De locis theologicis

IN QUO ARGUMENTA CAPITIS DUODECIMI REFUTANTUR

Responsio ad primum. Ac primum quidem, cum Hieronymi auctoritas nobis obiicitur, haud difficile erit respondere. Duabus enim ex causis tunc erat ad fontes recurrendum: una, quod non tam turbidi fontes erant, nec primariae Scripturarum scaturigines conturbatae; altera, quod tunc varietas latinorum codicum et dissonantia magna erat, nec tolli commode poterat, nisi ad exemplaria graeca atque hebraica latina referrentur. Has vero causas fuisse Hieronymo¹, ut in eam sententiam induceretur, manifeste patet ex prooemio Super quatuor Evangelia ad Damasum et ex epistola ad Suniam et Fretellam. At modo cum exemplarium latinorum una apud omnes concordia sit, potius graeca variantia per nostram latinam editionem sunt limanda atque in pristinam unitatem reducenda; saniorisque consilii est limpidam aquam e lacunulis defaecatis, quam ex turbato fonte liquorem obscoenum bibere. Porro, ut ab scholastica disputatione interim excurrere annuente lectore liceat, nos, qui Abraham secundum promissionem filii sumus, puteos fodimus in aliena Palaestinorum regiones at vero Palaestini alienae felicitati invidentes, puteos inventos conantur obstruere. Quos tamen Isaac multa diligentia refodit ac repurgavit; donec aqua viva reperta est. Ibi pastores Gerarae cum pastoribus iurgantur Isaac, dicentes: Nostra est aqua. Quamobrem nomen putei Isaac ex eo quod acciderat vocavit Calumniam. Profectus inde fodit alium puteum, pro quo non contenderunt, itaque vocavit nomen eius Latitudo. Fodit in hunc omnino modum Ecclesia Romana atque Latina puteos aquarum viventium, hoc est Sacrarum Literarum; invenit autem aquam sapientiae salutaris; venas vitae, inquam, invenit: sed in aliena veluti regione Iudaeorum et Graecorum. At illi puteos oblimare obstruereque nituntur; quin etiam iurgantur contra nos et inquiunt: Nostra est aqua, fons noster est; qui Hebraicus Graecusque non fuerit, in alieno solo fodere non debet. Nostro idiomate, aiunt, locutus est Christus, locuti prophetae, apostoli et evangelistae. Vos Latini hospites estis, et has literas a nobis emendicare debetis; nostra opera, nostraque castigatione restituendi sunt in genuinam veritatem vestri codices. Sic puteos nostros Iudaei, haeretici, curiosi novarum rerum amatores humo opplere contendunt, certantque nobiscum; sed mera calumnia est. Qui enim sunt alieni a corpore, quo pacto illustrabunt ipsum? Qui sensum Christi non habent, quomodo sensa Christi interpretabuntur? Qui adversum nos pugnant, num arma nostra sunt instructuri? Nequaquam. Fodiamus igitur alium puteum, quem Latitudinem nuncupemus; Ecclesiam scilicet longe lateque dispersam, pro quo nulla controversia excitetur. Est enim Ecclesia columna et firmamentum veritatis, est civitas Dei, quam fluminis impetus laetificat. Haec potavit filios suos mille abhinc annis huius fluminis aqua. Hanc nos aquam et probare et tenere debemus, nec alios fontes veritatis exquirere. Responsio ad secundum. Sed prima argumenta vidimus; iam reliqua videamus. Nam, quod Augustini ac Damasi auctoritas obiicitur, post ea quae dicta sunt nihil ponderis

habet. Sive enim Augustinum, seu Damasum nobis opponas, de suo tempore ambo loquuntur. Innocen. vero 20. distin, cap. De quibus, quem nonnulli etiam nobis adversum esse volunt, quid sibi velit equidem non intelligo, nisi locus depravatus sit. Existimo enim non graeca, sed canonica esse legendum. De qua re alio libro fortasse latius. Responsio ad tertium. Nam illud quidem, quod Erasmus gravissime urgere existimavit, levissimum est. Multa siquidem, quae Hieronym. primum et in Novi Testamenti editione veteri et translatione 70 errata esse crediderat, ea post maiori diligentia perpendens, aut etiam vel ab amicis, vel certe ab inimicis admonitus, comperit non esse corrigenda, id quod Franciscus Titelmannus in Apologia declaravit. Certe Hieronymus in Hebraicis quaestionibus 70 interpretes notat, quod contra hebraicam veritatem pro Amico, Opilionem verterint. Et ipse tamen postea 70 secutus est. Nec me praeterit Augustini Eugubini sententia; sed eam esse commentitiam patet. Quid enim ineptius dici potest, quam 70 interpretum errorem vitio librariorum in Hieronymi editionem irrepsisse? Quid rursum improbabilius, quam 70 interpretes viros clarissimos in re apertissima, quae vel vulgo facilis erat, fuisse allucinatos? Iam vero quam indigne a Laurentio, Fabro, Erasmo vetus editio passim reprehendatur, in una epistola ad Romanos Franciscus Titelmannus liquido ostendit. Ex qua re satis intelligitur quantum fidei Aristarchis istis sit habendum. At illud primum, quo falsitatis nostra vetus editio insimulatur, Osiandri est in Harmonia Evang. argumentum. Atque eandem ante notam veteri interpreti inusserant Nicolaus Lyranus, Iudicum 10 et Burgen. Num. 36. Sed Hieronymus secutus est 70. Quibus consentiunt Damasc. lib. 4, cap. 15, Euseb. lib. 1 Eccles. hist., cap. 6, Epiphan. Haeres. 78, Ambr. lib. 3 Comment. in Lucam, Niceph. lib. 1, cap. 11, Beda lib. 1 in Lucam, cap. 10. Quorum libentius ego aemulor negligentiam, quam istorum obscuram diligentiam. Igitur, cum in lege ratio finis habeatur, lex intelligenda est de foeminis illis, quae ex defectu masculorum paternam haereditatem sortiuntur. Quae causa fuit D. Thomae, 1. 2, q. 105, a. 2, ad 2 et 4 Sentent., distin. 30, q. 2, a. 1; q. 3 ad quartum, ut filiabus Aaron liberum matrimonium concederet; in quibus scilicet ratio huius legis deerat. Et Levitici 21 iubetur pontifex ducere uxorem virginem de populo suo, non de familia aut tribu sua. Et Iudicum 10 constat, Tholaa et Abimelech consanguineos² fuisse, quorum alter fuit ex tribu Isachar, alter ex tribu Manasses. Et vir Levites de sorte Ephraim uxorem duxit de tribu Iuda, Iudic. 19. Iosephus libro quinto Annal, cap. 6. Non ergo falsa est editio nostra, sed est tamen litera sane interpretanda. Quid ergo, nam hoc dicet aliquis, pertinet ad Dominum generationis ordo deductus usque ad Ioseph? Certe pertinet multum. Nam quando Evangelista scribebat, Iudaeis erat exploratum Ioseph ex eadem tribu esse; ideo enim ambo in Bethlehem censentur, ut de una videlicet stirpe generati. At beatam Virginem nullos fratres habuisse, historiae omnes consentiunt. Itaque viro contribuli nupserat. Quod ergo populo tunc Iudaico notum erat, non erat opus ut Evangelista scriberet, id docuit, Ioseph a David descendisse. Qua una re servavit consuetudinem scripturarum, qua mulierum in generationibus ordo non texitur, et vere docuit id de quo poterat esse controversia. Nam quod Maria ex eadem familia esset, ut quod eo tempore plebi notissimum erat, non putavit Evangelista admonendum.

Argumentum etiam alterum eiusdem Osiandri est in Harmon. Evangel. ubi tradit: «Hebraeos in dictionum inflexionibus neutrum genus non habere, ex quo effici ut voce masculina vel foeminina pro neutra abutantur. Ut ubi nos dicimus: Non est bonum hominem esse solum, imperitus interpres redderet: Non est bonus esse Adam solus. Ad eundem quoque modum, loco eius quod Hieronymus vertit: Parvus es, perspicue et vere convertendum est: Parum est, ut sis inter chiliarchos, seu principes Iudae. Cuius axiomatis causa aptissime redditur: Ex te enim, etc. Quae ratio ineptissima est, si ad praecedens pronunciatum iuxta Hieronymi versionem accommodetur. Quod autem posterius membrum prioris ratio sit, sermonis natura prodit, sensus communis iudicat et Spiritus Sanctus per os Evangelistae testatur. Hactenus Osiandri verba retulimus. Sed miranda est haeretici insolentis impudentia. Chaldaea paraphrasis, recentiores Iudaei omnes, Septuaginta interpretes cum Hieronymo consentiunt, et hic unus sibi solus sapit. Sed cum hebraicus textus coniunctionem non habeat, potest quidem sic tota oratio accipi, ut secundum membrum causa sit primi. Quem sensum pontifices et scribae habuerunt, quorum verba fide qua oportuit Matthaeus retulit. Potest autem sic etiam accipi, ut posterior pars quasi adversative intelligatur, quo sensu accepit Hieronymus, ut patet ex commentariis in Michaeam. Ac si rem ipsam diligentius animadvertas, parum certe interest, utro modo accipiatur oratio. Quocirca ridiculus est Osiander, qui in re nihili tantas tragoedias excitet. Illud est facile, quod tertio loco additur, nam codices 70 interpretum interrogandi notam habuere, et ita converterunt: Numquid irascetur per singulos dies? Et Augustinus quidem, licet sine interrogatione legerit, nostrum tamen sensum expressit, inquiens: Longanimis, et non iram adducens per singulos dies. Itaque 70 interpretes optime sensum illius versiculi videntur expressisse, si antecedentia consequentibus haerere debeant. Quod vero Calvinus cap. 5 Instit. obiicit, frigidum id languidumque est, tum quoniam, ut quibusdam placet, de amore et odio praedestinationis et reprobationis loquitur Salomon, idque suaderi putant ex eo, quod subiungitur: sed omnia in futurum servantur incerta; tum quoniam secundum communem legem loquitur, ac ad communem etiam loquendi formam orationem accommodat, qua cum ignoret homo an morte dignus sit, vere dicit: Nescit homo utrum odio vel amore dignus sit; tum quoniam, ut alias in eo libro saepe, argumentantis locum assumit atque personam non definientis. Itaque eo capite argumentatur a principio statim, multa mala consequi ex eo quod omnia aeque eveniant iustis et impiis in hoc mundo. Unum autem ex absurdis quae proponit est, quod sint in domo Domini servi differentes, alii boni, alii pravi, et tamen Dominus non declaret quem amet, quem odio prosequatur: sed ita benigne se erga impium, ut erga pium gerere videatur; nec minus gravis et severus³ sit erga bonos servos, quam erga improbos. Omnia enim bona malaque huius vitae utrisque sunt communia. Nihil⁴ ergo falsi nostra editio continet, sive primum, sive secundum, sive tertium hunc sensum amplectamur. Nam quod suspicantur quidam, Matthaei 24 interpretem falso pro fulgore, fulgur reddidisse, ideo quod non fulgur exit ab oriente et protenditur usque in occidentem, sed fulgor, perridiculum argumentum est. Primum enim, si quis hoc in loco error inest, hunc non interpretis sed librariorum fuisse, ad veritatis similitudinem videbatur esse propensius. Voces quippe illae fulgur et fulgor usque adeo similes sunt, ut proclive sit

unam pro altera substituere. Quare parum aeque ea in interpretem culpa reiicitur, quam librariis assignare aequius erat. Deinde interpretis peccatum hic nullum omnino esse potuit, ubi graeca omnia exemplaria et vetera et nova consentiunt, nec aliud quam άστραπή legunt, quae utique vox non fulgorem, sed fulgur sonat. Sed ne de fulgore quidem accipi potest, etiamsi graeca vox utrumque sonaret. Sol namque paulatim oritur, eiusque adventus diu praesentitur, antequam appareat. Illius itaque fulgor non inexspectatus advenit. Dominus autem sine dubio significat adventum suum subitum et inopinatum fore. Id quod fulguris similitudine aptissime exprimitur, quod priusquam exspectes, iam emicuit et abiit. Et quamquam fulgur non pertingit ab oriente usque in occidentem, si ad philosophiae rationem exspendas, sed ad exprimendum subitum et inexspectatum quidem, sed conspicuum omnium oculis adventum Christi, satis est accommodare id quod oculis nostris apparet. Alioqui arguatur Divus Thom. quasi perspectivae facultatis indoctus, qui explicaturus quemadmodum res divinae in humanis eluceant, exemplum ponit speculi, in quo, ut ait, imago conspicitur; quod licet revera ita non sit, nobis tamen ita videtur; quin etiam arguatur Moyses tamquam astronomia imperitus, qui duo luminaria magna posuit, cum sint alia multo maiora. Sed sensui nostro illa duo maxima apparent; nec alienum est a Sacrae Scripturae auctoribus sese populo rudi attemperare loquique, ut vulgus solet. Hisce vero rebus exempla plura ego adiungerem, nisi de hoc argumento satis superque esset dictum. Heliu certe iuxta hanc rationem illud dixit: Ab inferioribus egrediatur tempestas, et ab arcturo frigus; Iob 37. Ad eundem modum Propheta ait: Qui fundavit terram super aquas, quasi aquae inferiores sint, cum tamen emineant, ut decimotertio libro ostendemus. Simili quoque lege tres angeli qui Patriarchae apparuerunt, comedisse dicuntur, non quod revera comederint, sed quod comedere visi sunt. Quamquam Iustinus figurate accepit, perinde ut ignis devorare et exedere dicitur, quia consumit. Est autem locus in Dialogo cum Triphone. Iam vero illa non longam orationem desiderant, quamobrem existimarent interpretes non oportere semper easdem omnino res, quae in hebraeo sunt significatae sermone, in graecum latinumque transferri, sed satis esse quandoque si proximae atque simillimae ponerentur. Illud enim in Sacris etiam Literis convertendis prae se tulerunt, quod de lege interpretandi est a Cicerone dictum, verba non numeranda esse sed ponderanda, sensumque sensui ita reddendum, ut quoad fieri posset et liceret, verborum quoque interdum neglecta cura, lectoris intelligentia iuvaretur. Id vero tum vel maxime licere sibi arbitrati sunt, cum Hebraei auctores similitudine unaqualibet aut animalis, aut arboris, aut fruticis, aut herbae, aut rei denique alius usi essent, quae esset Graecis ac Latinis incognita; ut Isaiae 1, ubi latina editio habet: Cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, hebraice habetur Ela, quae vox, si 70 interpretibus ac Hieronymo etiam ipsi in commentariis credimus, terebinthum magis quam quercum sonat. At quia terebinthus est arbor peregrina et incognita, soloque apud Latinos nomine celebrata, non incongrue terebinthi loco quercus posita est, arbor omnibus et linguis et gentibus manifesta. Psalmo item 101 pro pelicano in hebraeo habetur Lika, pro nictycorace autem kokom. Illud alii monedulam, alii onocrotalum, alii pelicanum; hoc partim bubonem, partim cuculum, partim noctuam reddiderunt. Ac 70 interpretes quidem vocem hebraeam,

quam Hieronymus in onocrotalum perpetuo vertit, nunc in pelicanum, nunc in avem, nunc etiam in leonem transtulerunt. Nec vero ita id factum est ab illis, quod voces essent multiplices et ambiguae, sed quod cum apud Hebraeos animantium praesertim plantarumque vocabula penitus ignorata sint, nihil referre existimarunt, unamquamlibet ex rebus similibus poni, si idem omnino sensus remaneret. Similitudo enim ibi quaeritur, in qua res omnes illae conveniunt: non alia quaevis propria specialisque natura. Quemadmodum etiam cum apud Latinos proverbialiter dicitur: In praesepio canis; si hispane quispiam verteret: et perro del hortelano, olitoris canis optime profecto interpretaretur; quoniam sub re et voce diversa unus idemque sensus esset lectori insinuatus. Quamobrem illa Caietani religio nimia fuit, qui Isaiae 1 vocem Ela noluit in latino exemplari mutari, quasi periculum esset, si aut quercum, aut terebinthum, aut aliam quamvis similem arborem legeremus. Ex eadem quoque re illorum error coarguitur, qui quoniam ibi Hieronymus onocrotalum reddit, ibi fere Septuaginta reddunt pelicanum, eandem esse avem existimarunt. In quo errore auctor etiam commentariorum fuit quae Hieronymi titulo in Psalmos circumferuntur. Ea vero Divo Hieronymo tribuere, manifestariae ignorantiae esse vel ex hoc uno loco aperte convincitur. Ait enim hic auctor: pelicanum latine dici onocrotalum. Ecqua autem ignoratio maior esse potest, quam vocem onocrotali latinam existimare? Sed de his hactenus. Nunc illud etiam atque etiam asserimus, in huiusmodi comparationibus transferendis nihil omnino interesse an res eaedem in easdem, an in similes et proximas convertantur, si sensus non diversus, sed idem est. Quid quod cum Latinis res ipsa hebraea et nomenclatura deest, si interpres ex re agnata et vicina rem nobis alias incognitam nominavit, nihil prorsus absurdi fecit? Quin rem tentavit interpretibus universis aut ex auctoritate aut ex vicinitate concessam, ut aut nomen latinum ad significandum imponeret, aut certe ad rem similem vel proximam insinuandam transferret. Cum itaque Ionae c. 4 alii cucurbitam, alii hederam converterunt, usi sunt illi quidem iure suo, nec verborum religione astricti debuerunt committere, ut illo in loco nullam omnino rem Graeci intelligerent, nec Latini. Non est autem huic illud dissimile quod Danielis prophetiae obiecit Porphyrius, confictam esse scilicet, nec haberi apud Hebraeos, sed graeci sermonis esse commentum: quia in Susannae historia contineatur, άπο τού πρίνου, πρίσαι, και άπό τοΰ σχίνου, σχίσαι: quam etymologiam graeco magis sermoni convenire quam hebraeo. Cui quoniam id quod Eusebius, Apollinaris atque Hieron. responderunt, ab Ecclesia reprobatum est: multo nos verius respondemus, hoc interpretem graecum facere potuisse, ac iure potuisse quidem, quod latinus interpres reformidavit. Non enim necesse erat easdem arbores eo loco reddi, quas lingua haberet hebraea, quoniam si eaedem redderentur, non solum etymologia servari non poterat, sed nec prophetiae festivitas, nec ratio sententiae. Alias ergo vel similes, vel proximas vertit, in quibus iudicii prophetici et acumen servaretur et causa. Praeterquamquod arbores illae a propheta chaldaeo sunt nominatae sermone: nec opus est solicitos nos esse, si in hebraeo nec illae nec similes habeantur. Argumentis igitur, quibus editionis nostrae veritas impugnari solet, abunde, ni fallor, responsum est. Quamquam nonnulla de industria praetermisi, quae scilicet faciliora visa

sunt, quam quibus refellendis deberem aut oleum aut operam sumere. Quale illud est, quod Faber Stapulensis ait Ecclesiam interpretis errore versatam impie pro Deo angelos legere. Nam lectionem illam impiam credit: Minuisti eum paulo minus ab angelis. Qua in re quam indocte et inconsulte,quam temere et insipienter errarit, non esset difficile ostendere, nisi ante nos Erasmus magna argumentorum vi eandem causam evicisset. Certe interpres epistolae ad Hebraeos vel Clemens vel Lucas fuit, quemadmodum auctores gravissimi prodidere. Horum utrumlibet impietatis insimulare piaculum erit. Ecclesiam quoque accusare, quae eam probarit epistolam in qua error impius est, an sine impietate fieri possit, ignoro. Sed de his satis. Iam reliqua persequamur. Enimvero cum historiam Susannae post ea tempora ecclesiasticus usus approbarit et Danielis prophetae nomine populo legerit, cumque Tridentinum Concilium sua quoque id definitione firmaverit, ea certe historia nunc a fidelibus recipienda est. Africanus quidem Origeni obiecit quod historia Susannae ficta videatur et aliena a scriptura prophetica, ut Eusebius testis est lib. 6, cap. 23. At illi tamen, ut idem Eusebius ait, Origenes manifestissime rescribens, asserit nequaquam Iudaeorum commentis et fraudibus auscultandum, sed hoc solum pro vero habendum in Scripturis Divinis, quod 70 interpretes transtulissent; nam id esse solum quod auctoritate apostolica confirmatum sit. Haec Eusebius. Idem vero refert Hieronym. in Catalog. de Iulio hoc Africano loquens; et Hieronymus ipse lib. 1 Apol. adversus Rufin. quae in praefationibus dixerat, ea purgat, inquiens: Quod autem refero, quid adversus Susannae historiam et hymnum trium puerorum et Belis draconis fabulas, quae in volumine hebraico non habentur, Hebraei soleant dicere; qui me criminatur stultum, se sycophantam probat: non enim quid ipse sentirem, sed quid illi contra nos dicerent, explicavi. Hactenus Hieronymus. Responsio ad quintum. Ad aliud ergo argumentum, quoniam nolumus esse longi in singulis explicandis, breviter respondetur, eum locum ex priori epistola ad Corinthios bifariam apud Graecos legi et, ut vulgata habet editio, in hunc modum: Omnes quidem non dormiemus, sed omnes immutabimur. Cuius rei auctor est Didymus, et Hieronymus in epistola ad Minerium et Alexandrum. Neutra autem lectio a viris Ecclesiae reprobata est. Quin admonuere semper lectionem dubiam et variam esse; nec alterutram ex eis ut certam et exploratam amplexi sunt. Neutram igitur lectionem recipere cogimur, quia neutram partem doctores Ecclesiae tamquam exploratam et catholicam asseruere. Quod idem in alia particula qualibet latinae editionis fieret, si idem penitus contigisset. At ubi doctores catholici unam et eandem lectionem sine varietate tenuerunt, nec ancipitem assertionis libravere sententiam, nobis non licet latinam editionem in quaestionem vertere. Sed ne in hoc quidem loco Erasmi, Fabri et Caietani sententia probari potest, qui in re, ubi nihil intererat, utro modo diceretur, eam lectionem deligere maluerunt, quam novitatis ratio redderet plausibiliorem. Id quod gentile bis est, qui curiosa sectari volunt magis quam solida. Nos autem Origenem, Didymum, Athanasium, Augustinum, Cyprianum, Tertullianum communemque Latinorum consensum sequi malumus. Nam et Acacius Caesareae civitatis episcopus apud Hieronymum in pluribus graecis exemplaribus lectionem nostram haberi dicit, aliam vero in paucioribus. Nec me tamen illud praeterit, quod Chrysostomus et Theophylactus in commentariis, et Hieronymus quoque in epistola quadam ad Marcellam scripsere. Sed, quod ante dixi, me male habet,

in rebus, quae in utramque partem controvertantur, nova delectare theologos magis quam vetera, eaque usu parentum nostrorum comprobata. Ac de quinto argumento satis. Ad id vero quod sequitur, hoc habeto responsum. Magnus error eorum est, qui sine Spiritus Sancti peculiari dono Scripturam Sacram existimant se posse vel intelligere vel interpretari. Quod utique donum quanto magis Sacris Litteris intelligendis atque interpretandis opus est, tanto rarius difficiliusque contingit. Nam eruditionem, verborum copiam, multarum linguarum peritiam hominum diligentia praestat. At si spiritus quidem peculiaris, non tam ob ipsius qui percipit, quam ob Ecclesiae utilitatem, gratuita Dei miseratione donatus Sacrorum Librorum interpreti desit, ieiuna erunt et frigida omnia, quamlibet elaborata et diu ante excogitata et inventa fuerint; imo falsa erunt in interpretatione pleraque humano sensu intelligentiaque traducta. Nam interpretationem Scripturae prophetiam et inspirationem Dei credit Clemens Alexandr. lib. 1 Stromat., et Apostolus in priori ad Corinthios epistola inter reliqua Spiritus Sancti dona commemorat; nec philosophiam, sed prophetiam vocat: videlicet quod Sacris Litteris explicandis eodem spiritu opus sit, quo ipsae sunt conditae, divino utique atque prophetico. Id quod Petrus posteriori sua epistola confirmat, inquiens: Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes tamquam lucernae lucenti in caliginoso loco; hoc primum intelligentes, quod omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit. Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu Sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Hoc autem, quemadmodum ante nos viri clarissimi intellexerunt, eum habet sensum: Bene quidem facitis prophetis attendentes; sed id primum intelligite, divinas prophetias humana et propria interpretatione non intelligi. Spiritu enim Sancto locuti sunt sancti Dei homines, et animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei. Quis enim cognovit sensum Domini? Atque idipsum Isaias significavit, inquiens: Dominus dedit mihi linguam eruditam, ut sciam sustentare eum qui lapsus est verbo. Erigit mane, mane erigit mihi aurem, ut audiam quasi magistrum; et apud Lucam: Aperuit Dominus discipulis sensum, ut intelligerent Scripturas. Quo testimonio probat Hilarius in Psalm. 115. Scripturarum intelligentiam donum Dei esse. Quod si Scripturarum intelligentia donum Dei est, Scripturas autem interpretari nemo, nisi qui intelligit, potest: conficitur utique, Sacrarum Literarum in aliam linguam versionem sine Dei peculiari gratia nemini posse contingere. Alioqui si D. Hieronym. sufficere existimat verborum copiam, eloquentiam saecularem, trium linguarum peritiam, rerum multiiugam cognitionem, cum his omnibus abunde se noverit instructum, cur in epistola ad Desiderium deprecatur alienarum orationum adiutorium, ut eodem spiritu, quo scripti sunt libri, in latinum eos possit transferre sermonem? Cur item in epistola ad Paulinum Scripturas Sanctas interpretaturus, Revela, inquit, oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua? Lex enim spiritualis est, et revelatione opus est, ut intelligatur; et rursum, quanti, inquit, hodie putant se nosse Literas, et tenent signatum librum, nec aperire possunt, nisi ille reseraverit, qui habet clavem David; et in illud ad Galal. 1, Sunt aliqui qui vos conturbant, et volunt convertere Evangelium Christi: Omnis, ait, qui Evangelium alio interpretatur spiritu, quam scriptum est, credentes turbat, et convertit Evangelium Christi; ut id quod in facie est, post tergum faciat, et ea quae post tergum sunt, vertat in faciem. Si quis tantum literam sequitur,

posteriora ponit in faciem; si quis Iudaeorum interpretationibus acquiescit, post tergum mittit ea quae ex natura sua in faciem constituta sunt; et posterius eodem quoque cap. in illud: «Notum vobis facio Evangelium, quia non est secundum hominem, etc.»; Marcion et Basilides, ait, et caeterae haereticorum pestes non habent Dei Evangelium, quia non habent Spiritum Sanctum, sine quo humanum fit Evangelium quod docetur. Nec putemus in verbis Scripturarum esse Evangelium sed in sensu, non in superficie sed in medulla, non in sermonum foliis sed in radice rationis. Hactenus Hieronymus. Qui si vera dicit, cogit nos profecto credere, aut veterem interpretem Spiritus Sancti peculiari dono Sacras Literas convertisse, aut Ecclesiam Latinam multis retro seculis non Dei habuisse Evangelium, sed hominis. Cum igitur obiicis, interpretem non fuisse prophetam; sane vero propheta non fuit, habuit tamen, ut Titelmannus recte asseverat, spiritum quendam prophetico vicinum et proximum; qualem necessarium esse ostendimus Sacris Literis interpretandis; imo qualis erat necessarius, ut Ecclesia Latina editionem Sacrorum Librorum haberet, quam tuto in fide et moribus sequeretur. Iam ad postremum argumentum facile respondemus. Quod si Latinorum ad graeca hebraicaque collatio a nobis negligeretur, eiemplo D. Ambrosii tueri nos utcumque possemus, qui cum graece sciret, et commentarios in Sacras Literas ederet, saepe tamen non est dignatus graeca consulere, etiam ubi diversitatem aliquam lectionis esse constabat. Videre hoc est in commentariis super caput duodecimum epistolae ad Romanos. Quod si interpretum etiam magis varietate turbaremur quam iuvaremur, Sophronii nos excusaret exemplum, qui id de se apud Hieronymum fatebatur: Nos vero nec versiones novorum interpretum, nec linguarum peritiam, nec ad graeca et hebraica exemplaria Latinorum collationem damnare volumus; quin potius magnopere commendamus. Nam si Augustinus De doctrina christ. lib. 2, cap. 11, vulgarium etiam et parum doctorum interpretum versiones plus adiuvare inquit intelligentiam quam impedire, ego varias doctissimorum hominum editiones iure reprehendere nec possum nec debeo. Atque ut invidiam eorum deprecer, qui nos aut miseros et barbaros bonarumque literarum expertes, aut etiam laborum alienorum invidos reprehensores calumniari possunt; ego in linguarum cognitione plura etiam commoda ad Sacras Literas intelligendas esse fateor, et id quidem peringenue. Tantum abest, ut linguarum peritiam insecter.