De locis theologicis

QUID THEOLOGIA SIT, QUAE EI OBIECTA RES, QUIS FINIS

Propositum est nobis hoc libro de locorum theologicorum usu in scholae disputatione dicere. Id quo recte atque ex ordine fiat, optimum fuerit initio definire quidnam Theologia sit, quae illius quasi subiecta materies, quis scopus in quem theologo studia dirigenda sunt omnia. Ac Theologia quidem, si Graecam vocem in Latinas vertimus, ratio est sermoque de Deo. Omnis autem quae ratione et via de aliqua re suscipitur institutio essentiam et potentias ―quas vocant― ac cetera omnia uestigat quae illi rei sunt peculiariter ac proprie attributa. In Theologia ergo facultas quaedam intelligitur quae Dei naturam uim et proprietates inquirit. Nec vero theologo satis est, quae Deo in se absolute conveniunt, ea facultatis suae viribus iuribusque tribuere, nisi etiam illa vendicet quae Deo quasi accidunt in ordine ad creaturas. Dei enim notionem omni ex parte rimatur. Bipartita igitur est Theologiae tractatio: una de Deo secundum se, altera de eodem quia rerum est principium ac finis. Nec theologus tamen summa et infima, divina et humana miscet, sed adeo articulate clare artificiose haec componit illis, his illa iungit, ut non modo nullam sibi vicissim obscuritatem afferant verum etiam utraque utrisque adhibeant lumen. Quid? Quod sicut solem intueri nequimus adversum eiusque radiis acies nostra sensusque vincitur, sic ad divinae lucis obtutum mentis nostrae oculi hallucinantur et caligant. Quamobrem necesse est ut Deum sua natura inuisibilem in effectis ceu in umbra, in speculo, in imagine, in signis uestigiisque cernamus. Inuisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus et divinitas (Rom. 1). Cum vero inter omnia quae oculorum sensu percipimus rationalis creatura simillima Deo sit, ad imaginem quippe Dei factus est homo, nihil profecto invenias in quo divina bonitas potestas et sapientia magis eluceant. Quare theologiae disciplina, quamuis de Deo ipso praecipue sit, plurimum tamen circa homines humanaque versatur et cum ex homine tum ex iis, quae Deus homini fecit atque effecit, divinae naturae cognitionem quaerit. Quod si potentiam benignitatem et providentiam Dei indagare et proferre proprium Theologiae munus est, de fine quem Deus (non alium quam semetipsum) hominibus comparavit deque mediis ad hunc finem necessariis ―virtutibus legibus gratia incarnatione sacramentis―, longissima licet, theologi disputatio non est ab instituto Theologiae aliena non solum ob eam causam quam D. sane Thomas grauem reddidit, ne Theologia ―quae effectrix etiam est non modo speculatrix― manca et imminuta hac parte omissa linqueretur, sed multo magis quod eae res Dei ipsius probitatem aequitatem virtutem integritatem beneficientiam liberalitatem misericordiam patientiam longanimitatem insigniter et praeclare patefaciunt et illustrant. Cuius rei ignoratio causa quibusdam erroris illius fuit, ut existimarent disciplinam hanc non esse contemplandi gratia inventam sed agendi. At enim quibus argumentis utantur videamus. Primum contemplationis tractatus, inquiunt, longe minor est quam actionis. Illi enim D. Thomas primam Summae suae partem dedit, huic secundam et tertiam, quae voluminis magnitudine illam singulae etiam exsuperant. De fine rursum ac mediis disputare ad eam facultatem sine dubio pertinet quae aliquid molitur et agit. Nimirum non ad mentem ea sed ad effectum referuntur. Cum ergo de fine et mediis humanae vitae plurimam theologus disputationem instituat, fieri videtur ut Theologiae vis non in cernendo potissimum sed in agendo sita sit. 19. Theologiae insuper et divinarum scripturarum idem est finis. Nec enim finem alium disciplinae eiusdem principia ac

conclusiones habent. At divinarum omnium scripturarum finis dilectio est, ut Augustinus (1 doctr. Christ. c. 35 et 36) Gregoriusque (hom. 10 in Ezech.) testantur. Non ergo Theologia praecipue ad contemplandum tendit sed ad amandum. Praeterea quae doctrina cuiuspiam est speculatrix venatrixque naturae oculos maxime ad cernendum postulat, non ad agendum vires, nec stultitiae eos arguit qui in actione torpent sed qui sunt in speculatione tardi; at scriptura omnis a discipulis opera exigit eosque cessatione torpentes tanquam uanos et otiosos reprehendit; non igitur speculandi causa haec doctrina potissime traditur sed agendi. Ad haec fides in charitatem refertur, non e contrario in fidem charitas, ut ex Matthaeo (cap. 22) et ex Apostolo (I Cor. 13) colligitur. Notitia ergo principiorum Theologiae ―quam notitiam fidei vocabulo accipimus― diligendi causa primum omnium fidelibus data est. Causa quippe τελική (quam finalem possumus interpretari) eadem et prima et principalis est. Quod si notio principiorum doctrinae huius actuosa est, fides scilicet quae per dilectionem operatur, conficitur sane doctrinam quoque ipsam ad mores primo uitaeque actionem attinere. Item si fides speculatio quaedam est, non moralis disciplina, unde illud Fides sine operibus mortua est (Iac. 2). Unde illud rursum Ad dandam scientiam salutis plebi eius in remissionem peccatorum eorum (Lc. 1) Nam scientia salutis corporalis in praxim maxime spectat, in contemplationem non item. Quid illa Dedit illi scientiam sanctorum (Sap. 10), Scientia sanctorum prudentia (Pro. 9), Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est, etc., ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus (2 Tim. 3), Haec autem scripta sunt ut credatis … et ut credentes vitam habeatis in nomine ipsius (Ioh. 20), Qui dicit se nosse Deum et mandata eius non servat, mendax est (1 Ioh. 2), aliaque huius generis sexcenta quae in divina passim scriptura reperiuntur? Ex quibus omnino videtur effici Theologiam non esse speculatricem sed effectricem. Atque adeo finem eius praecipuum non esse contemplationem sed actionem. Id quod opinati sunt scholastici quidam theologi in primis clari et nobiles. Qui in ea re Magistrum (I dist. 1) forte sequuntur hanc disciplinam ex usu et fruitione partientem. Nec intelligunt doctissimi viri (sic enim mihi modestissimum est vocare illos) alium esse finem doctrinae, alium doctoris vel, ut verbis differentibus rem fere eandem exprimamus, alium esse finem doctrinae primarium, alium postremum. Ut si verbi causa dicimus vini duos esse fines: unum ad bibendum, alterum ad medendum. Charitas ergo docentis Dei atque ea re doctrinae quidem huius finis est, at non primus sed secundus. Nam et cognitio contemplatioque naturae ―ut ait eleganter Cicero― manca quodammodo atque inchoata est, si nulla actio rerum consequatur. Vani sunt Sapiens inquit omnes homines in quibus non subest scientia Dei, etc. (Sap. 13); et alius item: Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt…, sed euanverunt in cogitationibus suis, etc. (Rom. 1). Quapropter si ex fine secundo naturam disciplinae consideres, iam tibi Physica inter actuosas numerabitur. Quid quod finis noster primus, ut D. Thomas verissime sentit, visio Dei est clara et manifesta? Quia vero finem illum adipiscimur mente et voluntate, cognitione et amore, fit non ut cognitio ex se ad amorem sed ut utraque res ad visionem referatur. Quod si cognitio viae ex se non nisi ad patriae cognitionem referenda est, quamuis illa non sit per se idonea nisi ei affectus dilectioque iungatur, visio vero Dei, cuius fides seminarium est, contemplatio potissimum est, non effectio, sequitur Theologiam

maxime speculativam esse, non practicam (liceat enim, quando de scholae disputatione habetur oratio, scholae verba usurpare). Adde quod Theologia Dei naturam potentiam et proprietatem inquirit. Est ergo Deus huius scientiae proprium obiectum, atque adeo speculationis causa comparatur. Atque Augustinus (12 de Trin. c. 14 et 15) aperte docet sapientiam, de qua Apostolus (I Corin. 12) loquitur, intellectualem notionem esse et contemplationem rerum aeternarum. Sine dubio autem sacra doctrina sapientia est eaque re speculativam esse constat. 30. Quod, ut cetera taceamus, vel Theologiae nomen prae se fert. Quemadmodum enim non solum asserere sed etiam addubitare stultissimum est num Physiologia Astrologiaque speculatrices sint an effectrices, quod nomina ipsa insignite egregieque declarant contemplationem rerum ingeri, non mores et actionem; tametsi medici, nautae et ceteri qui rebus publicis addicti et destinati sunt otiosam naturae astrorumque notionem aspernantur et fugiunt: quae actuosa est, eam et amplectuntur et colunt. Sic ambigere Theologia speculatrixne sit an effectrix a communi etiam mediocrique intelligentia et sensu remotum est, utpote cum nihil aliud illa sit quam ratio sermoque de Deo; quanquam viri prudentes vacantem illam et otiosam esse nolunt, sed ad humanae vitae et usum et finem accommodari. Praeterea Theologia omnem de Deo cognitionem tradit, sive ea per naturae lumen seu divino solum munere et illustratione habeatur. Cum igitur speculetur quicquid de Deo cognoscere humana ingenia possunt, nimirum aut speculatiua est aut scientia de Deo nulla esse speculatiua potest. Quod licet nonnulli huic argumento dederint, adeo tamen absurdum est ut refelli non debeat. Quid quod theologia nostra divinae sapientiae quaedam impressio est, quae eadem et speculandi uim habet et agendi? Nihil igitur obstat cur non idem lumen vultus Dei, quod signatum est super nos, utraque ostendat: et quae contemplari oportet et quae agere. Sicut anima rationalis, quod formarum omnium praestantissima sit, vires quidem excellenter habet et sentiendi et uigendi, sed in ea tamen vis intelligendi prima eademque praecipua est. Nec vires illa exercet reliquas nisi ut proprio tandem intelligentiae munere perfungatur. In hunc itaque modum Divus Thomas scienter ac perite dixit Theologiam muneribus utrisque fungi, et speculandi et agendi, quamuis magis speculetur quam agat. Non enim agit nisi quia agendo ad perfectam Dei cognitionem tendit. Quibus rebus breviter explicatis illa tria perspicue satis et plane intelliguntur quae a principio huius capitis exponenda suscepi, nempe quaenam sit Theologiae propria notio ac definitio, quae rursum illi subiecta materies circa quam ipsa versetur, quis tandem illius finis tum primus tum secundus. Theologia scientia est quae docet quidnam natura divina sit et quae naturae eius vires ac proprietates. Deus ipse est doctrinae huic obiectum subiectumque propositum et quasi versanda materia (his enim modis res quam facultas quaelibet mente tractandam cognoscendamque proponit a philosophis appellatur). Finis primarius quidem, naturae divinae notio et contemplatio per Dei potentias virtutes et proprietates explicata; postremus autem, earum rerum actio quae ad mores sunt ac bene beateque vivendum necessariae. Et quidem quem usum loci Theologici habeant vitae moribus et actionibus accommodatum non institui in praesentia dicere, quamuis magnus ille omnino sit et qui nobis disserendi praestaret valde utilem copiosamque materiam. Is tantum usus, ut supra dixi, nunc mihi expediendus est quem theologus capere e locis potest si in scholae

disputationibus illos verset et tractet, cum scilicet quantum potest tantum cognoscere curat de Deo rebusque divinis. Non autem mihi excidit scripsisse me in libro quinto, cum de ecclesiae auctoritate in morum iudicio dicerem, duplicem esse de rebus theologicis quaestionem: unam quae ad contemplationem attineret; alteram quae in moribus atque usu vitae sita esset. Quod a quibusdam sic accipi potest, tanquam hoc quod nunc habeo institutum priori diversum sit. Id vero a me procul aberit. Nanque aliud est locorum usum ecclesiasten in contione docere ubi de moribus aut hortando aut dehortando agitur, aliud theologum in usu locorum instituere cum in morum quaestionem incidit, sive illa sit earum rerum quae scire ad salutem est necessarium sive earum etiam quae fuerint opportunae. Atque contionatoribus quemadmodum loca theologica usurpare debeant praescribere, id ego hoc tempore praetereundum censui. At quoniam quaestiones fidei et morum a theologo eadem via et ratione tractantur quum in disputationem theologiae veniunt, id ambigendum non est: quae superiorum quaestionum praecepta fuerint, eadem ad sequentes pertinere. Haec enim est una res prorsus, ut non differat multum inter fidei decreta et iudicia morum, eaque est ex eisdem locis eademque propemodum forma tractanda. Nec vero velim ut rursum me quispiam in tam frigida tamque ieiuna calumnia remoretur, quod Theologiam simpliciter et absque ullo temperamento scientiam nuncupauerim. Quasi nescirem Aristotelem in scientia evidentem et claram conclusionis notitiam exigere; cuiusmodi quum in principiis Theologia non habeat, ne in conclusionibus quidem habere potest. Pugnat enim rationis conclusionem dilucidam apertam et manifestam effici, si res e quibus illa colligitur obscurae opertae atque involutae sunt. Porro autem, si non ut Aristoteles, ut sacri auctores sic nos certe loquimur, qui doctrinam hanc scientiam absolute vocarunt. Scire Augustinus inquit quemadmodum fides et piis opituletur et contra impios defendatur proprio appellare vocabulo scientiam videtur Apostolus (14 de Trin. c. 1). Illud autem sine dubio munus Theologiae proprium et officium est. Et Hieronymus, ut alios omittam, scripturae sacrae doctrinam, quam theologi profitemur, scientiam sapientiamque passim appellat. Quin sacrae litterae, ubi res certa est, ibi nullo modo sciendi vocabulum reformidant. Nota sunt illa: Scio quod redemptor meus vivit, etc. (Iob 19); item: Scio quod certissime regnaturus sis, etc. (1 Reg. 24); item: Dedit illi scientiam sanctorum (Sap. 10); item: Scientiam Dei invenies, quia Dominus dat sapientiam, et ex ore eius prudentia et scientia (Pru. 2). Et Apostolus: Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae (1 Cor. 12). Praeterea evidentiam Aristoteles in disciplinis flagitat, ut rerum cognitio nec fallere possit nec mutari. Firmam enim immutabilemque notionem scientiae vocabulum postulat. Cum igitur quae res in fidem ac theologiam incidunt, qua ratione in eas incidunt, stabiles immobilesque sint nec in eis theologus errare labi aut decipi queat, fit ut sine perspicuitate etiam Theologia scientiae proprie sibi appellationem vendicet. Quae eadem causa subest ut disciplina haec circa res etiam contingentes, hoc est sua natura minime necessarias, sine sui nominis impendio et iactura versetur. Necessitatem quippe in doctrina idcirco Aristoteles requisiuit quod sine ea nec rerum nec cognitionis stabilitas et immutabilitas appareret. At causae vel fortuito antegressae harumque effecta suapte natura parum firma et constantia, ut sub Theologiam et fidem cadunt, non mobilia et quae modo huc atque

illuc transferantur, sed certa immutataque perinde ac perennia manent. Quamobrem utraque Deus proprie scire dicitur: et quae necessario eueniunt et quae nobis in casu et fortuna sunt posita. Rite ergo Theologiam scientiam dicimus, in qua certitudo immobilis, firma constantia et, ut ita dicam, infallibilitas cognitionis est. Quid quod Musica et Astronomia a plerisque scientiae nuncupantur, et tamen vix unus aut alter caelorum siderumque errantium conuersiones, a quibus disciplinae illae nunc pendent, proprio vel instrumento vel experimento exploravit? Quin astrologi fere iuniores veterum experimenta tanquam certa earum rerum praeiudicia sequuntur quas ipsi tractandas iudicandasque suscipiunt. Theologia igitur iure quoque scientia vocitabitur, praesertim cum huius doctrinae principiis accidat ut obscure nobis sint cognita. Nimirum enim, si nobis perspicua ac dilucida forent, nihilo secius suum haec disciplina et nomen et rationem tueretur. Ac re vera, si modo Aristoteles viveret, non aliud nomen inveniret quo theologiam aptius et congruentius appellaret. Nam fidem dicere, quae non auctoritati proxime sed rationi et syllogismo innitatur, absurdum est. Alioqui si prior propositio certa ex fide sit, posterior autem ratione naturae probabilis, conclusionis fides erit, non opinio. Quod plane falsum est. Theologiam ergo, quando aliud melius non occurrit, scientiae vocabulo nuncupemus. Firma enim et stabilis earum rerum perceptio et comprehensio est quae e certis constantibusque principiis manifesta connexione nectuntur. Nec enim illud vere dici potest, theologiae consequentias probabiles et obscuras esse, non evidentes et firmas. Cuius rei argumentum ponunt minime acutum sed in primis hebes: quod si certa esset claraque connexio, conclusiones non iam ad theologiam sed ad fidem attinerent. Verum haec ratio ridicula est; iure itaque a plerisque reprehenditur. Est enim facile et apertum fidei theologiaeque discrimen. Quod fides proxime et, ut ita dicam, immediate auctoritate nititur, theologia vero proxime et immediate ratione. Habent enim se, quemadmodum supra dixi, fides et theologia non aliter quam habitus principiorum et scientia conclusionum. Et sicut naturae lumen absque ratiocinationis medio principiorum naturalium notitiam efficit, ita lumen fidei nullo adhibito rationis argumento earum rerum persuasionem facit quibus fideles assentimur divina solum auctoritate nixi. Non igitur consecutionis evidentia et firmitas theologiam tollit sed facit, non aufert sed infert. Quamquam sunt in hac, sicut et in aliis disciplinis, opinationes quaedam rebus scitis exploratisque permixtae. Ac quemadmodum doctrina physica, naturae licet ipsa congruens et consentanea, non omnes conclusiones explorate conficit sed quasdam probabili argumentatione suadet, sic plurima theologus pronuntiat quidem constanter certo fidenter, in quibusdam tamen praeclare agi secum putat si verisimile quod sit invenerit. Nec arbitratur sese scire quod nesciat aut, perinde ut si omnia certa essent theologiae dogmata, nihil formidat, nihil ambigit, sed illud cauet et providet, ne universis temere assentiens et valde cuncta asseverans earum etiam rerum auctoritatem quae sunt certiores et illustriores amittat. Sed ad rem. Cum incerta connexio est vel altera propositio est incerta quae cum fidei principio sumitur, conclusionis opinio erit, theologia proprie non erit. At sive ambo syllogismi principia fidei sint, seu alterum ex fide certum, alterum ex natura evidens, conclusio ad theologiam pertinebit, modo consecutio aut clara luce naturae sit aut fidei illustratione cognita. Haud enim secus (quod etsi dixi, saepe ac saepius dicturus sum), haud secus, inquam, eiusmodi conclusionis scientia refertur ad fidem quam ad habitum principiorum

naturales disciplinae. Quae quoniam ita sunt in promptu ut res argumentatione non egeat, his omissis pergamus ad reliqua.