De locis theologicis

IN QUO QUATUOR FUNDAMENTA PONUNTUR AD TRADITIONES CHRISTI ET APOSTOLORUM CONSTITUENDAS

Primum fundamentum. Ecclesiam esse antiquiorem Scriptura, fidemque proinde ac religionem sine Scriptura constare. Nam vetustissimi illi primorum seculorum patres, qui in lege naturae ante Moysen veri Dei cultores sunt habiti, sacrificiorum ritum veramque de rebus divinis sententiam non scriptis legibus sed etiam re et instituto maiorum servavere. Circumcisionem quoque a Deo primum acceptam, Abraham deinceps familiae prodidit. Proles vero illa hominum Hebraeorum eiusmodi sacramentum non aut membranis aut tabulis inscriptum, sed in animis consuetudine imbutis quasi impressum conservavit, multosque annos in Aegypto citra ullam scriptam legem unius Dei veram fidem et religionem tenuit. Christus etiam Dominus librum nullum scripsit, imo, quantum legimus, ne praecepit quidem, ut scriberetur. Euntes, non ait, scribite, sed praedicate Evangelium omni creaturae, Marc. ult. Et per Ierem. cap. 30. Dabo, inquit, legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam. Et Apostolus 2 Corinth. 3. Epistola, ait, estis Christi administrata a nobis, et scripta non atramento sed spiritu Dei vivi, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. Lex ergo evangelica, quae lex spiritus est, non litterae, non est a principio litteris exarata, sed in animis fidelium insculpta. Nam et ceteri apostoli prius viva voce Evangelium docuerunt, deinde mandarunt litteris,

ut testes satis graves et idonei sunt Irenaeus 3 Adversus Valentinum libro, Euseb. cum aliis locis non obscure tum luculentius in 3 Histor. eccles. lib., cap. 24, Chrysost. homil. 1 in Matthaeum, Theophylactus in initio Comment. in Matth., Hieron. in Cathalogo script. eccles. in Matth. et in Ioan.; breviter, ne omnes sigillatim enumerem, universi ecclesiastici auctores. Nolo enim in apertis rebus multus lectori videri, eo maxime, quod Lucas evangelista huius rei certissimum testimonium praebet, inquiens: Quoniam multi conati sunt ordinare narrationem, quae in nobis completae sunt, rerum: sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis: visum est mihi assecuto omnia a principio diligenter ex ordine tibi scribere, optime Theophile, ut cognoscas eorum verborum, de quibus eruditus es, veritatem. Constat igitur doctrinae fidei iam vulgatae scriptionem Evangeliorum accessisse. Accessisse, inquam, non praecessisse. Constat item Christianam Ecclesiam et religionem non litteris primum sed traditione substitisse. Constat rursus fidei doctrinam in Ecclesia primitiva non a Scripturis habuisse auctoritatem, sed contra Scripturas a traditione. Sicut tradiderunt, ait, nobis qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis. Constat denique aliquando in Ecclesia Christi fuisse catholica dogmata quae Sacris nullis Literis continerentur. Qua re permotus Irenaeus ait: quod etsi apostoli nullas nobis scripturas reliquissent, tamen et oportebat nos sequi ordinem traditionis Ecclesiae, quam fideles scilicet ante scriptum Evangelium sequebantur. Secundum fundamentum. Non omnia, quae ad doctrinam christianam pertinent, esse etiamnum in Sacris Literis expressa. Nam perpetuam Beatae Mariae virginitatem, descensum Christi ad inferos, baptismum parvulorum, conversionem panis et vini in corpus et sanguinem Christi, processionem Spiritus Sancti ex Filio, trium personarum in una substantia aequalitatem earumdemque per relativas proprietates distinctionem, non ita expressa in libris canonicis invenies, sed adeo tamen certa in fide sunt, ut contrariorum dogmatum auctores Ecclesia haereticos iudicarit. Quemadmodum igitur articulus resurrectionis continebatur in illo: Ego sum Deus Abraham et Isaac, quod postea Christus Dominus minus intelligentibus exposuit; ita nonnulla per Spiritum Veritatis explicuit Ecclesia, quae in Sacris Literis habentur obscura. Tertium fundamentum. Multa pertinere ad Christianorum doctrinam et fidem, quae nec aperte nec obscure in Sacris Literis continentur. Id primum Innocentius probat De celebratione Missae, c. Cum Marthae. Verba enim, quibus in calicis consecratione utimur quibusque Christum Dominum usum esse profitemur, scilicet mysterium fidei et aeterni testamenti, in Evangelistis non habentur ac ne illud quidem: Elevatis oculis ad Deum patrem suum. Sententiam quoque illam: Beatius est magis dare quam accipere Christum dixisse nesciremus, nisi Paulus in Actis docuisset. Quemadmodum ergo non omnia gesta Iesu Evangelica Scriptura complexa est, ita ne omnia verba quidem, sed quaedam per traditionem accepta sunt. Rursum, sanctorum martyrum auxilium precibus implorandum eorumque memorias celebrandas, imagines venerandas esse, in sacrificio Eucharistiae simul cum corpore sanguinem sacerdotibus esse et conficiendum et sumendum, Sacramenta Confirmationis et Ordinis non iteranda, Sacrae Literae nusquam forte tradiderunt; at eiusmodi atque alia pleraque id genus ita firmiter Ecclesia Catholica retinet, ac si sacris codicibus fuissent inscripta. Quatuor demum evangelia quae nunc Ecclesia recipit, quatuordecim epistolas

Pauli, breviter, ut in summa dicam, utrumque et Vetus et Novum Testamentum firmissime retinemus, nec tamen ea tenere possumus Scripturae auctoritate. Multa igitur sunt fidei catholicae dogmata, quae Sacris Literis non habentur. Quartum fundamentum. Apostolos maximis de causis alia quidem litteris, alia autem viva voce prodidisse. Sed quae illae causae sint, repetendum altius videtur. Morem porro hunc tradendi quaedam discipulis non scripto sed verbo olim quoque scimus a philosophis observatum. Pythagoram certe hunc in modum discipulos instituisse posteriorum omnium scripta testantur; qui et ipse, ut 1 Strom. Clemens Alexandr. refert, circumcisus fuit, ut adyta ingrediens Aegyptiorum mysticam disceret philosophiam. Galenus lib. 2 De anatomica admin. veteres physicos ait artes a maioribus quasi per manus traditas conservasse. Cicero lib. 1 De legibus serendos in republica mores existimat nec scriptis omnia sancienda, et eodem rursus libro sacra putat melius in republica conservari, si a patribus accepta deinceps familiis prodantur. Caesar De bello Gallico, lib. sexto, Druidas scribit disciplinae praecepta nefas existimasse ut litteris mandarentur. Scribunt item non modo celebres Hebraeorum doctores sed ex nostris Hilarius et Origenes Moysen non legem solum sed secretiorem legis enarrationem in monte divinitus accepisse, praeceptum autem ei a Deo, ut legem quidem populo scriberet, legis autem occulta mysteria ipse ministro suo Iosue, hic deinceps succedentibus sacerdotum primoribus magna silentii religione revelaret. Anatolius quoque apud Eusebium lib. 7 Eccles. hist., cap. 28, Septuaginta interpretes refert Ptolemaeo regi percontanti multa ex Moysis traditionibus respondisse. Atque illud etiam auctor 4 libri Esdrae, cap. 14, non obscure testatur: Enarravi, inquit, Moysi mirabilia multa, et praecepi ei dicens: Haec in palam facies verba, et haec abscondes. Quod idem praeceptum Dominus Esdrae lege instauranda dedit inquiens: Quaedam palam facies, quaedam sapientibus absconse trades. Ad huiusmodi vero traditiones Propheta videtur spectasse, cum ait: Deus auribus nostris audivimus, patres nostri annunciaverunt nobis; et rursum: Quanta mandavit patribus nostris, nota ea facere filiis suis. Ad similes quoque veterum traditiones Moyses ipse revocat, ubi dicit: Interroga patres tuos et dicent tibi, maiores tuos et annunciabunt tibi. Quaedam igitur non scripto sed verbo tradere, non philosophorum modo verum Moysis, imo Dei etiam consilium fuit. Huius ergo optimi consilii rationem Iesus Christus vitae magister habuit, habuerunt apostoli. Multa enim a Domino illis tradita scribere noluerunt. Quibus vero rebus adducti idipsum fecerint, breviter explicandum est. Caesar De bello Gall., lib. 6, duabus de causis Druidas instituisse dicit, ne disciplinae praecepta litteris proderentur: quod neque in vulgus disciplinam efferri velint, neque eos qui discunt litteris confisos minus memoriae studere. Quod fere plerisque accidit ut litterarum praesidio diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. Nimirum, ut Ioanni Pico in Apologia placet, prior illa causa Pythagorae ac Platoni praecipua fuit, ut mysteria quaedam occulta verborum traditione discipulis commendarent. Nec enim aliter existimarunt philosophiae dignitatem se posse tueri. Aegyptios Clemens Alexand. 5 Stromat. refert non quibuslibet mysteria commisisse nec rerum divinarum cognitionem ad profanos deferre solitos, sed ad eos solos, qui erant ad regnum perventuri, et ex sacerdotibus iis, qui iudicati fuerant probatissimi et educatione et doctrina et genere. Exstat Lysidis Pythagoraei epistola in qua Hipparcum reprehendit,

quod publice, contra ac magister instituit, philosopharetur. Nec enim fas esse ea omnibus porrigere, quae paucis et iis quidem disertis et laborantibus communicanda sunt. Qui autem Pythagorae praecepta passim vulgo traderent, aeque eos impios haberi, ut qui profanis hominibus Eleusinarum dearum arcana patefacerent. Eis etiam esse similes, qui in praealtum puteum coeno plenum aquam puram atque nitentem effuderint, quos nihil aliud quam coenum turbare et aquam amittere. Nec solum a Lyside Hipparcus reprehensus est sed accusatus a discipulis aliis et expulsus e schola, et propter ipsum tamquam propter mortuum facta columna est, quemadmodum Clemens Alexand. 3 Strom. scripsit. Non licet, inquit quoque Pindarus, apud omnes veterem aperire orationem, praeterquam fidelissimis silentii viis. Amat enim natura celari, ut Porphyrius scripsit, nec divina mysteria Deus patitur in aures vulgi introire pollutas. Aurum et gemmas in altissimas terrae latebras natura condidit, ita magno habentur in pretio; vilescerent, si essent exposita. Basil. in lib. De Spiritu Sancto, cap. 29 et Origenes homil. 5 in Num. ob id asserunt Moysen non esse passum, ut omnia quae erant in templo omnibus essent pervia, quod sciret res usu tritas, expositas esse contemptui, quod vero sepositum est et rarum, huic coniunctam esse summam admirationem et reverentiam. Plato scribens Dionysio de quibusdam sacris mysteriis monet ut epistolam e vestigio concerpat, ne in manus indigni vulgi perveniat; tantae fuit olim vel ethnicis curae, disciplinarum mysteria et a contemptu et a profano abusu defendere. Id vero maxime, si ad res sacras mysterium pertineret. Tarquinius rex Marcum Tullium duumvirum, quod librum secreta sacrorum continentem huius fidei custodiaeque commissum, Petronio Sabino scribendum dedisset, culeo insutum in mare abiici iussit; quod supplicii genus multo post parricidis irrogatum est. Ac iustissime id quidem, ut Valerius ait, quia pari vindicta parentum ac Dei violatio expianda est. Quae videlicet causa apostolis fuit ut secreto quaedam ex animo in animum solo intercedente verbo transfunderent. Consentaneum enim erat mysteria quaedam, praesertim sacra, clam populo rudi habere, perfectis et maioribus seorsum communicanda. Non iudicavi, inquit, me scire aliquid inter vos, nisi Iesum Christum, et hunc crucifixum: sapientiam autem loquimur inter perfectos. Et rursum, Formam, ait, habe sanorum verborum, quae a me audisti; bonum depositum custodi, et quae a me audisti per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere. Quod si apostoli, quibus formis Sacramenta essent conficienda, quibusve ritibus administranda, aliaque id genus religionis secreta passim vulgo tradidissent, quid esset aliud quam adversus Christi legem sanctum dare canibus et inter porcos spargere margaritas? Imo vero quid esset aliud quam omnia mysteria Christianae religionis abolere? Nec enim mysterium est, quod ad populares aures affertur. Haec itaque prima ratio est, cur apostoli quaedam sine scripto traderent; nempe ne aut ab ethnicis sacra nostra irriderentur, aut vulgo etiam fidelium venirent in contemptum. Secunda est, quoniam habet nescio quid latentis energiae viva vox et in aures discipuli de auctoris ore transfusa fortius sonat, quemadmodum Hieronymus ad Paulinum ait. Indignum ergo erat, ut tota Evangelii doctrina, quae lex est spiritus et vitae, mortuis ubique litteris committeretur, nec ulla ex parte committeretur cordibus, cum de ea peculiariter scriptum esset: Dabo legem meam in visceribus eorum et in corde eorum scribam eam.

Servorum et rudium est omnia ex praescripto agere. Iudaeorum ergo sit scripta haec lex, qua universa, etiam minima praefiniantur: at filii perfecti iam viri et in libertatem gratiae vocati habeant legem insculptam in cordibus. Quamobrem, qui Evangelium omni ex parte in characteribus et membranis includunt, nihil illius verbo nihil cordibus relinquentes, hi Evangelio multum adimunt et dignitatis et virium. Papias apud Eusebium, Si quando, ait, advenisset aliquis ex iis qui secuti sunt apostolos, ab ipsis sedulo expiscabar quid Andreas, quid Petrus dixerit, quid autem. Philippus vel Thomas, quid vero Iacobus, Ioannes, Matthaeus. Nec enim tantum mihi librorum lectiones prodesse credebam, quantum vivae vocis praesentisque magisterium. Hactenus Papias. Ubi vero gentium est verbum, quod tantopere Lutherani iactare solent? Nam scriptum verbum, si vere ac proprie loqui volumus, non est verbum. Apud nos autem qui Christi et apostolorum oracula vocesque tuemur, verbum Domini vere et proprie manet in aeternum. Verbum, inquam, vivum, quod ex doctorum ore in discipulorum transfusum aures fortius resonat. Verba, inquit, mea, quae posui in ore tuo non recedent de ore seminis tui amodo et usque in sempiternum. Adde, quod ad confutandos haereticos maior vis in Traditione quam in Scriptura est. Egesippus apud Eusebium refert virginem mundam et immaculatam Ecclesiam permansisse, donec discipuli Domini extiterunt, corruptoribus veritatis, si qui forte fuerunt, in occultis terrae hiatibus delitescentibus: ut vero omnis illa aetas, quae a Domino susceperat vivae vocis auditum, de hac luce discessit, tum haereticos, nudato, ut aiunt, capite, apostolicam veritatem oppugnasse. Et Ignatius apud eundem ea maxime ratione docet haereticorum vitari contagia, si diligentius ac tenacius apostolorum traditionibus inhaereatur. Tertullianus quoque adhuc apertius monet, ut adversum haereticos magis Traditionibus quam Scripturis disseramus. Scripturae enim in varios sensus facile trahuntur, traditiones non item. Nemo haereticorum est, ut Hilarius ad Constantium Augustum tradit, qui se non secundum Scripturas praedicare ea, quibus blasphemat, mentiatur. Omnes Scripturas sine sensu loquuntur. Et Irenaeus 1 lib., 1. cap. Haeretici, inquit, Scripturis nituntur sua dogmata confirmare, ne sine teste esse videantur. Sed deformant eloquia Dei, atque ex figura hominis vulpis aut ursi figuram reddunt. Hactenus ille. Faciunt porro haeretici quod patrem suum fecisse vident, ut Vincentius Lyrinensis eleganter ait, et auctoris sui callida machinamenta sectantur. Nam quid ille non faciet misellis hominibus, qui ipsum Dominum maiestatis Scripturarum testimoniis appetivit? Si filius, inquit, Dei es, mitte te deorsum: scriptum est enim, etc. Ita, quodcumque dogma haereticus proferat, statim ait: Scriptum est enim, et non unum, sed mille testimonia, mille exempla parat de lege, de psalmis, de apostolis, de prophetis, quibus novo more interpretatis sententiam suam approbare conatur. Quorsum haec tam longo sermone repetita? Nempe ut intelligas, non modo adversum haereticos plus habere Traditionem quam Scripturam virium, sed etiam omnem ferme cum haereticis disputationem ad traditiones a maioribus acceptas esse referendam. Nam cum utrique, et Catholici et haeretici, pro sua sententia quisque, Sacras Literas referant, in sensu et interpretatione discrimen est. Quis autem verus ac legitimus Scripturae sensus habendus sit, nisi Ecclesiae traditione cognosci certo non potest. Quemadmodum et paulo ante docuimus, et 7 libro sumus multis magnisque argumentis demonstraturi.

Atque hinc patet causa gravissima, cur Traditiones apostolicae fuerint necessariae. Sensus enim Scripturarum Apostolicarum non erat ab apostolis Scripturis aliis explicandus, nisi ipsi in opera sua ederent commentarios, quod a viris gravissimis semper alienum fuit. Intelligentiam ergo Scripturae Sacrae discipulis suis viva voce tradiderunt, ut illud Deus omni tempore in suis Ecclesiis impleret: Dabo legem meam in visceribus eorum. Lex siquidem evangelica, ut Hieronymus in Commentar. ad Galatas scripsit elegantissime, non in scripturis est sed in sensu, non in superficie sed in medulla, non in verborum foliis sed in radice rationis. Ex quo magis emergit per huiuscemodi traditiones ecclesiasticos ordines suo quemque loco divinitus contineri; dum et maiores, qui regni coelorum claves habent, sacrosancta Scripturae Sacrae mysteria, quibus quoque et tempore et loco dignum visum fuerit, aperiunt, et minores ab Ecclesiae magistris libri clausi Sacramenta percipiunt. Alioqui nulli essent Ecclesiae doctores, sed quivis, quamlibet plebeius et rudis, earum per se rerum sine praeceptore quaereret intelligentiam, quas apostolorum interpretatione et litteris obvias expositasque haberet. Nunc autem traditiones apostolicae non quibuslibet commendatae sunt, sed, iuxta Paulum, sapientibus et prudentibus, fidelibus quoque ac religiosis depositi Sacramenti custodibus, qui etiam idonei sint et alios docere. Qua de re Dionysius Timotheum diligentius admonet, ne Sancta Sanctorum efferat, ea passim rudibus exponens, sed sanctis solis sacrarum rerum intelligentias secretius pandat, ob hanc enim causam primos illos nostros duces necessario summa et supersubstantialia partim scriptis partim non scriptis institutionibus, iuxta quod sacrae definiunt leges, tradidisse. Quid quod, ut Cicero ait, suavius mores in republica traditione seruntur? ne si scripto sanciantur omnia et molesta illa fiant, et legum ac doctrinae codex sua mole et magnitudine terreat. Quid quod hac via vel maxime Ecclesiae commendatur auctoritas, quam ut sponsae carissimae, Christus tantopere commendavit? Cum enim Sponsi sui non verba modo sed sensum etiam in corde servat, vere, quod Apostolus dixit, columna est et firmamentum veritatis. Et aequum erat, ut aliquis quasi lydius lapis in manu Ecclesiae relinqueretur, quo falsas verasque doctrinas exploraret, verumque item Scripturae sensum a falso discerneret. Sed de causis hactenus. Nunc fundamentum illud confirmandum est ostendendumque, apostolos Evangelii doctrinam partim scripto, partim etiam verbo tradidisse. Cuius rei primum testes sunt Dionysius lib. De ecclesiast. hierar., cap. 1., Clemens Alexandrinus in lib. De pasch. apud Eusebium, lib. 6. Eccles. hist. c. 11, et in lib. Strom. 1 et 5, Origenes homil. 5 in Num. Papias apud Eusebium lib. 6 Ecclesiast. hist., cap. 39. Egesippus, eodem Eusebio auctore, lib. 4 Eccl. hist. cap. 8. Ignatius, eodem Eusebio referente, lib. 3, cap. 36. Irenaeus lib. 3, cap. 3. et 4, quem etiam Eusebius retulit lib. 4 Eccles. hist., cap. 14 et lib. 5, cap. 6 et 20. Tertullianus in libro De corona militis. Cyprianus De ablutione pedum; Epiphanius De haeresibus cum alias saepe tum ibi maxime ubi Arianorum et Apostolicorum dogmata coarguit; Hieronymus Adversum Luciferianos; Augustinus lib. 2, De Bapt. contra Donatistas cap. 7 et lib. 4, cap. 24 et lib. 5, cap. 23 et 26; Damascenus lib. 4, cap. 13 et 17; Basilius lib. De Spiritu Sancto, cap. 27 et 29. Refert autem ex his unum et item alterum Gratianus 11 distinct., cap. Ecclesiasticorum, et 12 distin., cap. Illa autem. Potest igitur quidquam verum esse, quod sit huic talium virorum choro contrarium? Sed si tanta nubes testium haereticorum corda non movet, vel divinis

testimoniis moveantur. Quamquam quod uno eodemque consensu tot tantique viri testati sunt, id non humanum sed divinum est. At suppetunt etiam Scripturae Divinae praeclara testimonia. State, inquit Paulus, et tenete traditiones quas accepistis sive per epistolas, sive per sermonem; et rursum: Laudo autem vos, fratres, quod, sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis; et eodem cap. postea: Ego accepi a Domino, quod et tradidi vobis; et paulo post: Cetera, cum venero, disponam; atque ad Timotheum: Formam habe sanorum verborum, ait, quae a me audisti, bonum depositum custodi; et deinceps: Quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere. Ac Ioannes in epist. 2: Plura, inquit, habens vobis scribere, nolui per chartam et atramentum: spero enim me futurum apud vos, et ore ad os loqui. Quid multa? Duas Petri epistolas habemus, et credimus mutum annis septem Antiochiae sedisse, elinguem Romae annis vigintiquinque? Num nihil aliud verbo docuit, quam quod epistolis duabus scriptum reliquit? Quid? Andreas, Thomas,Bartholomaeus, Philippus, nonne sine scriptura, solo intercurrente verbo, Ecclesias sibi destinatas et fundarunt in fide et in religione continuerunt? Consentiamus igitur, quod negari non potest, fidei doctrinam non scripto totam, sed ex parte verbo ab apostolis esse traditam.