxerxe. Quae eadem ratio vetat, ut Darius hic Medus per Arthaxerxis vocem intelligatur. Quanquam 70 interpretes Danielis 7 pro Dario Arthaxerxem interpretati sunt, quemadmodum Hieronymus noster admonuit. Praeterea nulla historia neque humana neque divina Darium Histaspis Arthaxerxem appellavit. Nulla ergo causa est, cur hoc loco Darium Histaspis Arthaxerxis nomine intelligamus. Praesertim cum in toto illo libro per nomen Darii non alius unquam nisi Histaspis filius intelligatur. Quid autem scriptura nobis per nominis ambiguitatem illuderet: si in eadem etiam orationis clausula Darii nomen in varios significatus distraheret? Aedificaverunt, ait, iubente Cyro et Dario et Arthaxerxe et compleverunt domum Dei istam usque ad diem tertium mensis Adar, qui est annus 6 Darii regis.

Mihi duae viae huius quaestionis explicandae apparent. Una est, ut tueamur id quod nunc impugnatum est. Arthaxerxem Longimanum⁹ hic accipi oportere, qui primus huius nominis in historiis prophanis invenitur. Quae eadem sententia Bedae fuit. Loquitur autem scriptura per anticipationem, id quod saepe alias sacri auctores factitarunt. Non enim omnes illi tres intelligendi sunt templum et aedificasse et complesse usque ad sextum Darii annum. Sed tres illi opus complevere quidem, quos Iudaeis constat in opere faciundo explendoque favisse, at aedificatum est, atque aliqua ex parte completum usque ad 6 Darii annum Cyro et Dario iubentibus. Tametsi eo anno templum non est omni ex parte absolutum. Quonian, ut Iosephus ait, Esdras ac Neemias sub Arthaxerxe postea templi fabricam, ornatum, et cultum expleuerunt. Hoc vero solum a Iosephi opinione nostra discrepat, quod ea, quae Esdras ac Neemias gessisse in scriptura referuntur, ille Xerxe filio Darii imperante, nos Longimano iubente gesta esse contendimus. Illud autem sine controversia verum est, Cyrum et Darium et Arthaxerxem eum, cui Neemias atque Esdras placuere, templum aedificasse, absoluisse et ornasse. Altera quoque scrupuli huius eximendi ratio est: si dicamus, duas illas particulas, et Arthaxerxe, ab Hebraeo quopiam adiectas esse in margine primum, deinde textui, ut fieri solet, insertas. Nec aliunde quam ex eodem libro exemplum huius erroris petere necesse est. In capite enim 4 sic Latina editio habet. In regno autem Assueri, ipse est Arthaxerxes etc. ubi tres illae voces, ipse et Arthaxerxes, non sunt scripturae partes, sed ab expositore nescio quo in margine fortasse positae scribentium errore textui nostro interiectae¹⁰ sunt, cum nec in Hebraeis exemplaribus, nec in Graecis 70 interpretum haberentur: quemadmodum etiam ante nos Lyranus admonuit. Idem quoque error accidit in Latinis codicibus 2 Regum capite 8 ubi verba illa, De quo fecit Solomon omnia vasa aerea in templo et mare aeneum et columnas et altare, nec Hebraea exemplaria habent nec Graeca 70 etc. Quod autem vitium in Latinam editionem irrepsit, idem potuit accidere, ut in Hebraea quoque irrepserit exemplaria. Qua de re et libro 2 multa opportune diximus, et iam iam in sequentis argumenti explicationem quaedam haud importune disseremus. Illud nunc dico, me non leui coniectura ductum de huius loci errore ita existimasse. Iosephus siquidem undecimo Iudaicarum antiquitatum libro capite 4 hunc ipsum Esdrae locum referens sic ait: Magnis omnium studiis proficiebat templi aedificatio iuxta mandata Cyri et Darii prophetantibus interim Aggaeo et Zacharia: absolutum est intra septenium. Et libro 15 capitulo postremo non alium templi auctorem facit Herodes praeter Cyrum et Darium. Non ergo alius tertius in Hebraeis veris exemplaribus habebatur. Verum haec hactenus. Caetera diluamus. Argumentatio duodecima usque eo difficillime et obscura est, ut aut nullo modo, aut multo difficilius dilui possit. Nimirum enim in historia cum sacra tum profana ita saepe librariorum vitio numeri deprauati sunt, ut qui eos ad veram rationem revocare voluerit, is non dico in scopulosis locis arduisque versetur: sed in labyrinthum inexplicabilium quaestionum intret necesse est, unde exiret non queat, nec si Thesei quidem filum habeat. Huiusmodi autem errores in historiis humanis prodere superuacaneum erit, nam obuii sunt passim plurimi. In sacris paucos quosdam commemorabo, qui satis sint tamen, ut intelligant omnes quam lubricum et facile librariis sit vel in divina scriptura numerum pro numero sustituere.

Agedum ergo primum huius rei exemplum proferamus ex libri secundi Paralipomenon capite 15 ubi ita legimus, Bello vero non fuit usque ad tricesimum quintum annum regni Assa. Et euestigio in initio capitis sextidecimi, Anno autem tricesimosexto regni eius ascendit Baassa etc. Quo utroque loco pro tricesimo legere oportet vicesimum. Nam Baassa anno tertio regis Assa regnare coepit, solumque regnavit annos quatuor et viginti, ut 3 libro Regum capite 15 traditur. Non ergo ad tricesimum sextum annum regis Assa regnum vitamque perduxit. Id quod perspicuum quoque fit ex 3 Regum libro capite 16 Anno, inquit, vicesimo sexto Assa regis Iuda regnavit Hela filius Baassa super Israel etc. Et posterius, anno vicesimo septimo regis Assa regnavit Zamri, qui scilicet occiderat Hela. Quem errorem Ioannes Lucidus in secundo temporum libro animadvertit. Ne vero imperitus quisquam huius loci vitium in Latinae editionis odium torqueat, aeque sciat Graeca Hebraeaque exemplaria esse corrupta. Id quod 2 Paralipomenon capite 36 etiam contigit. Ubi in haec verba exemplaria omnia, quae mihi videre licuit, consentiunt. Octo annorum erat Ioachim cum regnare coepisset, et tribus mensibus ac decem diebus regnavit in Hierusalem: fecitque malum in conspectu Domini. Quo in loco pro decem et octo librarius aut indoctus aut negligens octo subiecit. Sic enim. 4. Regum 24 vere legis, Decem et octo annorum erat Ioachim cum regnare coepisset etc. Alioqui quomodo fecit malum in conspectu Domini? Quomodo egressus est ad regem Babylonis, et cum esset natura bonus, ne civitas pericletur ultro se dedidit? 4. Regum 24 Iosephus 10 antiquitatum capite 9 Atque hunc etiam errorem Caietanus prior deprehendit. Nolo enim quicquam aliorum aut industriae aut ingenio detrahere. Verum ego etiam ipse interdum coniectura ducor ad suspicandum, auctores sacros quibusdam in locis alios numeros posuisse, quam nunc inveniantur. Verbi causa ponamus aliquid, ubi coniecturae huius argumentum appareat. Primo Regum libro capite 13 scribitur, quod filius unius anni erat Saul, cum regnare coepisset. Quod si filius anni unius intelligitur, quasi puer unius anni innocens, qui nesciret inter dextram sinistramque discernere: quonam pacto illud acipiemus, Filius viginti et unius anni erat Sedechias cum regnare coepisset? Quid si hic etiam numerus ille viginti scribentium esset errore praetermissus? Annon tibi videtur, si ita hi per incuriam negligentiamque fecissent, falsis interpretantium expositionibus locum esse daturos? Rursum, quale quaeso illud est, Filius triginta annorum erat David, cum regnaret coepisset et quadraginta annis regnavit, si filium unius anni innocentem interpretamur? In simili ergo dicendi forma similis fit interpretatio. Sed similis esset non potest, si unius anni filius Saulus esse dicatur. Quamobrem verisimile est, auctorem libri Regum filium eum viginti et unius anni scripsisse: sed scriptorum vitio maiorem numerum in Hebraeis exemplaribus omissum. Quem deinceps errorem in Graeca Latinaque exemplaria aut alii quilibet aut etiam¹¹ interpretes transfuderunt. Quod idem 2 Paralipomenon capititibus 15, 16 et 36 accidit, sicuti paulo ante demonstrauimus. Et quoniam non est animus singula loca discutere: unum solum modo ex Rabani opinione adiiciam, ut iam demum ea, quae sunt huius argumenti propria, expediantur. Hieremiae 52 vulgata lectio sic habet. Iste est populus quem tradidit Nabuchodonosor, in anno septimo Iudaeos tria milia et viginti tres. In anno octavo decimo Nabuchodonosor, transtulit de Hierusalem animas octingentas triginta duas. In anno 23 Nabuchodonosor, transtulit Nabuzardam magister militiae animas Iudaeorum septingentas quadraginta quinque. Omnes ergo animae quatuor millia sexcentae. Qua

ex lectione subdifficiles et perobscurae quaestiones emergunt, quarum nonnullas Lyranus mouit: sed quam belle responderit, aliorum esto iudicium. Rabanus in Hieremiam ter Iudaeos a Nabuchodonosoro captos scribit, harumque trium captivitatum numerum hic a propheta censeri. Prima fuit, cum Nabuchodonosor Ioakimum filium Iosiae vinctum catenis duxit in Babylonem 2 Paralipomenon 36 Nec enim est verosime, non etiam alios plurimos cum Ioacimo in Babylonem transtulisse. Nam et Daniel capite primo verbis non valde obscuris significat, anno tertio Ioacimi quosdam e Iudaea in Babylonem esse translatos. At Caietanus negat, Ioacimum in Chaldaeam advenisse. Sane quidem: verum infirma ratione negat. Interfectus est, inquit, Ioacimus in Iudaea et sepultura asini iuxta Hieremiae praedictionem sepultus est ac proiectus est extra portas Hierusalem. Quid tum? Quasi vero fieri nullo modo posset, ut ductus primum in Babylonem, deinde in Hierosolyma remitteretur, ubi, cum fidem regi Babilonio datam violasset, ingloria morte periret. Non itaque eamus inficias, Ioaquimum cum aliis multis in Babylonem esse traductum. Id enim non Rabanus solum, sed divinae etiam scripturae tradunt. Secundam captivitatem Rabanus ponit in transmigratione Iechoniae, quae 4 libro Regum 24 habetur expresse. Tertia quoque in eodem libro capite 5 expressa est, cum Nabuzardam templum etiam urbemque vastavit. Trium ergo harum captivitatum, ut Rabanus autumat, Hieremias hic singillatim scribit numerum.Quae si vera sententia est, tres numeri mutandi sunt: ut pro septimo anno in prima captivitate scribatur, primo. Illa enim anno primo Nabuchodonosori contigit, qui idem Ioacimi tertius fuit: quemadmodum paulo ante dicebamus. In secunda vero captivitate pro octavo decimo scribendum est, octavo. Constat enim Iechoniam in Babylonem octavo Nabuchodonosori anno commigrasse 4 Regum 24 Pro vicesimo autem tertio in captivitate postrema legi oportet, undevicesimo. Nam, ut 4 Regum 25 scriptum est, Hieremiae item 52 Sedechias in anno 19 Nabuchodonosori ductus est in Chaldaeam. Nec huic sententiae repugnat, quod libro Regum 4 capite 24 decem Iudaeorum millia cum Iechonia dicitur esse translata. Quoniam Hieremias non vulgus promiscuum, aut milites quoslibet annumerat, sed principes Iudae et eos qui erant in dignitate aliqua constituti, ut Iosephus decimo Iudaicarum antiquitatum libro capite 8 animadvertit. Vel etiam eos hic supputat Hieremias, qui in libris Regum non fuerant numerati: Primae siquidem ac postremae captivitatis numerum auctor libri Regum omnino praeterierat. In secunda autem posuerat maiorem quidem, hoc est, decem millia praetermiserat minorem, quem hic supplet Hieremias, id est, animarum octingentas duas. Quod Iosephus intelligens in decimo antiquitatum Iudaicarum libro capite 9 utrumque numerum complectitur, asseritque eos, qui cum Iechonia ducti sunt, fuisse decem millia numero et amplius octingentos triginta duos. Quanquam primam captivitatem ad eum annum refert, quo rex Babilonius Ioacimum interemit, insepultumque extra moenia iussit proiici. Tum enim scribit tria millia Iudaeorum Babylonem in captivitatem esse ducta. Qui annus procul dubio septimus Nabuchodonosori fuit. In octavo namque Iechonias pro patre est constitutus 4 Regum 24 quod si accipimus, numerus primae captivitatis in Hieremia sine ulla correctione rectissime constat. Intelligo autem locum Hieremiae totum posse a mendi nota vindicari: si dicamus secundam captivitatem anno 18 Nabuchodonosori fuisse, annis scilicet integris numeratis. Sicut et prima anno septimo est in hunc sensum adscribenda. Alioqui, si de

annis non expletis sermone sit, prima in anno 8 secunda in 19 Nabuchodonosori fuit. At tertia fuit anno 23 cum quinto post excidium Hierosolymitanum anno, qui fuit regni Nabuchodonosori 23 invasit Coelen Syriam, Ammonitas Moabitasque subegit, Aegyptios perdomuit, ac repertos ibi Iudaeos captiuos Babylonem abduxit, ut Iosephus auctor est 10 antiquitatum Iudaicarum libro capite 11. Sed quoniam Hieremias eos numerare videtur non qui de Aegypto sed qui de Iudaea translati sunt; quia rursum eas videtur captiuitates recensere, quae e sacris historiis colliguntur: quia demum eam, quae sub Nabuzardane fuit omnium celeberrima templique atque urbis incendio vel maxime nobilitata, tertio loco videtur scribere, ut eo redeat, unde est paulo ante digressus: ut numerum annorum in secunda et tertia captivitate ad formam 4 libri Regum restituendum contenderet, ei ego non magnopere repugnarim. Nam si in prima captivitate Iosephum quam Rabanum sequi malis, non equidem improbabo. Ego autem, ut ingenue loquar, nunquam mihi minus quam in hac disgressione placui, quanquam magis adeo id argumenti difficillimi explicandi cupiditate, quam ulla alia culpa mea contigit: qui dum movere volo, numerorum quaestiones lubricas esse atque difficiles, quod error in numeris facilis ac lubricus sit, mei pene sum oblitus: fecique id repentino quali motu percitus, quod ne meditatus quidem opere ad hoc instituto facturus eram: ut iis de rebus, quae maximi sunt negotii, inter refellendum argumenta disputarem. Sed hoc tamen cecidit mihi peropportune, quod duodecimi argumenti difficultas omnis in eo numero annorum sita est, qui 3 Regum. libro capite 6 praescribitur, ab egresione filiorum Israel de Aegypto ad templum a Solomone inchoatum. Est autem in omnibus exemplaribus Graecis, Latinis et Hebraeis idem omnino numerus annorum quadringentorum octoginta. Quem numerum exscribentium errore a vero esse immutatum, hisce argumentis suadere potes. Primum quod Iosephus libro Iudaicarum antiquitatum 8 capite 3 scribit, Solomonen templi fabrica exorsum esse annis quingentis nonaginta duobus postquam Israelitae ex Aegypto excesserunt mille vero viginti annis postquam Abraham in Chananaeam regionem e Mesopotamia migravit. Nam si quadringentis triginta, qui iuxta Exodum a migratione Abraham ad exitum Israelitarum de Aegypto interfluxerunt, quingentos nonaginta addideris ab exitu ad templi aedificium coeptum: summa illa Iosephi relinquetur annorum mille viginti, atque adeo et uterque sibi numerus et inter se vicissim ambo constabunt. Deinde Iosephus idem libro II antiquitatum Iudaicarum capite 4: Ante Saulum et Dauidem, inquit, rem publicam Iudices administraverunt. Qui rei publicae status plus quam quingentis annis duravit post Moysis et Iosue imperium. Non ergo ab exitu Israel de Aegypto ad initium templi 480 solum anni intercesserunt. Praeterea, Moyses quadraginta annis imperavit. Erat enim annorum octoginta cum eduxit Israel, Exodi 7 et centesimo vicesimo aetatis anno mortuus est. Deuteronomii ultimo. Moyses, 40. Adde annos octo interregni, quibus Israelitae servierunt post mortem Iosue regi Mesopotamiae Iudicum 3 Iosephus 6 libro antiquitatum capite 5 scribit hos fuisse duodeuiginti. Quorum octo servitutis fuisse libro 5 capite 7 tradiderat. Interr 8. Othoniel iudicavit populum quadraginta annis. Iudicum 3. Othoniel, 40.

Adde duodeviginti annos interregni, quibus servierunt regi Moabitorum. Iudicum 3. Interr, 18. Aioth iudicavit populum octoginta annis. Iudicum 3. Aioth, 80. Adde viginti annos interregni, quibus servierunt regi Chanaam. Iudicum 4. Interr, 20. Barac et Debora iudicarunt populum quadraginta annis. Iudicum 5. Bararac et Debora, 40. Adde interregnum septem annorum sub Madianitis. Iudicum 6. Interr, 7. Gedeon iudicavit populum quadraginta annis. Iudicum 8. Gedeon, 40. Abimelech tribus annis. Iudicum 9. Abimelech, 3. Thola viginti tribus annis. Iudicum 10. Thola, 23. Iair viginti duobus annis. Iudicum 10. Iair, 22. Interregnum decem et octo annorum sub Philistaeis et Ammonitis. Iudicum 10. Interr, 18. Iepte sex annis iudicavit. Iudicum 12. Iepte, 6. Abesan septem annis. Iudicum 12. Abesan, 7. Helon decem annis. Iudicum 12. Helon, 10. Abdon octo annis. Iudicum 12. Abdon, 8. Interregnum quadraginta annorum sub Philistaeis. Iudicum 13. Interregnum, 40. Sanson viginti annis. Iudicum 16. Sanson, 20. Heli quadraginta annis I Regum 4. Heli, 40. Saul regnavit quadraginta. Actorum 13 nam Iosephus libro antiquitatum Iudaicarum capite postremo ait, illum regnasse viuente Samuele annis duodeviginti, post Samuelem mortem annis viginti. Saul, 40. David regnavit annis quadraginta 2 Regum 5 et I Paralipomenon 3. David, 40. Solomon quarto anno regni fuit templi fabricam coepit 3 Regum 6. Solomon, 4. Qui in summam redacti faciunt numerum quingentorum septuaginta quatuor annorum. Quibus si adiicias annos Iosue, Sangar et Samuelis, interregnum quoque, quod inter Sanson et Heli fuisse scriptura dicit, maior utique summam quam illa Iosephi conficietur. Plures igitur quam 480 anni ab excessu Israel de Aegypto ad templi fabricam intercesserunt. Mendum itaque in hoc scripturae loco inest, suntque proinde ad veram rationem codices Hebraici, Graeci et Latini corrigendi. Ad haec, si Graeca omnia exemplaria fidem aliquam faciunt, ut in eiusmodi rebus ambiguis et numerorum ratione controversa aequum est, Paulus certe post terram Chanaam filiis Israel forte distributam tempus Iudicum usque ad Samuel quadringentis quinquaginta annis non multo secus definiuit. Sic enim Graeca habent.Και καθελων εθνη επτα εν γη Χανααν κατεκληρονοµησεν αυτοις την γην αυτϖν και µετα ταυτα ως ετεσι τετρακοσιοις και πεντηκοντα. εδωκεν κριτας εως Σαµουηλ του πρωφητου. Quae Erasmus ita conuertit: Et deletis gentibus septem in terra Chanaam forte distribuit eis terram eorum, Et post haec annis circiter

quadringentis quinquaginta dedit Iudices utque ad Samuel prophetam. In eundem sensum Pagninus vertit, caeterique iuniores omnes interpretes. Nec enim Graeca illa aliter reddi possunt. Quod si quadringentis quinquaginta annis, quos Paulus Iudicibus a distributione terrae ad Samuelem impartitur, addamus Moysis quadraginta, Saul item quadraginta, David quoque alios quadraginta et quatuor denique Solomonis: eandem profecto summam conficiemus cum ea, quae paulo ante e certis scripturae testimoniis confecta est quingentorum septuaginta quatuor annorum, ut novum testamentum veteri omnino consentiat. 450 40 40 40 4 ――― 574 Sed ait Caietanus, Graeca omnia exemplaria et Latina esse vitiata et Graece τριακοσιοις, non τετρακοσιοις, Latine trecentis non quadringentis, esse legendum. Qui sic? Euincitur, inquit, quoniam alias non constabit numerus annorum, quem tertius liber Regum capite sexto definit. Scilicet, quasi non in hoc controversia sit, an ille numerus an hic scribentium errore sit inductus. Numero sane tertii libri Regum reliquae omnes scripturae dissentiunt. Numero Actorum Apostolicorum scripturae consonant omnes. Non ergo hic sed ille numerus vitio librariorum est corruptus. Confirmat autem hanc sententiam illud tandem, quod qui contrariam intueri volunt, numerumque illum quadringentorum octoginta annorum retinere ii tantum absurditatum in supputatione sua faciunt, ut vix audiri sine aurium molestia possint. Nicolaus porro et Abulensis, qui in scripturae explanatione habentur insignes, ut summa illis 480 annorum iusta constituatur, primum aiunt, annos Iosue minime computandos, sed in Othonielis quadraginta includendos. Eodemque modo de Samuele iudicant, cuius annos similiter intra quadraginta Saulis includunt. Mox addunt annos quibus Iudaei servierunt regi Mesopotamiae, aliisque postea sequenti tempore regibus, eis annis includi, quibus terra quieuisse dicitur, vel etiam Iudex hic aut ille Israelitis praefuisse. Unum solum annorum duodeuiginti interregnum in computationem asciscunt, ut cum tribus annis Solomonis summam 480 annorum suo belle arbitratu conficiant. Sed, ut dixi, haec computandi ratio multum omnino absurditatis habet. Ut enim omittam alia, ne in re nota et perspicua multus et insolens sim, illud ante omnia expediri velim: ecquo pacto interregnorum anni in eos redigi valeant et contrahi, quibus sub Iudicibus terra a praeliis dicitur quieuisse? Sane in interregnis aut perpetuum Iudaeis bellum contra inimicos fuit, aut servitus sine Iudice misera, res afflictae, turbata omnia, nulla quies. Praeterea, ecquid de quadraginta annorum interregno isti dicturi sunt, quod inter Abdonem et Sansonem scriptura commemorat? An 40 illos annos in Sansonis viginti inclusuri sunt? An potius in Abdonis octo? Praeterea, cur unicum interregnum annorum decem et octo accipiunt, reiiciunt caetera? Quod si causam reddere ne unam quidem

idoneam possunt, sane aut interregnum hoc cum caeteris abiiciant et summa erit minor: aut cum hoc, ut par est, admittant reliqua: et summa erit maior. Ad haec, liber Iudicum explicate docet, terram duce Iuda, qui successit Iosue, minime quieuisse: sed multis bellis fuisse agitatam, quibus Chananaei ac Pherezaei victi oppressique fuerunt. Nam ductum Iosue praeliis frequentibus turbulentum extitisse, Iosue liber ipse manifestat. Cum vero rex Mesopotamiae Iosue Iudaque defunctis filios Israel pugna vicerit octoque annis servire coegerit tunc tempora pacata, quietamque terram describere: prorsus est a sensu communi alienum. Quod si annos Iosue ac Iudae, illos quoque, quibus rex Mesopotamiae Israelitas expugnavit et oppressit, in id temporis trahas, quo terra quieuisse dicitur: nonne turbidos et inquietos annos cum tranquillis quietisque confundes? Nonne etiam scripturae sacrae in aperta narratione vim asseres manifestam? Illa nimirum non obscure refert, post mortem Iosue, post Chanaaeos Pherezeosque devictos, post filios Israel per Othonielem a servitute liberatos, terram quadraginta annis quieuisse. Quid Paulus? An non post Samuelem quadraginta annos Saulis regno impartitur? Qua ergo ratione Samuelis annos, in annis Saulis includemus? quos triginta octo fuisse Iosephus prodit, fuisse quadraginta prodit Paulus. Nulla ergo ratione, ut videtur, numerus ille quadringentesimus octogesimus defendi potest. Ab eo siquidem tempore, quo filii Israel terram promissionis incolere habereque coeperunt ad primum Iepte annum trecentos interfluxisse testis est Iepte ipse locupletissimus. Trecentis si addas quadraginta, quibus populus moram in deserto fecit, ac viginti annos Samuelis, qui ex primo libro Regum a quibusdam colliguntur, illos demum, quos a Iepte ad quartum annum Solomonis ante numerauimus: eadem omnino summa constituetur, quae bis supra constituta est, quingentorum septuaginta quatuor annorum. Ut quoquo te vertas et sive ex temporibus interregnorum ac Iudicum singulorum sive ex Pauli calculo atque ratione sive ex Iepte testimonio et inculpatae defensionis iudicio verum certumque annorum numerum ab excessu Israel de Aegypto ad templi fabricam efficere pertentes: semper eundem illum invenias, quinquagentesimum septuagesimum quartum. Porro autem qui numeri cuiusque summam exigue nimis et exiliter ad calculos revocare cupiunt, hi numerum eum verissimum ac rectissimum censent, quem plurimis confectis rationibus undique constantem, cohaerentem, consentaneum sibi caeterisque reperiunt, qui saepe in unum collati eandem prorsus summam efficiunt. His argumentis numerus ille 3 libro Regum infirmari potest: qui tamen non modo omnibus exemplaribus, sed universis auctoribus Latinis, Graecis, Hebraeis consentientibus confirmatur. Verum enimuero in numeri huius summa tuenda et conservanda vix reperias praesidium aliquod omni ex parte munitum. Eusebius etenim, qui sine controversia in ratione temporum diligentissimus est, hanc summam 480 defendit quidem, sed ita defendit tamen, ut defensionis ratio neglecta esse videatur. Principio namque decem annos Helon e quadringentesimo octogesimo numero exemit, quoniam septuaginta interpretes ait illum Iudicem omisisse. Qua re coactus fuit viginti septem annos Iosue administrationi dare, ut quadringentesimus octogesimus expleretur. Quod si decem annos Helon in 480 includeret, cum Iosue viginti septem attribuerit 490 annorum summa conficeretur. Incidit autem in codices mendosiores. Nam complutenses eum Iudicem in 70 versione habent. Codex quoque fuit illi similiter deprauatus in tempore, quo iuxta 70 Heli populum iudicavit. Scribit etenim in 70 interpretatione viginti annos inveniri. Atque in Hispaniensi τεσσαρακοντα, id est,

quadraginta reperiuntur. Quem Eusebii errorem saepe sum admiratus. Si enim 70 interpretationem sequi libuit, cum quemadmodum decem anos Helon, ita et Heli viginti non ademit? Quod si visum est Heli annos 40 retinere, cur decem Helon a numero exemit? Illud etiam incommodi Eusebio accidit, quod cum interregna omnia posteriorum Iudicum temporibus includeret, videretque ex illis quaedam antecedentia ineptissime sequentibus copulari: eam rem traditionibus Hebraeorum attribuit, ne ipse rei perabsurdae primus esse auctor videretur. Circa annos vero Samuelis ac Saulis eodem in luto cum caeteris haeret. Ambobus enim non plures quam quadraginta annos assignat. At totidem Paulus soli Sauli impartitur: Iosephus autem Samueli soli duodecim, regnante Saule duodeuiginti: Sauli post Samuelis mortem viginti. Quo in loco Beda magna me admiratione afficit, primum quod sermonem permittit Paulo cum vulgarem tum etiam falsum. Deinde quod ante Samuelem trecentos nonaginta sex annos Iudices praefuisse eorum librum indicare asserit: cum in Iudicum libro non nisi trecenti triginta novem reperiantur. Quare ad explendam summam illam necesse est Moysis quadraginta annos apponas, Iosue vero septendecim. At Iosue septendecim non ex historiae aut divinae aut humane veritate, sed eorum opinione solum habentur, qui ad summam illam 480 annorum numeros quoslibet revocare pergunt: idque ut faciam, non dubitant historias omnes contrauenire. Quid quod Iosephum Beda ait Samueli annos viginti Sauli totidem annos impartiri? Cum quinquaginta ambobus sine dubio impartiatur, quemmadmodum e locis ante citatis manifestissime constat. Caietanus porro via longe diversissima ingressus est. Nam quadraginta annos quidem soli Sauli distribuit; sed ut summa illi 480 annorum constet, Iosue annos decem septem vero Samueli dispertit. Quod praeter historiae fidem suo solum arbitrio facit. Quid igitur? Semper ego alienarum opinionum relator tantum? Nunquamne reponam? Sane, et de meo aliquid exoluere lectori debeo si quid tamen probati nummi exolui possit. Primum autem non existimo aut fidei aut religionis quaestionem esse, numerus 480, iste annorum numerus, qui in codicibus peruulgatis reperitur, librariorum vitio scriptus sit: an potius idem ab auctore sacro in suo exemplari positus. Ostendimus enim errorem in numeris promptissimum esse atque facillimum. Ostendimus numeros quosdam in libris sacris exscribentium errore vitiatos. Ostendimus denique multas esse causas cur hic, de quo agimus 480 annorum numerus corrupte esse inductus videatur. Atque Iosephus et Sabellicus Hebraeus unus Latinus alter, cum illum locum ex 3 libro Regum capite 6 referrent, non 480 annos, sed multo plures posuerunt. Incredibile autem videtur esse, Iosephum, si omnia Hebraea exemplaria 480 numerum habuissent, ab illo certo ac praescripto numero discessurum. Nec Hugo cardinalis, cum sententiam Iosephi retulisset, eam reprobandam censuit. Non igitur, si quispiam dicat, ab egresione filiorum Israel de Aegyto ad ad templum in coeptum quingentos annos et eo amplius interfluxisse, protinus refellendus est, quasi ea res ad fidem religionemve pertineat: Illud denique sentio, interregnorum annos vere: inter annos Iudicum efluxisse. Itaque non esse quod Hebraei falso tradunt, in temporibus vel priorum vel posteriorum Iudicum computandos. Quo circa Iosephus, quoniam non ea solum tempora, quibus Iudices praefuere, computare voluit: sed illa etiam, quae in interregnis sine Iudice fluxerunt, vere summam quingentorum nonaginta confecit annorum. At auctor libri Regum interregnorum annis omissis eos tantum redegit in numerum, quos intellexit,

dum Iudices administrarent, intercessisse. Anni ergo plures ab eo, quo Israel excessit de Aegypto, ad templi initia fluxere. Sed ducum, iudicum et regum non fluxere nisi quadringenti octoginta. Advertendum quoque ex iis qui populo a Moyse ad Solomonem praefuerunt, quatuor esse, quorum tempora nusquam scriptura vetus denotarit. Nempe Iosue, Sangar, Samuel, Saul. Nam reliquorum omnium certus annorum numerus in ipsis est testamenti veteris libris designatus. E quibus summa colligitur annorum 419 His si Solomonis adiungas tres, quarto enim anno templum fabricare coepit, reliqui erunt anni 58 quos Iosue, Sangaro, Samueli, Saulique dispertias. Ac Sangar quidem, quoniam nondum vertente anno munere simul ac vita defunctus est, merito ab huius numeri summa eximitur. Cum vero Sauli Paulus impertierit quadraginta, dubium non erit, quin decem et octo sint inter Iosue et Samuelem distribuendi. At decem ne ex his Iosue, reliquos autem Samueli assignare oporteat, an contra pauciores Iosue, Samueli plures: de hac re dubitari potest. Caietano illud placuit, mihi etiam idem visum est. Quoniam Iosepho aliisque probatis historicis longior Ductus Iosue fuit, quam Samuelis Iudicatus. Nec nostrae huic opinioni contrarium est, Arcam sub Samuelis tempora in Cariathiarim viginti annis permansisse. Non enim his viginti annis quod quidam falso existimarunt, Samuel plebis Israelitae iudex erat, sed propheta. Quin scriptura ipsa satis, nisi ego fallor, aperte significat: post vicesimum illum annum coepisse a Samuele populum iudicari. In Iosue autem tempore computando ita magna auctorum varietas et discrepantia est, ut nulla ex parte historiae labefactetur auctoritas: si, ubi variae sunt historicorum discrepantesque sententiae, ibi nulla eorum premi nos urgerique patiamur. Iosephus Gelenio interprete Iosue viginti annos annumerat. Eusebius viginti septem. Beda, Ioannes Lucidus, aliique nonnulli septemdecim impertiunt. Caietanus decem. Quamobrem cum nos decem et octo Iosue Samuelique dispertiendos dicimus, nihil sane absurdi dicimus. Quanquam ratio iubet, ut sine scripturae veritatisque discrimine octo aut novem alios annos his duobus iudicibus adiungamus. Quid ita? Nonne hisce vel octo vel novem adiunctis anni plures quam 480 efficientur? Efficientur utique. Falsum ergo erit, inquies, anno 480 ex eo quo Israel de Aegypto exiit, templum aedificari coeptum. Minime gentium Quin utrunque verum esse nihil obstat. Scriptura enim minutos numeros praeterire aliquando solet. Cuius rei exemplum paulo ante posuimus ex 4 Regum libro capite 24 Ubi decem mille Iudaei dicuntur esse translati: quibus tamen Iosephus octingentos triginta duos adiecit, imo et Hieremias, quemadmodum est nobis supra explicatum. Atque scriptura Ionae post 40 dies ita Niniue subuertendam: et tamen septuaginta interpretes 43 Graecis literis prodiderunt, qui re vera ab initio praedicationis Ionae computantur, hos vere tres sacer auctor omittit, qui a toto triduo illa semper verba propheta intonabat, Adhuc 40 dies etc. Quanuis ab initio, si Niniue subuerteretur 43 erant interfluxuri. Quod autem 43 dies septuaginta interpretes scripserint, auctor est Iustinus in dialogo cum Tryphone. Quia vero Augustinus non 43 sed 3 solum legit, difficulter se ex hac quaestione extricavit libro 18 de civitate capite 44 Quae eadem causa erroris Hieronymo fuit. Si enim in 70 non triduum, sed 43 dies ipse legisset, omnis admirandi occasio cessasset. Sic ergo licet plures fuerint quam 480 anni, quia tamen non ad 490 accesserunt: recte suo more scriptura dixit, annos 480 interfluxisse. Id si probabile est, ut est certe, iam

viginti septem annos Iosue et Samueli poterimus impartiri. Samueli decem, septendecim Iosue, quos huic Beda aliique viri graves impertierunt. Sed valeant istae numerorum tetricae salebrosaeque quaestiones. In quibus poteram ignorantiam meam simpliciter confiteri et omne curiosorum hominum desiderium contemnere. At leuioris culpae arbitratus sum, in explicanda dificillima argumentatione tam multa fuse, quam omnino nihil dicere. Tertium decimum argumentum parua difficultate nos implicat. Nec enim historias omnes tueri est animus, quae passim in ecclesia lectitatur. Video tantum vulgi non solum in laicis, sed in ecclesiasticis etiam esse, ut eas quoque fabulas oppido quam libenter excipiant, quas iam diu ecclesia explosit. In his certe pontificum non diligentia modo, verum etiam prudentia desideratur. Quidam namque dum reduuiam curant, capiti incommodant. Videlicet historias graves pro apocryphis reddunt quidem, sed divinum ecclesiae officium usque eo praeter solitum immutant, ut vix ulla antiquae religionis forma in cotidianis precibus relicta esse videatur. Qua ex re quam multa et magna mala ecclesiae Dei accidant, non est huius loci et temporis dicere. Sed esto, quaedam in publicis ecclesiae precibus habeantur ambigua, quaedam etiam falsa. Num idcirco historiis ecclesiae omnibus fidem abrogare perges, quod nonnullae earum sint vulgo iactatae et creditae, in quibus, praesertim quoties de miraculis incidit sermo, ficta reperias fortasse plura, quae iure ac merito reprobentur? Mihi profecto illud Gelasii consilium placet, ut cum huius generis historias catholici legerint, beati Pauli sententia praecedat: Omnia probate, quod bonum est tenete. Atqui irridere episcopos, de Theologis scholae ludere, in monachorum imperitiam insultare, quasi fabulas huiusmodi ventris gratia rudi vulgo inferant et intrudant: haec non puto equidem hominis ingenui esse, qui ad bonitatem fuerit a natura compositus, nedum eius quem Christus simplicem sicut columbam ad legem evangelii formaverit. Quod si ex quibusdam fictis falsisque narrationibus historias gentium aestimemus: nulla omnino erit, quam non similiter illudamus. Id si hominum imprudentium atque adeo stultorum est: maneat, diuorum gesta, quae in ecclesia legi solent; despici nullo modo oportere. Quanquam nonnulla ex his incerta sunt, apocrypha, leuia, falsa. Nam et pleraque credibilia ac vera sunt, quaedam etiam certa. De tertio decimo autem argumento hactenus. In quarti decimi argumenti responsionem multa sunt brevissime animadvertenda. Primum in maximo illi errore versantur, qui rerum gestarum memorias tanquam ecclesiae oracula accipiunt, si eas in epistolis et decretis suis pontifices aliquando usurparint. Non est idem, mihi crede, historiae approbatio et usurpatio. Utitur quidem interdum pontifex, si quicquam suadere cupit, receptis opinionibus, sententiis, rebusque vulgatis: at non continuo quaecumque in hunc usum attulerit, ea sedis apostolicae iudicio probat. Aliud quippe est suadentis munus, aliud diffinientis. Qui pronuntiat, res veras ille affert: qui suadet, nonnunquam etiam verosimiles. Audiebam de praeceptore meo puer, nullum omnino argumentum esse negligendum, in quo aliqua significatio veritatis appareat. Amplectendum autem esse ita unumquodque maxime, ut quodque ad faciendam fidem erit aptissimum. Ad cuius praecepti formam non modo dialectici et oratores, sed veteres etiam theologi suas disputationes effinxerunt. Nam in causam suam quisque et quibuslibet argumentis quandoque abusi sunt et vulgi etiam credulitate. Itaque imprudentium hominum erit, historias quanuis

obiter etiam, ad praesentem causam a pontifice adductas non aliter amplecti, atque eas quae sint eclesiae certo iudicio comprobatae. Quod deinde ad Constantini donationem pertinet, de eo non libet in praesentia disputare. Disputent alii, quibus cordi forte est Romanae ecclesiae maiestatem amplitudinemque minuere. Laurentium Vallam scimus integro libro adversus receptam communi opinione sententiam declamasse. Iurisperiti, quae vulgo circumfertur eius donationis formula, eam commentitiam esse satis indicant, cum Paleae incriptione denotant. Eusebius, Ruffinus, Theodoritus, Socrates, Sozomenus, Eutropius, Victor, caeterique probae fides auctores, qui omnia Constantini gesta scripsere diligentissime, non modo nulla donationis eius mentionem faciunt, sed trahunt etiam orbem Romanum sic inter tres illius filios distributum, ut Italia uni eorum tota contigerit. Ammianus Marcellinus libro 15 Constantium urbis dominationem habuisse et Leontium praefectum ibi constituisse, auctor est. Nonnullos deinceps imperatores Italiae atque adeo Romae imperasse omnes historici memoriae prodiderunt. Haec et alia eiusmodi quis ignorat? Verum quid refert a Constantino facta ea donatio sit, an a principibus posterioribus? Fictam et commentitiam fabulam dicunt a Nicolao Clementeque prolatam. Quasi vero pontifex aut factam eam donationem suo decreto definiat, aut urbem eo solum titulo defendat. Negant donatam a Constantino urbem esse: quanquam nequeunt probare id quidem. Sed quaero, quod donatam negant. Ea si non donata esset, quidnam facerent? An urbem Caesari concederent? Urgent rustice sane. Negant enim donatam esse et in eo perstant. Nos vero tanquam tormenta quaedam adhibemus. Ut si responderint, quod donata a Constantino non est, id circo ad ius nunc Caesaris pertinere stultos se esse fateantur. Potuit enim donare alius. Potuit enim Romanus pontifex urbem iusto alio nomine possidere. Certe longi temporis praescriptione potuit. Sin negaverint ius omne Caesari in urbem, omnia quae de Constantini donatione disputant, vana esse concedant. Sed iam, ne nos vani itidem simus, reliqua persequamur. Lepra Constantinum laborasse, apud idoneos auctores nunquam legi, sed eius nominis alium cognomento Copronymum. Unde fortasse ambiguitate vocis error inductus. Nisi rumor iste de lepra inde ortus videri possit, quod Bizantio ad aguas calidas valetudinis gratia eum egressum ferunt. Divus Thomas 3 parte quaestione 69 in 4 argumento historiam vulgatam sumit, atque, ut videtur, probat. Caietanus non item. Habet hic auctores suos Platinam in vitam Marci, Ludouicum Vives libro de corruptione disciplinarum 2, Alciatum libro parergon 7 capite 19 qui aperte negant. Habet scriptores omnes veteres eius aetatis, qui tacuerunt: non omissuri si sciuissent, scituri omnino rem si fuisset. Nam quod nomine Constantini circumfertur edictum, tametsi Nicaeno concilio adiunctum est, non tamen habet concilii auctoritatem. Haec illi. Ego haec nec pro certis affirmare aussim, nec pro falsis refellere. Syluestri acta, in quibus ea res gesta commemoratur, Gelasius non reprobat. Refertur eadem in sinodo Romana sub Syluestro canone I in septima rursus Synodo actione? Eandem denique Nicephorus libro 7 capite 33 ut veram historiam refert. Quo circa Pontifices duos Clementem ac Nicolaum aut diuum etiam Thomam, in eo quod ea historia usi sunt, nec ridere iure possumus, nec arguere. Quanuis, ut dixi, leprae Constantinianae testis gravis et probatus ex veteribus nemo est. Itaque, si negemus, nec pontificum nec historicorum auctoritatem labefacimus.

De baptismo historici quoque ipsi nobilissimi varie loquuntur. Hieronymus in Chronicis, Eusebius libro 4 de vita Constantini, Socrates libro 1 historiae suae capite 39, Theodoritus libro item 1 capite 31, Sozomenus libro 2 capite 34, Casiodorus qui historiam ab his tribus ecclesiasticam compilavit, Pomponius Laetus aliique scriptores huius ordinis Constantinum tradunt non Romae a Syluestro, sed Nicomediae ab Eusebio episcopo et quidem Ariano sacrum baptisma suscepisse. Contra Damasus in libro pontificali tradit illum Romae a Sylvstro sacris lustricis ablutum esse. Cui omnino consentiunt Marianus Scotus, Sabellicus, Platina in vitam Marci, Nicephorus libro 7 capite 35 et libro 8 capite 54 ne Divum. Thomam, Nicolaum, Clementem, duas denique synodos in huius rei testimonium repetamus. Atque Nicephorus in hac re asseveranda et contraria opinione refellenda oratione sane quam acri usus est. Ita enim suam de baptismo. Constantini sententiam ecclesiae consensioni tribuit, ut adversam Arianorum commentis assignet. Qui in oriente, inquit, olim Arianae sectae fuere, Constantinum Nicomediae ab Eusebio eius urbis episcopo iam moriturum baptismum suscepisse, prodiderunt: propterea eum sacrum lauacrum distulisse dicentes, quod in Iordane perficere voluerit. Id vero ex eo facile refellitur, quod ecclesia a Sylvestre eum Romae baptizatum esse certo praedicat. Quapropter testatum omnibus esse volo, ut hoc sic etiam tuto et opinentur et credant. Ariani enim male sentientes animo et consilio diabolico hoc confinxerunt non Romae baptizatum eum esse asserentes, aut fortasse eadem cum illis sensisse astruentes, perinde atque ab ipsis propterea baptismi gratiam susceperit. Quod absurditatis et mendacii plenum est. Quod si nondum sacri lauacri particeps fuit, consequitur, eum neque in Nicaena synodo cum patribus congressum esse, neque cum eis mysteria participasse: sicuti historia tradit. Haec ille. Et paulo ante. Quod autem Romae a Sylvestre sacratus sit, satis ostendit baptisterium quod ad hoc usque tempus eius rei gratia in testimonium certissimum Romae asseruatur. Quae duae profecto rationes efficiunt, ut non temere iis accedam, qui Constantinum Romae sacro tinctum lauacro ferunt. Quod si baptisterium tam insigni structum apparatu, si rerum veterum publica commemoratio non solum habitantium animis, sed lapidibus etiam insculpta nullum nobis argumentum est: iam iamque non dico quae vetustatis urbe monimenta sunt: sed quae sunt in orbe maiorum traditione recepta: ire ea omnia inficias poterimus: quanuis indicia extent rerum, locorum, temporum manifesta. Ac nisi prius baptismi fuisset fonte sublatus, qui credi potest, Constantino episcopos aut culparum at querimoniarum libellos obtulisse, aut, ut synodo et disputationibus interesset, permisisse? Baptizatus ergo ante synodum Nicaenam fuerat Constantinus. Ubi haereticorum industriam ac diligentiam in propaganda mirari satis non queo. Omnia quippe illi sus deque miscent, ut viri pietate insignes, praesertim si reges aut imperatores sunt, ipsorum partes fouisse videantur. Tanta vero arte id efficiunt, ut doctos etiam viros, nedum imperitos fallant. Eusebius porro Pamphili, vel quia Eusebio Nicomediensi caeterisque amicis credulum se praebuit, vel quia sectam, cuius apertissimus propugnator erat, hac laude et gloria voluit ornare: eius fabulae primus auctor Christianis fuit. Huic enim scribenti Hieronymus ac reliqui auctores crediderunt. Sed de Eusebii fide plura postea. Nam Constantiam Constantino fratri Arianum presbyterum insinuasse, a quo vir religiosissimus seductus sit, hoc ut credam, quantum Constantiae levitas et inconstantia mouet, tantum Constantini pietas et gravitas remorantur. Ac si presbyter ille Arianus

pium alias imperatorem quidem, sed postestate, divitiis, honoribus, triumphis, meritis, secundis denique rebus omnibus insolentiorem factum decepit, ut Arium revocaret, Athanasium repelleret: viris etenim bonis in rebus eiusmodi facile imponitur, non tamen adeo in errore processisse credendus est, ut Ariano ritu alterum baptismum Nicomediae susciperet. Quanquam sunt qui existiment, qui per sororem falsum in fide Constantinum produnt, eos falsos nominis similitudine id patri attribuisse, quod filii scelere patratum est. Verum sive hoc modo sive alio res habeat, illud tenendum est, neruos atque artus esse sapientiae non temere credere: iis prasertim historicis, qui quoniam fidem divinam violarunt, fidei humanae auctoritatem amiserunt. Sed de his capite sequenti acccuratius disseremus.