De locis theologicis

Sequitur ut doceam quidnam argumentorum ratio naturalis theologo suppeditet, quod in octavo loco me acturum pollicebar. Agam autem, quantum res ipsa patietur, brevissime. Est enim hic locus late patens, et quamquam non est theologiae proprius sed alienus, magnus tamen est et cum ab scholasticis reliquis tum a D. Thomae familia excultus uberrime; non quod de loci huius aut vi aut usu quisquam adhuc scholae theologus disputaverit, sed quod universi philosophiam ceterasque naturali ratione partas disciplinas vel in scholam Christianam invexerint vel certe ab aliis invectas excoluerint; pro sua quidem facultate quisque, sed in theologorum, ut ita dicam, grege sine controversia D. Thomas excelluit. Principio autem in huius loci tractatione duos errores contrarios fugere debemus. Primus est eorum, qui usque adeo argumentis a ratione ductis addixerunt se ut, sive disputent sive scribant, Scripturam Sacram sanctorumque patrum Iibros ne legisse quidem videantur. Qui parum illis dissimiles sunt, quos Eusebius 5 lib. Hist. eccles. postremo cap. commemorat, in tantum stultitiae prolapsos, ut si quis sermonem de Scripturis proposuisset, illi e contrario proponerent utrum ille sermo, de quo agebatur, coniunctum an separatum genus syllogismi faceret. De quibus rursum Eusebius, Derelinquentes, ait, Sanctas Scripturas Dei, geometriam tractant, et qui vere de terra sunt, de terra loquuntur: et ideo eum, qui de sursum est et de coelis venit, ignorant. Denique Euclides apud eos vel maxime in geometriae disciplinis viget. Sed et Aristoteles et Theophrastus ab bis in admiratione habenlur. Galenus vero a nonnullis eorum adoralur etiam. Ac fuisse olim in Ecclesia nonnullos, qui rationem auctoritati praeferentes, rem theologicam syllogismis absolverint, Augustinus in epist. ad Dioscorum num. 56, Bernardus quoque epist. 189 testes locupletissimi sunt. Hoc vero seculo fuisse etiam in Academiis multos, qui omnem ferme theologiae disputationem sophisticis ineptisque rationibus transegerint, utinam ipsi non fuissemus experti. Egit autem diabolus, quod sine lacrimis non queo dicere, ut quo tempore adversum ingruentes ex Germania haereses oportebat scholae theologos optimis esse armis instructos, ea nulla prorsus haberent, nisi arundines longas, arma videlicet levia puerorum. Ita irrisi sunt a plerisque, ac merito irrisi, quoniam verae theologiae solidam effigiem nullam tenebant, umbris utebantur, easque ipsas utinam sequerentur. Feruntur enim e Scripturae Sacrae principiis, cuius isti vel umbras non sunt assecuti. Quocirca homines verbo tenus in theologia magistri pugnavere illi quidem adversum Ecclesiae inimicos, sed valde tamen infeliciter. Male enim se res habet, cum quod ingenio et eruditione effici debet, id tentatur a viris, qui et ingenio parum valent nec sunt admodum eruditi. Errabant illi autem a principio statim studiorum suorum. Cum enim facultates eas, quae linguam expoliunt, mirum in modum neglexissent, cum se se in sophistica arte tersissent diutius, tum demum ad theologiam aggressi, non theologiam sed fumum theologiae sequebantur. Quod si vituperandi sunt qui per ignorantiam erraverunt, quid de iis existimandum est, qui volentes et prudentes in errorem inciderunt? Nam cum rem perditam et collapsam sua restituere auctoritate deberent, tempori, ut inquiunt, servientes non modo

sophismata non profligarunt, verum etiam auxerunt. Quae nimirum cum a philosophia tum vero magis a theologia tollenda sunt, aeque argutandi ars, quae vult illa quidem videri se esse dialecticam, sed abest ab ea distatque plurimum. Dialectica enim est locata in peritia usuque partiendi, finiendi, argumentandi, id quod theologo est pernecessarium; sophistice autem nihil habet nisi argutationes vanas, quarum nullus in theologia fructus est. Quin adeo nulla pernicies theologiae maior inveniri potest, quam in sophismatum faece simulatio theologiae. Ex quo illa absurda nascuntur, ut sophistae theologi esse videantur. Quod si quem etiam ista delectant, ne bellum omnino indixisse videar sophismatibus, quorum est etiam fortasse quidam modus, non intelligo, quid causae fuerit viris doctis, ut sub dialecticae nomine exponibiles, obligationes, insolubiles, reflexivas aliave id genus monstra in scholam intulerint, de usu autem dialecticae non fecerint ne verbum quidem ullum. Nonne igitur illa sunt pueris utilia? sint; nam nos quoque sophistae fuimus aliquando; sed, obsecro, ita utilia habeantur ista, non ut ornamenta virorum sed ut exercitamenta puerorum. Atque vel ipsi pueri intelligant sophismatum brevem quendam ludum esse oportere, aliumque usum a dialectica requirendum, philosophiae theologiaeque maxime necessarium. Verum haec hactenus. Iam ad propositum revertamur. Qui igitur theologiae dogmata humanis metiuntur argumentis, nec ea, uae a ratione ducuntur, volunt praeponderari auctoritate, hi primum omnem vim theologiae et gravitatem amittunt, deinde faciunt ut theologia detracta auctoritate non solum contemnatur, sed ne theologia quidem sit. Nam si vera et legitima theologia est, a fide descendat oportet, ubi huius facultatis propria principia resident, quemadmodum in huius operis initio constituimus. Fides autem tota Scripturarum et Ecclesiae auctoritate continetur. Quamobrem satis exploratum habere possumus, quam male valeant ii de re theologica aut scribere aut disputare, qui Sacros Libros, apostolorum traditiones, Conciliorum dogmata, iuris Pontificii decreta, sanctorum veterum doctrinam vel reiiciunt vel ignorant. Itaque hoc quidem opinantium genus pellatur e medio; est enim totum improbabile et impium; qui opinantur aptiora theologo ea argumenta esse, quae ex ratione, quam ea quae ex auctoritate ducantur. Rebus enim ante dictis aperte intelligitur, cum de Deo praesertim divinisque mysteriis disputatio incidit, argumentis philosophiae praeponenda esse argumenta quae pertinent ad Dei fidem, qua nihil theologo debet esse antiquius. Sed prioris huius erroris levitas, quoniam facile deprehenditur, non est pluribus refutanda.

Alter autem error illorum est, qui solis Sacrarum Literarum testimoniis aut interdum etiam scriptorum veterum omnia definiunt, ab argumentis naturae haud aliter abhorrentes, quam si essent theologiae adversa et inimica. Hunc autem errorem plurimis testibus suadent.

Primum argumentum. Ac primus testis citatur Gregorius Nazianzenus, Orat. 1 in Iulianum, ubi ait disciplinam nostram esse pythagoricam. Atqui apud Pythagoraeos tantum auctoritas praeiudicata poterat, ut sine ratione valeret. Alter est Hieronymus in 10 Matth. cap., quo loco non vult Evangelii doctores humanae ratiocinationis praesidiis niti; quia huiusmodi, ut inquit, virgo et baculus arundineus est, quem si paululum presseris, frangitur, et manum perforat incumbentis. Et in 31 cap. Ieremiae, de verbis Dei humano sensu argumentari dicit esse sacrilegum. Tertius est Augustinus lib. 1 De actis cum Felice Manichaeo, cap. 10. Cum enim Felix Manichaeus efferret, quod docuisset discipulos suos initium, medium et finem, et quomodo vel quare factus sit mundus, de cursu solis et lunae deque aliis huiusmodi rebus physicis; Augustinus contra ait, quod Spiritus Paraclitus non docet has veritates. Christianos enim vult facere, non mathematicos. Sufficere autem ut homines de his rebus propter humanos usus noverint id quod in schola didicerunt, scilicet priusquam ad Christi religionem converterentur. Propter humanos usus, inquit; ad usum igitur theologiae humanae ratio doctrinae nihil Catholico proderit. Referuntur etiam a Gratiano 37 dist. duo testimonia, unum ex Ambrosio, alterum ex quarto Concilio Carthaginensi, quibus suaderi videtur humanas disciplinas, ut perniciosas, vel certe ut inutiles, a theologia repellendas. Concilium quippe Carthaginense quartum vetat episcopis, ne libros gentilium legant. Ambrosius autem dicit astrologiam et alias huiusmodi disciplinas nihil valere ad salutem, sed in errorem mittere. Epiphanius quoque Haeresi 76 adversus Aetium disserens, ait, quod non revelat Deus Patrem et Filium per Spiritum Sanctum his qui de ipso per syllogismos ratiocinantur. Qui ergo in theologiam humanas rationes invehunt, hi divinae revelationis non possunt esse partecipes. Secundum argumentum. Nec solum testimoniis patrum sed Sacrarum etiam Literarum abutuntur in sui erroris confirmationem. Principio enim afferunt illud Ecclesiast. 1: Proposui in animo meo quaerere et investigare sapienter de omnibus quae fiunt sub sole. Hanc occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum, ut occuparentur in ea. Vidi quae fiunt cuncta sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio¹ spiritus. Si ergo occupatio pessima est studium humanae litteraturae, si vanitas et afflictio spiritus, non est profecto a theologis expetenda. Tertium argumentum. Deinde argumentantur ex illo Proverb. 5: Ne attendas fallaciae mulieris: favus enim distillans labia meretricis, etc. Et postea: Quare seduceris, fili mi, ab aliena, etc. Hanc autem humanam sapientiam interpretantur, quam nimirum esse fallacem ad Coloss. 2 testatur Apostolus in haec verba: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam. Quartum argumentum. Addunt illud 1 ad Corinth. 1: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens, ubi scriba, ubi inquisitor huius seculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Addunt etiam illud ex eodem Apostolo 1 Corinth. 8: Scientia inflat; aliud quoque 1 ad Timotheum 6: Si quis non acquiescit sanis sermonibus et ei, quae secundum pietatem est, doctrinae, superbus est nihil sciens, sed languens circa quaestiones. Quo loco volunt Apostolum significare disciplinas humanas morbos esse solamque Christi doctrinam esse sanam: hanc secundum pietatem, idest religioni conformem et consentaneam esse, illas non esse. Quintum argumentum. Praeterea, apostoli non habuerunt philosophiam: non est igitur theologo necessaria. Si enim Spiritus Sanctus docuit apostolos omnem veritatem, iuxta

Domini pollicitationem Ioannis 16, et has disciplinas non docuit; sequitur non esse christiano doctori utiles atque adeo ne versari quidem circa veritatem. Praeterea, vel philosophia est theologo necessaria, dum imperfectos in Ecclesia instruit, vel dum perfectos alloquitur. Imperfectis lac Apostolus dat, nec existimat se quidquam inter huiusmodi scire, nisi Christum, et hunc crucifixum. Perfectis vero sapientiam loquitur, non huius seculi, neque principum huius seculi, hoc est philosophorum. Non ergo theologus philosophia eget, sive cum parvulis seu cum provectioribus sermones divinos conferat. Sextum argumentum. Pergunt etiam argumentari, quod si utilis et necessaria esset theologo philosophia, hoc esset ob id maxime, quod non alia via et ratione melius philosophi Christo repugnantes evincerentur. At hoc constat esse vanissimum; primum quoniam evacuaretur crux Christi, ut Apostolus ait, si de philosophis et sophistis per humanam sapientiam triumpharet; rursus quoniam, ut idem Apostolus 2 ad Corinth. 10 auctor est, arma Christianae militiae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Non ergo theologus, Christi miles, humanarum disciplinarum praesidiis eget, ut fidei adversarios possit evincere. Id quod exemplo Nicaeni Concilii facile demonstratur, ubi philosopho superando plus valuit simplicis hominis sincera fides, quam omnes nium dialecticorum et philosophorum argutiae. Certe Hieronymus ad Pammachium adversus Ioannis errores, argumenta a ratione ducta et de gentilium fonte manantia, tamquam gentilium arma, Christiano dicit esse deponenda. Postremo etiam argumentantur Christi doctrinam perfectam esse; non itaque philosophiae subsidiis indigere.

His argumentis nituntur illi, qui in hoc errore fuerunt. Nam fuisse quosdam testatur Clemens Alexandrinus 1 Stromatum lib. In haec verba: Non me autem latuerunt ea, quae ab aliquibus imperite tumultuantibus iactantur, qui dicunt oportere in his versari, quae fidem continent, externa autem et quae sunt supervacanea, transilire, quae nos frustra conterunt et detinent in iis quae ad fidem nihil conferunt. Alii autem etiam philosophiam ex malo ad hominum perniciem existimant in vitam esse ingressam, ut quae profecta sit a maligno aliquo inventore. Et rursum eodem libro, Nonnulli, ait, qui se putant esse ingeniosos, nec philosophiam attingere volunt nec dialecticam, sed nec contemplationem discere naturalem, sed solam et nudam fidem requirunt, perinde ac si cum nullam vitis curam gesserint, velint ab initio statim botros accipere. Dicitur autem Dominus vitis allegorice, a quo cum diligentia et agri colendi arte, quae fit ratione ac sermone, fructus est vindemiandus, etc. Lutherus etiam, qui omnes omnium haereticorum haereses in unam fecit Camarinam confluere, non modo asseruit philosophiam esse theologo inutilem et noxiam, verum etiam omnes speculativas disciplinas errores esse. Scilicet morum philosophiam novus

hic Socrates mirifice complexus est; quae in contemplatione versatur, eam solum damnat. Cornelius quoque Agrippa, vir post hominum memoriam vanissimus, in suo illo libro, qui De vanitate scientiarum inscribitur, non sicut Zethus ille Pacuvianus, philosophiae solum, sed omnibus humanis disciplinis atque adeo divinis bellum indixit. Atque horum hominum ingenium quale esse soleat, non est necesse disputare, est enim in promptu. Facile siquidem intelligitur, quamobrem isti discipulos suos a facultatibus, quae ratione constant, alienos esse velint. Quemadmodum enim Epicurus reiicit dialecticam, Alfaquini etiam Mahumetis Saracenos procul ab omnibus disciplinis abducunt, quoniam intelligunt disciplinas artesque omnes rationales doctrinae perversae esse contrarias; ita Lutherani, nequando a discipulis errores sectae absurdissimi deprehendantur, cupiunt eos ab omni cognoscendi ratione sevocare. Sed enim cum veritas veritati nunquam adversetur; consentiat semper, et subserviat, iure ac merito scholae nostrae auctores nobilissimi humanas omnes scientias, tamquam ancillas, ad artem et ministerium verae sapientiae advocarunt. Id quod Iulianus invidens, Christianis lege interdixit studiis bonarum artium. Socrates lib. 3 Historiae ecclesiasticae cap. 12 et 16, Sozomenus lib. 6 Hist. tripartitae, cap. 37. Quapropter mirari non desino, morem eiiciendi humanas rationes, cum in theologia disseritur, in quibusdam etiam Catholicorum gymnasiis insertum esse, haud parva certe iactura ecclesiasticae disciplinae, si illa consuetudo invalescat. Erunt enim ii, si ita res procedit, optimi praestantissimique theologi, qui plurima loca memoria tenuerint, et, quod iurisperitis obiicitur, qui elenchi fuerint librorum et indices. Id quod in Germania, regnante Luthero, accidit, ut sutores, qui Novum Testamentum memoriae mandarant, magni et praeclari theologi haberentur; atque adeo mulierculae, quoniam Evangelia et Paulinas epistolas memoriter recitare poterant, omnium Academiarum theologos ad disputandum provocarent, auderentque viris concurrere non virgines sed mulieres corruptissimae. Talis scilicet est lutherana theologia, in qua quoniam nullum acumen, nullum ingenii specimen est, optimo quisque splendidissimoque ingenio, quamlibet acie mentis et veri perspicientia polleat, quamlibet rerum et divinarum et humanarum ordinem ac connexionem teneat, quamlibet omnium causas, effecta, antecedentia, consequentia non animo solum perlustrarit sed etiam comprehenderit, nullo tamen apud istos habeatur in pretio. Sed haec alio loco forte tempestivius dicentur. Nunc ad id, quod erat institutum, revertamur.

Aures itaque ad naturae rationes occludere, si quando a theologis afferantur, id nos in errore maximo ducimus. Si enim cadit in theologum aliquando, ut de rebus humanis philosophetur, quod profecto cadit, nisi ex eo extirpatam humanitatem arbitremur, quaenam, rogo, causa est, cur naturales argumentationes a theologia pellamus, ne, ut quae divina sit, humanis adminiculis eguisse videatur? Non egeat his, esto: cum suis, hoc est divinis quasi lineis contineatur. At volumus ne nos theologum, qui solum divina calleat, in humanis erret, labatur, caecutiat, hallucinetur? Quid autem interest, ratione

animi sublata, non dico inter rusticum et theologum, sed inter theologum et pecudem aut saxum etiam aut truncum aut quidvis generis eiusmodi? Quae vero ista sit mens, vel quae hominis ratio potius, si nec philosophiam nec dialecticam habeat nec ullam omnino humanae rationis disciplinam? Intelligendum est autem Christianae doctrinae professores duabus quasi indutos esse personis; quarum una est communis, ex eo quod omnes participes sumus rationis, a qua omnis argumentatio naturae trahitur et ex qua ratio inveniendi argumenti naturalis exquiritur; altera autem, quae proprie theologis est attributa, unde argumenta expectantur, quae propria sunt theologicae facultatis. Deponat igitur theologus personam hominis, si ita placet, cum divina tractat; cum vero tractat humana, quaenam, rogo, stultitia erit hominem ex homine tollere? Quamquam in quacumque disputatione, sive de humanis sive de divinis disseratur, utramlibet personam deponere stultissimum erit. Quid enim stultius esse potest quam vel pedem abiicere, cum caput munus suum explet, vel caput tollere, cum pes munere suo fungitur? Nam nec pes capiti officit nec caput pedi, quin etiam, ut Apostolus monet, non potest caput dicere pedibus: Non estis mihi necessarii. Sic nimirum, cum nec humanarum rerum intelligentia divinarum cognitioni obsit, nec divinarum cognitio humanarum intelligentiae, neutram debemus in alterius propria functione abiicere, nisi volumus esse stulti. Porro qui theologiam sic instituit, ut nihil habeat cum naturae ratione coniunctum, omniaque egregiae disciplinae dogmata sola Scripturarum fide metitur, hic, si in ea opinione persistat et non interdum naturae bonitate vincatur, nec theologiam colere tuerique possit nec fidem nec humanitatem. Non humanitatem: saepe enim dicendum est, quia sine ratione humanitas extirpatur; qui autem rationales disciplinas theologo auferunt, hi suam illi rationem eripiunt; quoniam si veritatem, quae in disciplinis cernitur et hominis intelligentia, a ratione tollas, iacebit profecto, vel nulla erit potius. Nec fides rursum se ipsa sola sine doctrina et ratione tutari potest. Nam philosophia et omni ratione disputandi sublata, cum fide sancta rusticitas manet, quae, ut Hieronymus ad Paulinum scribit, quantum prodest vitae merito, tantum simplicitate nocet, si adversariis non resistat. Itaque vacillabit fides, nisi fidelis, quod Petrus ait, paratus sit reddere rationem, id quod sola fide sine ratione fieri non potest. Theologia denique citra naturae rationem non constat. Cum enim sit homo rationalis, est illi ingenita ratiocinatio, sive agat secum quid, sive cum altero, sive velit humana seu divina cognoscere. Quare ubi homines disserent, rationem naturalem repellere nec debent nec vero possunt, nisi homines esse desierint. Ratio enim res omnes continet, quoquo te verteris, praesto est, nulla disputatione excluditur. Quamobrem qui naturalem rationem ab usu theologiae remotam esse volunt, ii omnem a theologia disputationem excludunt, sine qua tamen, quid in unaquaque re verum sit, discerni et comprehendi non valet. Quocirca hoc quidem constat, ut opinor, theologis inter theologos necessariam esse rationem, quae est disputationis cuiusque fons a natura constitutus. Quid quod gratia non tollit naturam sed perficit, nec natura gratiam repellit sed suscipit? Sacra igitur theologia humanae naturae rationem non abiiciet. Multa etiam in theologiae principiis continentur, ut alio quodam loco diximus, quae, nisi naturali ratione et discursu interveniente, intelligi et explicari non possunt. In principiis vero ipsis haerere, a consequentibus et repugnantibus oculorum aciem sevocare stultum erit. Rationem item si a theologia submoveas, theologia ipsa et rem amittet et nomen.

Nec enim quidquam aliud est theologia, si interpretari velis, quam sermo ratioque de Deo. Si autem rem ipsam quaeras, est, ut a veteribus theologis definitur, rerum divinarum scientia. Scientia vero, ut Aristoteles demonstravit, nonnisi per syllogismum quaeritur. Quod si etiam illud addimus, quod recte addi potest, nihil esse fere, cuius in Scriptura Sacra mentio non fiat, non angelum, non animam, non aerem, non ignem, non aquam, non coelum, non terram; concedatur profecto verum esse, si ornate et erudite haec theologus explicare velit, philosophiam, hoc est rerum huiusmodi intelligentiam eum habiturum. Maximum itaque ornamentum theologiae tollit, qui ex ea tollit philosophiam, qua Scriptura etiam ipsa Divina, nedum humana ratio excolitur. Ac, mea quidem sententia, omnis institutio theologiae humanae rationis adiumenta desiderat, sed illa in primis in qua de rebus naturae disseritur. Disseritur autem de huiusmodi saepenumero. Atque, ut illud omittam, quod sacra doctrina mores naturae moderationi consentaneos praescribit, vitia rationi contraria refutat; quo loco sive in schola de hisce definias quidquam, sive populo in concione persuadeas recta, prava dissuadeas, naturae, rationis, philosophiae opem contemnere, amentis erit; hoc tamen expeditum est, multa in Sacris Literis haberi, quae sine philosophiae, arithmeticae, geometriae, geographiae astronomiaeque subsidiis expediri non queunt. Pleni exemplorum sunt Sacri Libri, cum saepe alias tum maxime ubi rerum naturalium quasi miracula, quae in disciplinis humanis explicantur, a Salomone, Davide, Iob et ceteris prophetis in divinae vel potentiae vel sapientiae commendationem afferuntur. Quod quoniam in tertio decimo libro fuse sumus ac diligenter persecuturi, non libet in praesentia exponere. Nunc enim satis est fuisse demonstratum, rationes humanas homini theologo non solum utiles sed etiam necessarias esse. Homo quippe, rationem omnem tollens, theologus ex auctoritate omnia statuens, esse certe nullo modo potest. Quo etiam magis vituperanda est rei maxime necessariae tam noxia reprehensio. Una est enim philosophia in rebus humanis, de cuius utilitate Ecclesiae scriptores eodem omnes ore consentiunt, quamquam a Lutheranis ipsa contemnitur, et fallacia quaedam atque ostentatio esse dicitur. Qui autem hoc dicunt, aut nihil contra naturae rationem existimant se dicere, aut censent se gigantum more bellare cum diis, id est naturae repugnare. Si nihil existimant dissonum rationi se docere, quid cum illis disseras, qui rationem naturalem homini theologo eripere, non intelligunt rationi esse contrarium? Sin adversari quidem rationi putant, errant in eo turpiter, quod homini rationali errorem rationi adversum suadere se posse credunt. Abeant igitur, et quoniam cum hominibus homines nec ratiocinari nec philosophari volunt, ei qui sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine) se suamque theologiam insinuent.

Porro ut ad illud, quod de ecclesiasticorum auctorum consensu diximus, revertamur. Clemens Alexandrinus 1 Strom. lib. et a nobis stat et multas etiam causas affert, cur phiiosophia sit theologo necessaria. Unam ad philosophos edocendos; simili enim

edocemur simile. Sicut ergo Apostolus Hebraeis Hebraeus factus est, atque adeo omnia omnibus, ut omnes lucrifaceret; ita theologiae professor fiat necesse est philosophus philosophis, ut hos convenientius faciliusque lucretur. Exhibenda enim cuique sunt quae ei conveniunt et quae sunt familiaria, ut per propria ad fidem veniat veritatis. Atque hanc etiam causam 5 lib. Strom. resumit. Alteram affert ad refellendos sophistas. Nam quo pacto fallaces philosophorum argutias refutare possumus, nisi arguendi et refellendi artem persequamur? Tertiam, quod varia ac multiplex praeceptoris doctrina et delectat et admirationem adfert, atque adeo auditores captat. Quod varie item multiformi argumento suadetur, id firmius haeret animis discipulorum. Apostolus quoque docere se ait in omni sapientia, ut exhibeat omnem hominem perfectum in Christo. In omni, inquit, sapientia, hoc est divina et humana, ut cuiusvis generis homines afficeret perficeretque in Christo. Astitit praeterea Regina a dextris Christi, circumdata varietate. Ad haec quo modo ferri ac silicis concussione ignis, sic hominum doctissimorum conflictu et disputatione veritas elicitur. Quam ob causam peripateticorum morem de omnibus rebus in utramque partem disserendi Cicero sibi dicit placuisse. Disputationes autem inter homines humanae disciplinae imperitos solent esse ineptissimae. Quod si inutilis esset sapienti philosophia, quorsum Deus Salomoni philosophiam indidisset? Dedit autem illi Deus horum, quae sunt, scientiam veram, ut sciret dispositionem orbis terrarum et virtutes elementorum, divisiones temporum, stellarum dispositiones, naturas animalium, vim ventorum, differentias virgultorum. Si igitur Dominus harum rerum scientiam docet, est vero Deus, qui utilia docet, ut Isaias ait, certe illa non potest esse theologo noxia, sed erit potius accommoda. Et si haec scientia vera est, ut dicit Salomon, quid dicet Lutherus, qui speculativas omnes disciplinas errores esse affirmat inanesque fallacias? Pergit Clemens argumentari ex eo etiam, quod athleta, qui non se prius instruxit ad certamen, iure contemnitur. Qui ergo ad certandum cum fidei adversariis multiformibus non est etiam multiformi disciplina instructus, is non est dignus qui in perfectis theologis habeatur. Insuper, dividere, inquit, voces, quae in Scriptura afferuntur ancipites, theologo necessarium erit, ne ex amphibolia et eludat et eludatur. Hoc autem praestare sine grammaticae artis auxilio non poterit. Quod si grammatica semel admittitur, quidni dialectica? quidni philosophia? An volunt grammatici sibi solus theologiam vindicare, ceteros omnes, dialecticos, physicos, astronomos, geometras ab illius participatione secludere? Id quoniam constat esse vanissimum, fateamur necesse est humanas disciplinas theologo esse perutiles. Quod si non sunt, inquit Clemens, adhuc necesse est illas addiscere, ut rite valeant damnari. Qua enim fronte de his sententiam ferimus, quae perspecta et cognita non habemus? Hactenus Clementem Alexandrinum secuti sumus, non ut interpretes, sed, ut solemus reliquos, iudicio arbitrioque nostro, quantum quoque modo videtur e fontibus eorum haurientes. Origines autem, ut Eusebius auctor est lib. 6 Ecclesiast. hist., cap. 15, philosophiae studia detrectantibus respondet, se huic quidem operam navasse diligentem, sed non absque virorum gravissimorum exemplo, Panthaeni, Heraclae aliorumque similium, qui cum essent doctores apostolici, nihilo secius philosophorum libros legere et in philosophiae studiis exerceri solebant. Refert etiam Eusebius Origeni morem istum

fuisse, ut si quos nostrorum adolescentulorum ingeniosos videret, traderet eis etiam ea, quibus philosophi discipulos suos velut primis elementis imbuere solent; dicere vero solitum, non parum ad intelligentiam Scripturarum emolumenti fidelibus conferri, si in liberalibus et philosophicis litteris exercerentur; nostrae enim philosophiae partes Graecos antevertisse; nec debere partes suas omittere veritatem, quia eas sibi praeveniens falsitas vindicasset. Vide etiam Eusebium lib. 4, cap. 7, et Sozomenum lib. 3 Hist. suae cap. 15. Theodoretus quoque lib. 8 Hist. tripart., cap. 8, Didymum refert grammaticam, rhetoricam, arithmeticam, geometriam, astronomiam syllogismosque Aristotelis didicisse, quod adversus mendacium arma veritatis exsisterent. Fortiter enim expugnantur hostes, quando adversum eos ipsorum armis utimur. Ita Socrates¹ 3 lib., cap. 16 et Damasus 4 lib., cap. 18. Neque statim prava opinione fallaris, contra hostes² hoc esse licitum, in aliis disputationibus dissimulandum; quia, ut Hieronymus ad Magnum ait, omnes pene omnium doctorum Ecclesiae libri eiusmodi eruditionis plenissimi sunt. Quod autem ibidem Theodoretus ait, huiusmodi disciplinis veritatem, nempe fidei, non erudiri, id significat, non his Evangelium quasi tignis fulciri, aut inde Catholicae veritatis probationem pendere. Alioqui viri gravissimi ad ea etiam suadenda, quae fidei nostrae ac religionis propria sunt, naturalia argumenta inseruerunt. Exemplo nobis sunt Eusebius lib. 3 Hist. eccles., cap. 25 et lib. 9, cap. 8.; Melito rursum apud eundem lib. 4, cap. 26, Iustinus quoque, eodem Eusebio referente, lib. 4, cap. 8, Tertullianus praeterea in Apolog. id quod Eusebius etiam retutit lib. 2, cap. 24, Lucianus denique martyr et summa eruditione vir, eodem Eusebio auctore, lib. 9, cap. 6. Non hic refero Damascenum 4 lib., cap. 4, non Epiphanium Haeresi 76, non Augustinum lib. 1 De mo. Eccles. et toto primo Adversus Cresconium libro, qui ut grammaticus dialecticam in Augustino damnabat, et De util. cre. cap. 97 et Contra epist. Funda. cap. 4, et 18 De civit. cap. 41, non Bedam 37 dist., cap. Turbatur, non Hieronymum ead. dist., cap. Si quis artem, et cap. Qui de mensa, non Synodum Eugenii Papae cap. De quibusdam, non Clementem cap. Relatum. Haec, inquam, et alia plura non refero, quoniam libris sequentibus huiusmodi argumentum sum diligentius persecuturus. Id modo constat, clarissimos viros non solum ad ea suadenda quae rationi naturae consentiunt, sed etiam ad ea quae lumen naturae superant, humanis rationibus usos esse; eisdemque ab ethnicis calumniantibus Christianam religionem asseruisse.

Sed quoniam haereticis proclive est veterum patrum usum auctoritatemque contemnere, ostendam deinceps, ipsorum quoque apostolorum doctrina et exemplis rationes naturales in theologiam invectas; his adductos exteros ad fidem, confirmatos fratres, invitatos dociles, repulsos repugnantes. Adducuntur primum ratione exteri ad fidem, et quasi praeparantur.

Deus quippe ad fidem in mortalium mentes inducendam naturae incitamentis utitur, ut primo loco fusius explicatum est. Hinc etenim et resurrectionis suae oculatos testes protulit, et miracula doctrinae coniunxit; nimirum, ut apostoli non solum per verbum sed etiam per ipsum opus persuaderent fidem audientibus, ut Epiphanius lib. 2, Haeres. 51 docet, et Ambrosius in Comment. epist. ad Rom. cap. 1: Testis, ait, doctrinae virtus est, ut quia quod praedicatur, incredibile mundo est, gestis fieret credibile. Et Beda lib. 3 in Luc. cap. 7: Concessa, inquit, primo potestate signorum, misit praedicare regnum Dei, ut fidem verbis daret virtus ostensa. Signis ergo et miraculis via fidei per sensus et rationem sternitur. Sic enim Sergius Paulus vir prudens, cum vidisset factum, credidit admirans super doctrina Doinini. Sic Centurio videns quod factum fuerat, glorificavit Deum dicens: Vere filius Dei erat iste. Petrus etiam ac Paulus quo suavius audientes ad fidem resurrectionis allicerent, ratione naturae ostendunt, locum illum Scripturae: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem, de David intelligi non posse, ac proinde de Christo intelligendum. Ac Petrus ipse alio iterum loco Christi resurrectionem insinuat audientibus, primum testium oculatorum certissimo testimonio, deinde evidentia miraculi editi. Nos, ait, testes huius sumus. Et mox, In nomine eius, inquit, hunc, quem vos vidistis et nostis, Deus confirmavit, et dedit integram sanitatem istam in conspectu omnium vestrum. En Petrus, sensus ipsos citando testes clarissimos veritatis, Christi resurrectionem suadere conatur. Nec frustra tamen; multi enim audientium crediderunt. Confirmantur deinde ratione naturae fratres. Non enim ait: praecedentibus, sed: sequentibus signis; nec: Sermonem inferente, sed: confirmante, Marci ult. cap. Ita Hieronymus in 8 Matth. cap. adnotat, Dominum, post sermonem illum montis, egregium miraculum edidisse, ut per hoc praeteritus apud audientes sermo firmaretur. Petrus insuper persuasurus fidelibus conclusionem illam de legalibus, de qua in Concilio erat controversia, Viri fratres, inquit, qui novit corda, Deus testimonium perhibuit, dans illis Spiritum Sanctum, etc. Et protinus tacuit omnis multitudo, et audiebant Barnabam et Paulum narrantes quanta Deus fecisset signa in gentibus. En quae acciderant res externae et sensuum testimonia referuntur in controversia etiam fidei apud Catholicos dirimenda. Atque in Concilio illo legem de abstinendo a sanguine et suffocato, idolothyto et fornicatione, apostoli nullo modo tulissent, nisi rationem naturae sequerentur. Testimonia siquidem nulla suppetebant, quae ad eam legem probandam idonea viderentur. Non modo igitur ad externos, qui naturam ducem solam habent, sed etiam ad eos, qui intra Ecclesiam sunt, humanis rationibus theologo licet uti. Id vero eo loco magis, ut ante iam diximus, ubi res naturae lumine cognoscibiles, sive alienis seu nostris persuadere cupit. Hac enim via Barnabas et Paulus ingressi sunt, ut Act. 14 legitur. Nam cum sacerdos et populus Barnabae et Paulo sacrificare vellent, quod erat naturae rationi contrarium, naturali quoque ratione ipsi contradixerunt: Viri, inquiunt, quid haec facitis? Et nos mortales sumus, similes vobis homines, annunciantes vobis converti ab his vanis ad Deum vivum, qui fecit coelum et terram et mare et omnia quae in eis sunt. Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit, benefaciens de coelo, dans pluvias et tempora fructifera, etc. Quia ergo res naturales testimonium perhibent Deo, quemadmodum hoc loco Apostolus asserit, non est absurdum, quin etiam est maxime consentaneum, ut theologus de divinis quoque disserens, huiusmodi etiam naturalium rerum testimoniis utatur.

Nam et Act. 17 Paulus idem probat, Deum non indigere aliquo, quod coeli et terrae sit dominus, et det ipse omnibus vitam et inspirationem et omnia. Probat item, Deum non esse longe ab unoquoque nostrum, quoniam in ipso vivimus, movemur et sumus. Ac Propheta Psal. 138 ostendit Deum cognoscere nos et intima nostra, qui formavit nos et posuit super nos manum suam. Quod idem naturale argumentum habes et Psal. 93. Quibus ex rebus breviter disputatis intelligi potest, id quod ante ponebamus, dociles quidem, si infideles sunt, ratione allici invitarique ad fidem, sin vero fideles, confirmari: utrosque autem in his, quae naturalia sunt, persuaderi. Quod si indociles sunt et repugnantes, ut evincantur, ratio quoque naturae valet. Principes enim et seniores videntes Petri constantiam et Ioannis comperto quod homines essent sine litteris et idiotae, admirabantur; hominem quoque videntes stantem cum eis, qui curatus fuerat, nihil poterant contradicere. Caecus quoque ille apud Ioannem Iudaeos Christo adversos naturae ratione eludit inquiens: In hoc mirabile est, quia vos nescitis unde sit, et aperuit meos oculos. Dominus item Matth. 12 eos qui calumniabantur, quod in sabbato curasset aegrotum, naturali et ratione et exemplo refellit; et Matth. 22 Sadducaeos refutat duobus principiis positis. Quorum unum erat Exodi testimonium illud: Ego sum Deus Abraham, Isaac et Iacob; quo posito et adversariorum consensu approbato, alterum Christus e ratione naturali assumpsit, nempe non esse Deum mortuorum sed viventium. Quo syllogismo collegit, Abrahami, Isaaci et Iacobi animas vivere, qupd Sadducaei repellentes, resurrectionem mortuorum ex consequenti negabant. Rationes itaque naturales contra fidei adversarios multum valent. Nec sunt arma Saulis, quae pugilem Christi magis gravent quam iuvent, ut quidam inepte per allegoriam argumentantur, sed si allegoriis agendum est, sunt potius gladius Goliath, quem cum ipsi e manibus extorseris, suo illum gladio iugulas. Sed aiunt: si credo quod traditum est, quid opus est operosa disputatione? si non credo, nullis humanis rationibus persuadebitur. Egregio vero dilemmate rem alioqui lucidissimam obscurare volunt. Non credo, adducor: credo, confirmor: repugno, confundor. Ratione non domina sed administra, syllogismo non praesidente sed subserviente. Quid multa? Nonne videmus, cum reliquorum apostolorum, tum vero maxime Pauli epistolas et adversarios concidere, et fidei domesticos instruere non Scripturarum modo testimoniis, verum etiam naturae rationibus? Id quoniam dubium non est, maneat hunc disserendi morem a Christo Domino profectum, ab apostolis repetitum, a sanctis auctoribus confirmatum, theologis non solum utiliter sed etiam necessario usurpari.

In hoc tamen disciplinarum genere theologiae professoribus et honesto et necessario duo illa vitia maxime vitanda sunt, quae Cicero commemoravit. Unum, ne incognita pro cognitis incertaque pro certis habeamus. Qua in re etiam in theologia multa peccantur,

ut illi, qui Divi Thomae Scotique opiniones vel indiscussas amplectuntur, proque his non aliter pugnant ac pro aris et focis. Quamvis autem qui nihil certo comprehendi posse existimarunt, multa illi absurde dixerint, hoc praeclare tamen, debere sapientem ea quae sibi probabilia viderentur, sequi, quae contra, improbare, atque affirmandi arrogantiam vitantem fugere temeritatem, quae a sapientia dissidet plurimum. Sed hoc vitium effugere qui volet, non satis est si ad res considerandas adhibeat et tempus et diligentiam, nisi ad ea etiam, quae ignorat, a doctissimis quibusque interroganda adhibeat et curam et modestiam. Qui vero in Academiis Christiani orbis insignibus litteras discunt, hi et eruditissimorum virorum frequenti disputatione instructi, et iuvenum exercitatissimorum quotidiana conflictatione vexati, vitium huiusmodi vitare facilius possunt. Praeclare autem cum eo agetur, cui praeceptor contigerit et eruditus et pius; qui cum certa ab incertis separet, tum vanis quaestionibus declinatis, utiles et necessarias seligat, doceatque discipulos esse quandam doctam, ut ita dicam, ignorantiam, sapientiusque esse quaedam nescire quam scire. Alterum enim est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt, easdemque non necessarias. Quo in genere multos etiam e nostris peccasse video; ut eas quoque quaestiones latissime persequerentur, quibus Porphyrius abstinuit, homo impius, sed in hac re prudens tamen, ut Platonis Aristotelisque discipulum possis agnoscere; qui nec quidquam nisi opportunis et loco et tempore tractavere, nec quaestiones ullas persecuti sunt, quae iuvenum ingenia obruerent, non iuvarent. Nostri autem theologi, importunis vel locis, longa de his oratione disserunt, quae nec iuvenes portare possunt nec senes ferre. Quis enim ferre possit disputationes illas de universalibus, de nominum analogia, de primo cognito, de principio individuationis (sic enim inscribunt), de distinctione quantitatis a re quanta, de maximo et minimo, de infinito, de intensione et remissione, de proportionibus et gradibus deque aliis huiusmodi sexcentis, quae ego etiam, cum nec essem ingenio nimis tardo, nec his intelligendis parum temporis et diligentiae adhibuissem, animo vel informare non poteram? Puderet me dicere non intelligere, si ipsi intelligerent qui haec tractarunt. Quid vero illas nunc quaestiones referamus? Num Deus materiam possit facere sine forma, num plures angelos eiusdem speciei condere, num continuum in omnes suas partes dividere, num relationem a subiecto separare aliasque multo vaniores, quas scribere hic nec libet nec decet, ne qui in hunc forte locum inciderunt, ex quorundam ingenio omnes scholae auctores aestiment. Illis igitur vitiis declinatis, quod in rebus naturalibus et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id non modo, ut inquit ille, iure laudabitur, verum id ut fiat, erit etiam summopere necessarium, si theologi perfecti pleneque sapientes esse volumus. Prudenter enim Hieronymus Pammachium admonet, ut si adamarit captivam mulierem, id est sapientiam secularem, decalvet eam, et illecebras crinium atque ornamenta verborum cum emortuis unguibus amputet. Multos enim tunc foetus captiva dabit, et de Moabitide efficietur Israelitis.

Quibus rebus expositis, superest ut doceamus, an hic locus in theologia firmus, an potius infirmus sit. Ubi nihil nobis immorandum esse video, cum naturae argumentationes constet unas certas, alteras incertas esse. Ac certae quidem sunt, quas dialectici demonstrationes vocant, hoc est quae ex perspicuis exploratisque principiis aliquid certo evidenterque conficiunt. Incertae vero, quae licet probabiles sint, coniecturis tamen huc atque illuc trahuntur; nullam habent suadendi necessitatem. Firmum argumentum illud est: Non longe est Deus ab unoquoque nostrum: in ipso enim vivimus, movemur et sumus. Act. 17. Illud item: Qui plantavit aurem, non audiet? aut qui finxit oculum, non considerat? Psalm. 93. Atque illud etiam: Edentes et bibentes quae apud illos sunt: dignus est enim operarius mercede sua. Lucae 10 et 1 Corinth. 9. Probabile argumentum hoc est, quo Petrus Act. 2 utitur: Non enim ebrii suut hi, cum sit hora diei tertia. Ita patet naturae argumentationes, quae in usum theologiae veniunt, interdum infirmas, firmas nonnunquam esse. Nam qui omnium rerum infinitam volunt esse quaestionem, et nullo loco veritatem fixam constantemque persistere, ii et in naturam ipsam et in Deum impii sunt. Sapienter siquidem Apostolus, cum rationes a natura profectas manifestas esse dixisset, tum demum ad Deum eas auctorem revocavit. Quod notum est Dei, inquit, manifestavit. Num per angelos? num per prophetas? num per apostolos? Minime id quidem: Sed invisibilia Dei, ait, a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Conspicuae igitur et certae sunt quandoque naturae rationes. Vani namque sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei, neque operibus attendentes cognoverunt quis esset artifex. A magnitudine etiam speciei et creaturae cognoscibiliter poterit creator horum videri. Evidentes itaque sunt, atque adeo firmae naturales quaedam argumentationes. Non ergo speculativae disciplinae, quae ex huiusmodi argumentationibus conflantur et efficiuntur, errores sunt inanesque fallaciae. Quod Lutherus non stulte modo verum impie etiam asseruit. Quod enim humana scientia atque sapientia omnis a Deo sit, non solum illo Apostoli testimonio, quod modo posuimus, ostenditur, sed aliis etiam, quae a Clemente Alexandrino referuntur. Unum est illud: Omnis sapientia a Domino Deo est. Alterum illud: Vocavi ex nomine Beseleel, et implevi eum sapientia et intelligentia ad excogitandum quidquid fabrefieri potest, etc. Fabrilis igitur ars atque omnis proinde humana disciplina ad Deum tamquam ad fontem et primum sapientiae cuiusque principium referenda est. Ex quo et multis aliis intelligi debet, qui philosophiam errorem esse inanemque fallaciam aiunt, eos non solum stultitiae sed etiam impietatis esse damnandos. Deus quippe veritas est, et ab eo error est nullus. Qua ex re facile etiam intelligitur, cum philosophiae rationes a divina veritate sint sumptae atque petitae, qui illas reiiciunt, hos Dei veritati, qua illae subsistunt, refragari. Nec quod tali fundamento nititur, imbecillum esse aut infirmum potest. Quocirca frustra homines vani conabuntur philosophiae naturaeque rationes evertere. Utrumque enim lumen et naturae et fidei, quorum altero naturalia, altero supernaturalia videre dicimur, a Deo est. Illa enim Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem, et: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, ad naturalem etiam mentis illustrationem referuntur. Ita non minus a Deo falleremur, errantes in naturae lumine, quam si per fidei lumen erraremus. Luminis igitur naturalis ducatum, investigationem, argumenta repellere, non modo stultum est, quod Augustinus 4 De Trin. docet, verum etiam impium, quod hoc

nos loco abunde docuimus. Qui quidem locus concludi iam poterat, nisi prius argumentis illis respondendum esset, quae haeretici contra posuerunt. Prima igitur videamus, deinceps ordine reliqua.

Responsio ad primum. Principio itaque veterum nobis auctoritatem opponunt. Quod dum faciunt, veteribus sunt iniurii. Quid enim est aliud humanas scientias omnes a patribus condemnari, quam eos fuisse non modo imperitos verum etiam alienos ab humanitate? Nam, quoniam homo rationis est particeps, consequentia cernit, principia et causas rerum videt, earumque progressus, et quasi antecessiones inquirit, similitudines comparat et rebus visibilibus adiungit atque annectit invisibiles. Qua mentis inquisitione investigationeque efficiuntur naturales in homine disciplinae, quarum studium qui vituperat, haud sane intelligo quidnam sit quod laudandum putet. Quia vero longum esset alia loca ex eisdem ipsis patribus adscribere, in quibus humanae doctrinae commendantur, non libet nisi unum solum ex Augustino referre, in illo etiam ipso libro Contra Felicem Manichaeum, cuius testimonium nobis isti vel maxime obiiciunt. Augustinus igitur, quamvis eos haereticos reprehendisset, qui auderent auctoritatem Ecclesiae rationis pollicitatione superare, naturales tamen rationes suo loco et gradu commendat inquiens: Fidei imperator clementissimus et per conventus celeberrimos populorum atque gentium, sedesque ipsas apostolorum arce auctoritatis munivit Ecclesiam, et per pauciores pie doctos copiosissimis apparatibus etiam invictissimae rationis armavit. Verum illa rectissima disciplina est, in arcern fidei recipi infirmos, ut pro eis iam in tuto positis fortissima ratione pugnetur. Ex quo loco quid Augustino placeat, lectores vident. Cum enim apud illum ratio cum auctoritate confertur, iacet quidem rationis species, valet auctoritas. Sed nusquam ille tamen has duas argumentandi virtutes ita seiungit, quasi possit quisquam, qui non idem simul et ratione et auctoritate nitatur, esse theologus. Indoctum quippe armat fide, doctum etiam ratione. Non igitur humanas disciplinas naturalesve earum ratiocinationes damnant doctissimi viri, sed illos, qui cum in unitate catholica non sint et Christiano tamen nomine glorientur, audent imperitos quasi ratione traducere; quia iacere se abiectissime sentiunt, si eorum cum auctoritate catholica auctoritas conferatur, ut ab Augustino ad Dioscorum scriptum est. Illos etiam damnant, qui philosophiam Evangeliis praeferunt, quibus Averroes Paulus est, Alexander Aphrodisaeus Petrus, Aristoteles Christus, Plato non divinus, sed Deus, cuiusmodi nos ipsi praesertim in Italia vidimus multos, qui Scriptura Sacra neglecta ad horum philosophorum doctrinas tamquam ad Syrenum scopulos adhaerebant, postque galeros etiam et infulas non prophetas, non apostolos, non evangelistas, sed Cicerones, Platones, Aristoteles personabant. Eos quoque sacerdotes patres nostri reprehendunt, qui plus nimio philosophorum libris indulgent. Noluerunt enim illi, quos occupationibus et gravissimis et maxime necessariis oportebat esse districtos, eos philosophiae studiis praepediri. Basilius certe ac Gregorius

tredecim annis, ut Literis Sacris totos se dederent, sapientiae secularis libris omnibus valedixerunt. Testatur etiam de se in epist. ad Galat. Hieronymus, annis quindecim nullum sapientium Gentilium librum ne in manus quidem ascendisse. Clemens porro Alexandrinus huiusmodi viris, qui in Ecclesia doctores perfecti et absoluti esse debent, philosophiae studia, causa solum relaxandi animi, in otio permittit, et quoniam ancillas, ut vocarent ad arcem, sapientia misit, admonuere patres, disciplinas, quas vocant liberales, theologiae subservire oportere, non dominari. Curaturum itaque illarum studiosum, ne ancillarum amatoriis delectatus, dominam, hoc est veram sapientiam negligat; quin etiam curaturum, ut si Agar Aegiptia Abrahami complexibus insolescit, eiiciatur foras atque exulet, nec sinatur aut Ismael Isaaci simplicitatem irridere, aut Agar Sarae bonitatem contemnere. Affligat ancillam domina et corrigat, habeat in manibus, utatur ea ut libitum fuerit. Si enim modesta, erit utilis; quae, cum ei praeter modum indulgetur, est etiam perniciosa. Fugax est enim vita nostra, et quod plus temporis studiis humanis impartimur, id divinis adimamus necesse est, quibus nos Christi religio consecravit. Qui doctrinis item liberalibus nimium vacant, ii fere errores imbibunt, qui vix elui possunt. Qua de re lege quoque cautum est in Concilio Lateranensi sub Leone X, sess. 10. Est etiam lex apud nostros sanctissima, quae in huiusmodi disciplinis solum adolescentes, neque omnes, sed ingeniosos exercet; grandioribus autem natu ingenioque tardiore studia haec interdicit. Quod si legem perrumpunt quidem, aut in philosophia et dialectica plus temporis et curae sumunt quam aequum est, non propter istorum vitium est aut philosophia speculativa aut scholastica theologia, quae illam in usum suum vindicat, contumeliose vexanda. Nam ne illa quidem nos fugiunt, quae vulgi etiam sermone teruntur: Nequid nimis; Modus omnibus in rebus est optimus, et quod versibus persecutus est Horatius: Est modus in rebus, sunt certi denique fines, ceteraque gravissime. Notum enim lectoribus carmen. Utrumque itaque vitium reprehendimus, et eorum, qui Aristotelis Platonisve libros diu noctuque versant, et eorum, ac multo etiam magis, qui cum omni rerum naturalium cognitione vacui sint, ubi primoribus, quod aiunt, labris Sacras Literas degustarint, tum se theologos absolutissimos profitentur, tum philosophiam quasi rebus theologicis tractandis ineptam negligunt. Sed ad sanctorum testimonia satis dixisse videmur. Responsio ad secundum. E Sacris vero Literis Ecclesiastici primum testimonium obiicitur. Cuius tamen veram germanamque intelligentiam facile assequemur, si libri totius quasi scopum et mentem teneamus. Salomonis autem eo libro praecipuum institutum est declarare quisnam sit hominis ille finis, gratia cuius sit conditus, hoc est quonam loco humana felicitas sita sit. Nam cetera, quae Ecclesiastes ex concione disserit, huc demum pertinent et revolvuntur omnia. Ponit igitur a principio statim generale pronunciatum illud: Vanitas vanitatum et omnia vanitas, quo significat, nulla huius seculi bona ea esse, quae finem homini suum exhibere possint veramque illi praestare felicitatem. Hoc enim sensu res omnes vanas Sapiens vocat. Nec absurde id quidem. Vanum namque id definiri solet, quod fine caret, seu ad finem, qui quaeritur, otiosum est. Iure itaque res illae vanae vocantur, ut quibus quietem homo si quaerat, non inveniat, felicitatem si expectet, frustra expectet; finem suum si persequi ac tenere cupiat, vanus fiat.

Themate igitur in hunc sensum ab initio concionis posito, quo universa huius mundi bona Salomon complexus est, tum deinde sigillatim omnia persequitur, ostenditque non in sapientia, non opibus, non divitiis, non voluptate hominis beatitudinem esse locatam. Monstrat autem primo capite, per humanas disciplinas hominem non beari. Id quam apte et divine probet, non est huius loci exponere. Tantum sunt lectores admonendi, ut ne Aristotelis vario versentur errore, qui in contemplatione rerum supremarum summum hominis bonum collocavit. Qui si loqueretur de mentibus corpore solutis, et vitae futurae felicitatem quaereret, nobis, id est Divi Thomae familiae, aliquid profecto diceret. Sed cum de immortalitate animi tum hoc tum illud, nec idem dicat semper quidque potissimum sentiat, difficile sit intelligere, de altera profecto vita, quam vel non habebat exploratam, vel penitus ignorabat, ecquid dicturus erat homo aut impius aut certe varius et anceps sensuumque praesidio destitutus, quibus ille administris in iudicio rerum omnium utebatur? De felicitate igitur praesentis vitae loquitur. Hinc enim in Ethicis et Politicis opes, divitias, amicos, salutem ceteraque huiusmodi caduca etiam et temporaria bona, quasi felicitatis adiumenta requirit. Et in lib. De bona fortuna sine exterioribus bonis, quorum fortuna, ut ait, est domina, negat aliquem felicem esse. Quam ob rem de iudicio Aristotelis dubitari non potest; recte ne autem dixerit an secus, de eo fortasse dubitari potest. Verum qui Ecclesiastis hoc primum caput intellexit, is iam sine dubio poterit Aristotelis errorem facile deprehendere. Nam cuiusmodi felicitatem habebit superna illa ac supercoelestia contemplando animus tanta mole corporis non onustus, sed obrutus? Cogitationes, inquit Sapiens, mortalium timidae et incertae providentiae nostrae. Corpus enim, quod corrumpitur, aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Et difficile aestimamus qua in terra sunt; et quae in prospectu sunt, invenimus cum labore: quae autem in coelis sunt quis investigabit? Ecclesiastes quoque primo, Cunctae, ait, res difficiles, non potest eas homo explicare sermone. Miranda sane et digna Salomone sententia, quae declarat id quod Aristoteles quoque ipse severe atque prudenter dixit, mentis nostrae aciem non aliter ad ea quae manifestissima sunt caligare, quam noctuae oculos ad fulgorem solis. Quo magis Aristotelis consilium nonnulli, ac recte illi quidem, admirantur, quod cum non ignoraret quam infirmae essent ingenii nostri vires, memoria angusta, fluxa, infidelis; acumen retusum, impeditum, debile; segnis diligentia et tarda; in eo constituerit felicitatem, quod adeo in hac vita tenue est et exiguum, adeo obscurum et imperfectum, adeo infirmum et instabile, adeo non per se idoneum ad beandum, adeo denique paucorum hominum, ut nihil propemodum habere videatur ex his, quae verae felicitatis definitio continet. Qualis enim felicitas est, quae frequentissime intercipitur et rebus abiectissimis cedit? quae non est commune bonum humani generis, sed quod paucissimi consequi ac tenere possint? ad quam si omnes homines, ut par est, ad finem suum conarentur, respublica omnis interiret? quae aucta hominis requiem non augeat sed laborem? quae hominis desiderium non satiet, sed excitet? humana quippe mens, quamdiu hic vivitur, rerum cognitione torqueri potest, satiari non potest. Maneat igitur, vitae huius felicitatem in primae philosophiae usu, hoc est in rerum immaterialium contemplatione non consistere, ut quam morbus tollere valeat, dolor

intercidere, inopia interturbare. Nam si ad hanc Aristotelicam felicitatem necessarius est aliorum etiam bonorum quasi concentus, talem nobis felicem Aristoteles fingit, qualis, ut arbitror, nemo unquam erit, et, ut confirmare possum, nemo certe fuit. Quid quod, ut idem Aristoteles in libro De bona fortuna tradit, ubi plurimus intellectus, ibi minima fortuna, ubi autem plurima fortuna, ibi minimus intellectus? Ecclesiastes cap. 9: Vidi, ait, nec sapientium panem nec doctorum divitias nec artificum gratiam, sed esse tempus casumque in omnibus. Qua igitur ratione fortunae bona ad felicitatem necessaria esse dicemus, quae casui subiecta insipienti, quam sapienti magis obveniunt? Quanto sapientius Salomon hominis finem, qualis in hac mortali vita quaeri potest, in Dei timore et amore constituit! Deum time, inquit, et mandata eius serva, hoc est omnis homo. Atque sententiae huic reliqua omnis Divina Scriptura consentit. Beatus vir, ait, qui timet Dominum, in mandatis eius volet nimis; et: Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis eius; et: Beati immaculati in via, etc.; et apud Matthaeum Dominus, Beati, inquit, qui esuriunt et sitiunt iustitiam; et: Beati mundo corde. Nimirum in praesenti seculo aut haec beatitudo est, aut nulla omnino est. Per hanc enim veram et perfectam felicitatem assequimur, per hanc etiam summe beato, hoc est Deo maxime appropinquamus. Quemadmodum autem quo quidque est maxime calido propinquius ac similius, eo calidius est: ita quo quis Deo est in hac vita proximior ac similior, eo beatior ac felicior erit. Paulus etiam apostolus, non modo D. Thomas, dixit dilectionem Dei in hac vita cognitioni scientiaequae praestare. In dilectione itaque Dei huius vitae felicitas sita est, non in cognitione. Nec si rerum terrestrium atque coelestium cognitio, quam naturales in homine disciplinae pariunt, neminem facere felicem potest, statim est a Salomone damnata. Sed studium humanae scientiae occupationem vocat pessimam, quod molestissima sit. Malum enim in Scripturis interdum non pro culpa sed pro poena usurpatur. Idem quoque studium vanitatem nuncupat, quod nec homini finem suum praestat et ad veram felicitatem consequendam otiosum est. Hoc vero testimonio si adversum liberales scientias abutimur, vituperemus simul opes, divitias, regna, artes, omnia denique quae sub sole fiunt. Nam eadem de his quoque Sapiens dixit. Illud quoniam stultissimum est, fateamur omnino ex verbis Ecclesiasticis nihil contra disciplinas humanas confici posse. Responsio ad tertium. Multo vero minus ex Proverbiis conficitur; nam verba illa plane de caeca voluptate intelliguntur, quam apud Ciceronem Plato escam malorum appellat, quod ea videlicet homines capiantur, ut hamo pisces. Non est philosophia meretrix illa vaga et garrula, quietis impatiens, procax, blanda, adulatrix, praeparata ad decipiendas animas, sed, si quid tale est, est illa Thamar, quae causa prolis sedit in trivio, ad quam studiosus et fidefis Iudas declinavit, indeque genuit Phares et Zaram, qui in Evangeliis memorantur. Non sunt musae sirenes, ut est apud Pythagoram; castae sunt, non meretrices; veraces sunt, non fallaces. Qui sirenum cantibus delectantur, hi sunt in vitio; qui musas amant, in vitio non sunt. In epist. autem ad Coloss., eodem Clemente auctore, non reprehendit Apostolus philosophiam veram, hoc est quae de naturae rebus vere sentit, sed epicuream, quae videlicet tollit providentiam et in deorum numerum refert voluptatem, et praeter res corporeas nihil esse credit. Huiusmodi ergo aliasque similes philosophorum doctrinas condemnat Paulus, quae ab ipsis auctoribus philosophiae nomine venditantur, cum nihil re vera minus sint, sed ignorantium hominum traditiones, quemadmodum eas vocat Apostolus. Vera autem et

naturalis philosophia non hominum traditione sed Dei revelatione habita est, ut supra eiusdem etiam Apostoli testimonio ostendimus. Cum vero eodem ipso cap. scriptum sit: Hoc autem dico, ut nemo vos decipiat in sublimitate sermonis, mirum est, cur Lutherus, Philippus et alii quos, quoniam adhuc in Catholicis habentur, nolo hic nominatim cum haereticis lacerare, eloquentiam et omnem sublimem dicendi characterem non reprehenderint. Absurdum est enim, ut quibus verborum disciplinae placent, his rerum cognitio displiceat. Sed periculosa curiositas (nam hoc dicit quidam) et nimia in definiendis rebus obscuris audacia e philosophiae studio sunt nobis natae. Atque idem excusatione summae stultitiae, summae improbitatis odium deprecans adiicit, se non in totum philosophiam damnandam putare. Hoc autem calumniandi genus quale sit et cuius hominis, quis non videt? Certe non aperti, non simplicis est, non ingenui, non iusti, non viri boni; sed versuti potius, obscuri, astuti, fallacis, malitiosi, callidi, veteratoris, vafri. Non nascuntur, mihi crede, e studio philosophiae vitia, sed ex errore et ignorantia nascuntur. Quid enim philosophiae magis contrarium esse potest, quam aut vana periculosaque sectari, aut quod non satis exploratum sit et cognitum, id sine ulla dubitatione definire? Quid vero sibi vult oratio illa, se non in totum philosophiam damnandam putare? Quam igitur partem philosophiae damnat? An, ut Lutherus, eam quae contemplatur et cernit? Explicet atque excutiat intelligentiam suam, ut videat quae sit in ea species, forma et notio philosophiae. Nos enim non more vulgi doctrinam stoicam, aut platonicam, aut pythagoricam, aut aristotelicam, philosophiam appellamus; sed, ut homines definiendi periti, si interpretari volumus, studium sapientiae, si rem ipsam quaerimus, rerum humanarum ac divinarum, terrestrium atque coelestium scientiam. Quam non dico in totum, sed ne in partem quidem damnare, vel insignis stultitiae est vel malitiae manifestae. Augustinus porro lib. 1 De morib. Eccles. Cathol., cap. 21, curiosam naturae inquisitionem et nimium quendam amorem terrenae sapientiae cavendum intelligit, non veram philosophiam, quae est amor sapientiae moderatus. Responsio ad quartum. Iam vero quod ex priore ad Corinth. epist. opponitur, nihil illud movere potest. Nam quod ait: Perdam sapientiam sapientium, id perinde est ac si dixisset: sapientiam sapientium obscurabo. Quomodo? Nempe illustrando mundum maiori doctrinae lumine, ad quam doctrina philosophorum omnis nulla esse videatur; sicut etiam sol fulgore suo stellarum lucernarumque lucem dicitur perdidisse. Prudentiam autem prudentium Deus reprobavit, quia non elegit, nisi quae stulta sunt mundi, ut confunderet sapientes. In quem sensum fortes et potentes reprobasse dicitur, quia infirmos et ignobiles elegit apostolos, ut Dei virtus magis in Evangelii praedicatione clareret. Quamquam Clemens 1 lib. et 5 Stromatum docet, non esse hic forte sermonem de vere sapientibus et prudentibus, sed de his qui sibi sapientes et prudentes viderentur. Sicut non vocatur Evangelium stultitia, quod stultitia sit, sed quod ita huius mundi sapientibus visa sit. Nam illud: Scientia inflat, facillimum intellectu est. Non enim magis scientiam hic damnat Apostolus quam opes, regna, pulchritudinem, vires, abstinentiam virginitatemque damnaret is qui haec omnia inflare testaretur. Clemens vero Alexandrinus 2 Stromatum lib. de illis hoc exponit, qui se sapientes existimant, cum tamen superbi sint, nihil re vera scientes, sed languentes circa quaestiones. Quae intelligentia ex eo probabilior efficitur, quod statim Apostolus subdit: Si quis autem se

existimat scire aliquid, nondum cognovit quemadmodum oporteat eum scire. Non itaque vera scientia inflat, sed quae videtur esse, nec est tamen, ea inflat. At 7 Stromatum lib. nove exponit inflare pro eo, quod est, facere ut magnifice sentiant qui eam habuerint. Refert vero in hoc illud Ecclesiastici 4 cap., ή σοφία ύιούς έαυτής άνύψωσε, id est: sapientia filios suos inflavit, sic enim vertit interpres. Quod alii: exaltavit, Hieronymus vero: vitam inspiravit. Verbum autem άνυψόω, elevare et tollere est. At vero illi testimonio ex 1 ad Tim., cap. 6. Divus Hieronymus in Comment. super epist. ad Titum., 1 cap. respondet in haec verba: Quaeritur quare ad id quod Apostolus ait: «Secundum fidem electorum Dei et cognitionem veritatis» iunxerit: «Quae iuxta pietatem est», utrumnam sit aliqua veritas quae non in pietate sit posita, et nunc ad distinctionem illius inferatur cognitio veritatis quae iuxta pietatem est. Est plane veritas, quae non habet pietatem, ut si quis grammaticam artem noverit vel dialecticam, ut rationem recte loquendi habeat, et inter falsa et vera diiudicet. Geometria quoque et arithmetica et musica habent in sua scientia veritatem, sed non est scientia illa pietatis. Scientia pietatis est nosse legem et intelligere prophetas, Evangelio credere, apostolos non ignorare. Absque pietate vero notitia veritatis delectat ad praesens; sed aeternitatem non habet praemiorum. Hactenus Hieronymus. Sanos ergo sermones vocat Apostolus eos, qui salutem animae praestant, pios vero, qui pios et religiosos homines faciunt. Haec humana scientia non exhibet, sed non proinde est theologo inutilis. Responsio ad quintum. At apostoli non fuerunt humanis litteris eruditi. Fateor. Christus non docuit eos geometriam, astrologiam, physicam. Et hoc item fateor. Spiritus Sanctus docuit eos omnem veritatem, nec philosophiam, arithmeticam aut geographiam docuit. Verum est et id quidem. Christus nobis et apostolis non dialecticam artem, sed nudam scientiam, quae fide ac bonis operibus custoditur, tradiderunt. Non repugno. Non igitur sunt disciplinae istae Christiano doctori utiles. Id vero est quod ego constantissime pernego. Apostolis siquidem, ut ait Clemens, Spiritus Sanctus omnia plene suggerebat, quae erant et ad Scripturam Sacram intelligendam et ad docendum cuiusvis generis homines necessaria. Nos autem, qui Spiritus hoc peculiare donum non habemus, si humanarum simus litterarum rudes et ignari, nec divinas percipere sane possumus, nec perfecti esse in Ecclesia doctores. Christus etiam et apostoli non docuerunt nos humanas disciplinas, ut fides nostra non esset in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Docere etiam nihil voluerunt, nisi quod esset ad salutem necessarium. Alioqui, si exemplum placet, ignoremus grammaticam, quoniam apostoli grammatici non fuere. Simus barbari, quia non fuerunt eloquentes apostoli. Nihil consulto ac cogitato meditatum et praeparatum inferamus, quod apostoli haereticis, philosophis tyrannisque evincendis repente atque ex tempore sapientissime loquebantur. Quomodo autem docti sint omnem veritatem, Augustinus in Ioannem declaravit. Sunt autem sine dubio humanae quaedam veritates, quas tametsi apostoli non sunt edocti, nos tamen utiliter addiscimus. Quod enim disciplinis humanis subiecta sit veritas, quam tractent et in qua versentur, adeo est manifestum, ut stultum sit et me probare velle et alios negare. Quo vero tempore, quo loco, quocum hominum genere disciplinis humanis theologo sit utendum, nam et hoc in argumento quaeritur, alio libro sumus fuse ac diligenter explicaturi. Itaque nunc res eas praetermittimus, quarum ratio et maior est et in aliud tempus disserenda.

Responsio ad sextum. Tantum ergo postremum illud argumentum restat, cui respondere debeamus. Id quod argute Clemens Alexandrinus 1 Stromatum lib. facit, inquiens: Non per ablationem philosophiae perimitur veritas, sed ad eam cooperatrix et adiutrix invenitur; sicut primus et secundus gradus ei qui ascendit in coenaculum, et grammaticus ei qui est philosophaturus. Nam et visus et auditus confert ad veritatem, mens autem est quae eam apposite et naturaliter cognoscit. Perspicuitas etiam opem fert ad tradendam veritatem, et dialectica, ne prosternamur ab haeresibus. Et est quidem per se perfecla Servatoris doctrina et nullius indiga, cum sit Dei virtus et sapientia. Accedens autem philosophia non veritatem facit potentiorem, sed debilem adversus eam efficit sophisticam argumentationem, et propulsans dolosas adversus veritatem insidias, vineae est sepes et vallum. Et quae est quidem ex fide veritas tamquam panis necessaria est ad vivendum. Quae autem praecedit disciplina, est obsonio similis et bellariis. Desinente coena, suavis est placentula, ut ait Pindarus Thebanus. Hactenus Clemens. Hactenus etiam nos de octavo loco dixerimus. Ac si quae sunt forte reliqua, ea in nono, qui statim sequitur, disserentur.

DE PHILOSOPHORUM NATURAM DUCEM SEQUENTIUM AUCTORITATE