De locis theologicis

CONTRA HAERESIS FINITIONEM ARGUMENTA QUAEDAM

At enim ut haec definitio illustrior appareat quibusdam argumentis exploranda est. Primum Christiana doctrina et institutum est haeresis, ut auctor est Philo in libello De uita theoretica supplicum (apud Euseb. lib. histo. eccles. 2 cap. 17); at non est error sed ipsa potius catholica veritas, etc. Deinde apostata a fide et religione Christiana catholicae veritati aperte repugnat, quam semel professus est; non tamen est haereticus. Praeterea Ex verbis inordinate prolatis, ut Hieronymus ait, incurritur haeresis: sine errore ergo et pertinacia hoc crimen invenitur. Praeterea Dubius in fide infidelis est (De haereti. ca. I): si ergo antea erat Christianus ex eiusmodi dubitatione efficietur

haereticus. Nihil enim est in genere quin in aliqua eius generis specie constitutum sit. Quod si haesitatio illa est haeresis, qui autem haesitat suspensus et incertus animi pendet nullique rei omnino assentitur, fit ut haeresis sine errore aliquando sit. Nam error veritati repugnans assensionem habet. Ad haec Divus Thomas (I p. q. 32 art. 4) docet quod opinari falsum circa ea quae sunt nobis principaliter ex fide tradita hoc ipso inducit haeresim, maxime si pertinacia adiungatur. Sine pertinacia igitur haeresis esse potest. Id quod ecclesiae usus confirmat quae ex una actione adorandi idola circuncidendiue puerum hominem quasi haereticum iudicat, non iudicatura si ad haeresim pertinacia nimiaque illa in errore perduratio exigeretur. Adde quod incredulitas et duritia cordis sine pertinacia esse non potest: discipuli ergo undecim, quorum incredulitatem et duritiam cordis Dominus increpavit, habuerunt in errore pertinaciam. At error circa resurrectionis articulum, quam Dominus ipse manifeste praedixerat, fidei catholicae aperte erat contrarius: quare si finitio illa vera et perfecta est, discipuli in haereseos crimen incurrere. Id si perabsurdum est, dicamus potius in ea definitione et superesse quicquam et etiam abesse. Haec vero argumenta paucis quam fieri poterit expediemus. Non enim hoc loco nos de haeresi institutionem suscipimus quae nisi longissima oratione nullo modo absolueretur, sed quasi praetereuntes breviter et circunscripte explicare volumus quidnam proprie haeresis sit, unde quis sit haereticus error eluceat et quae haeretica propositio, quam in voce vel scripto erroris haeretici signum esse nemo qui vir doctus sit ignorare potest. (Ad I argum.) Primum igitur haeresis Graece ab electione dicitur, ut auctor est (24 q. 3 ca. Haeresis) Hieronymus (in 5 ca. epist. ad Gala. et in c. 3 epist. ad Titum), Isidorus (lib. 8 etymolog. c. 3), D. Thomas (2.2 quaest. 11 artic. 1 et in 3 cap. episto. ad Titum). Graecam vero hanc vocem Latinus novi testamenti interpres interdum servat (1 Cor. 11), quandoque in sectam vertit, ut ad Galat. 5, ubi editio nostra in carnis operibus sectas habet, Graeca habent haereses, et Acto. 28 Iudaei cum Paulo inquiunt, Nam de secta hac notum est nobis quod ubique ei contradicitur, haeresim Graece Lucas dixit. Secta igitur et haeresis eadem res sunt, sed ut secta a sectando sic haeresis ab eligendo dicitur: ἀπὸ τοῦ αἱρέομαι, quod est eligo (Isidorus 8 Etymol., Thomas II-II.11.1 ad 3). Deinde et illud animadvertendum, nomen haereseos apud Graecos veteres et Latinos auctores generale esse et unanquamlibet sectam designare, ut Platonicam Stoicam Peripateticam. At Christiani scriptores contracto vocabulo haeresim nuncupant sectam et divisionem, qua quis a communi se ecclesiae fide seiungit priuatamque opinionem eligens a catholica institutione discedit. Praeterea et illud, licet sit in promptu et multorum sermone teratur, commemorandum est tamen, doctrinam evangelicam proprie neque haeresim neque sectam appellandam. Tum quia eam non sequimur ex electione nostra: nec enim commentum aut inventum nostrum est sed habemus ex traditione divina, ut non nobis sic an aliter opinandi optio detur sed Deum quacunque trahit retrahitque sequamur. Tum etiam quoniam evangelii doctrina semper catholica et universalis fuit, ad omnes aeque pertinuit omnesque eam omni tempore tenuerunt, qui de Deo et veritate recte sentirent. Cum ergo haeresis et secta privatam quandam disciplinam sonent quam sibi unusquisque pro suo arbitrio et eligit et sequitur, nimirum catholica disciplina, hominibus ad unum omnibus a Deo tradita, nec secta nec haeresis vocanda est, quamlibet philosophorum placita haereses vocitentur. Auctores sunt Hieronymus (in tertium caput epist. ad Tit.), Isidorus (8 lib. etymolog. cap. 3), Theophilactus (in 2 cap.

epist. ad Colossen.), Tertulianus (in lib. De praescriptionibus haereticorum). Quod igitur Philo nostram religionem haeresim dicit, neque in malam partem tamen, more illius aetatis facit: sic enim fere ab hominibus appellabatur. (Ad 2 argum.) At vero utrum apostasia haeresis sit magna doctissimorum dissensione certatur. Syluester (in ver. Haeresis, I quaest. 2) affirmat apostatam haereticum proprie non esse; sed in ver. Aposta., 1 et 2, secum ipse, ut videtur, pugnat. Caietanus (II-II quaest. 11 artic. 1) docet quod apostatae vere haeretici sunt quia, licet non credant in Christum ―ut ait― actu elicito, profitentur tamen eum charactere Christiano; in haeresim itaque incidunt, cum desciscant a fide catholica quam professione tenebant. At in Summa in ver. Apostata videtur contra sentire inquiens: Apostasia peior est haeresi, utpote excedens ipsam totaliter tollendo fidem. Cardinalis Turrecremata (in lib. 4 part. 2 cap. 13) aperte confirmat apostatam haereticum non esse. Quae eadem sententia est D. Thomae (II-II q. 11, art. 1 et q. 12 art. 1 ad tertium), ubi expresse dicit apostasiam non importare determinatam speciem infidelitatis sed recipere speciem a termino ad quem est motus recedentis a fide. Ac certe usu et more loquendi sanctorum haereticus ille duntaxat est qui post professionem Christianae fidei sub nomine Christiano doctrinae Christi resistit, ut Augustinus inquit (18 De Ciui. Dei c. 51) et 16 lib. cap. 2 tradit quod Cham medius Noe filius nec in primitiis Israelitarum nec in plenitudine gentium tanquam se ab utroque discernens et inter utrunque remanens typus haereticorum fuit. Atque Origenes (in tertium cap. epist. ad Tit.) Haereticus, inquit, est ille qui Christo se credere profitetur sed aliud de veritate Christianae fidei credit quam habeat traditio definitionis ecclesiasticae. Et ne singulorum verba referendo prolixi et molesti simus, Ambrosius (in 3 cap. epist. ad Tit.), Gregorius (5 mora. ca. 11), Beda (in Lucae c. 17) idem cum Divo Thoma et Augustino sentiunt, nec quisquam veterum in longissimis adversum Iulianum disputationibus eum haereticum sed apostatam nominavit. Sed ne ratio quidem Divi Thomae pessima est: is enim qui totam Christi doctrinam reiicit nihil videtur eligere sed penitus a fide discedere. Item apostasia motum quendam importat discedentis a fide; motus autem non habet speciem a termino a quo sed a termino ad quem: cum ergo apostata ad Iudaeorum superstitionem et errorem accedit Iudaicae infidelitatis reus est, cum vero ad paganismum paganaicae infidelitatis culpam contrahit. Quo fieret ut apostasia, si haeresis est, in duabus speciebus eiusdem proximi generis collocaretur. Rectius ergo Divus Thomas philosophatur cum ait apostasiam nullam determinatam speciem infidelitatis prae se ferre sed ad eam redigi et reduci ad quam apostata accessit. Nam ex eo quod recessit a Christiana fide, apostasia speciem non habet sed circunstantiam quandam aggrauantem iuxta illud: Melius erat eis non cognoscere viam iustitiae quam post agnitionem retrorsum conuerti (2 Petr. 2). Quo magis eos miror qui in contrariam sententiam verba D. Thomae rationesque deflectunt. Sed eorum argumenta videamus. Unum est quod haereticus homo per multiplicationem haeresum haereticus esse desineret. Nam si in aliam et aliam haeresim quotidie laberetur quousque totam prorsus desereret catholicam fidem, iam ex haeretico per augmentum haeresum priore nomine amisso apostata fieret. Alterum argumentum est quod poenae in iure adversum haereticos decretae apostatas etiam comprehendunt, id quod non esset si illi non essent haeretici, quum nulla lex canonica sit quae in huiusmodi apostatas animadvertat nisi in haereticis contineantur. Postremum argumentum gravius est multo quam cetera, quod Bonifatius octauus apostatas haereticos esse definierit in haec verba:

Contra Christianos qui ad ritum transierint Iudaeorum erit tanquam contra haereticos procedendum. (De haereti. in 6). Sed primum argumentum non est difficile eludere. Quamlibet enim haereses cumulentur, si Christum homo ille generaliter profitetur et sub Christiano vocabulo eius fidem impugnat, haereticus semper erit, apostata non erit. At ubi primum et Christi nomen et totam omnino religionem deserere instituerit, apostata fit et nomen haereseos amittit non per haeresim superioribus adiectam sed per apostasiam novam quae haeresis non est sed maius aliquid haeresi. Quis autem dubitat minora per maiora aboleri et nominibus commutatis priora in posteriora transire? Dispositiones mutantur in habitus, et nomen dispositionis cessat. Scientia viatoris in scientiam comprehensoris vertitur, et scientia illa prior fidesque et fidei nomen eluitur. Incontinens incontinentiis saepius iteratis prauus efficitur, et nomen illud vetus euanescit aut certe in gravius aliud permutatur. Quapropter nihil est admirandum si asserimus haereticum per apostasiam, quae novum crimen est ab haeresi separatum multoque gravius crimen quam haeresis, antiquum nomen amittere et novum comparare, praesertim quum haereticus apud veteres sanctos non ille apertus hostis sit sed falsus propheta qui venit in uestimentis ouium, leprosus item qui dum rectis praua permiscet colorem sanum maculis aspergit, Pharaonis magus qui veritatis imaginem prae se ferens veritati resistit, fons denique et nubes sine aqua, arbor autumnalis, sidus errans, quae omnia aquae fructus lucis speciem obtendunt. Cum ergo haeretici nomen generalem quandam Christi professionem connotet, non est absurdum si cum connotatio abest absit quoque haeretici vocabulum. Quemadmodum si quis coenam ad sequentem diem uariis poculis quam maxime possit uarioque item sermone produxerit, coena iam illi mutato tempore in ientaculum aut prandium etiam conuertetur nec proprie nomenclaturam priorem retinebit. Secundum vero argumentum ita refellitur. Non est dubium quin apostatae in poenas haereticorum incurrunt. Id quod ab ineunte ecclesia perpetuo servatum est, quemadmodum ex Cypriani opusculis vel maxime liquet. Falluntur autem in ea re plurimi, quod omnes ecclesiae leges a iuris voluminibus petendas esse existimant, in quae vel Raymundus vel Gratianus vel quilibet alius decreta sane quam plura congessit. Hinc enim Caietanus noster praeceptum ieiunii quadragesimalis, quoniam in decretis pontificiis quae passim circunferuntur non apparet, vix potuit constituere eodemque labore paene confectus est dum legem quaereret qua clerici monasticam religionem professi ad divinas praescriptas preces exsoluendum adstringerentur. Multae sunt, mihi crede, ecclesiae leges quas non scriptura sed usus inseruit. Nec Conciliorum atque Pontificum scripta omnia iuris contritum volumen complectitur. Apostatarum ergo poenas ante Bonifatium octauum mos ecclesiae praescripserat. Sed quoniam quispiam dubitavit, illius dubitationem Pontifex in eo capite resoluit definiens non aliter adversum apostatas quam contra haereticos procedendum. Verum e Pontificis verbis et diffinitione non habetur apostatas haereticos esse. Nam illa particula, tanquam, similitudinem rei aliquando, non semper veritatem affert. Cuius rei exempla non est opus in praesentia referre, quia in sacris et profanis litteris obuia sunt plurima. At de hoc argumento, cum nominis etiam controversiam habeat, nimis multa dicta sunt. (Ad 3 arg.) Illud porro testimonium, quod Hieronymi nomine scholae theologi iurisque periti etiam terunt, Hieronymi non est; sed a Magistro Sententiarum acceptum D. Thomas ceterique deinceps ―ut solet― usurparunt. At si illa Hieronymiana ad

Damasum epistola de trium hypostaseon vocabulo accuratius relegatur, D. Hieronymus in ea potius sententia est, ut existimet e sensu non e verbis haeresim aestimandam. Ecquid enim aliud sibi vult cum ita loquitur? Ab Arianorum praesule et Campensibus trium hypostaseon novellum a me homine Romano nomen exigitur…. Interrogamus quid tres hypostases posse arbitrentur intelligi. Tres personas subsistentes aiunt. Respondemus nos ita credere. Non sufficit sensus, ipsum nomen efflagitant, quia nescio quid veneni in syllabis latet … Et quia vocabula non edicimus, haeretici iudicamur. Et multa alia posterius eiusmodi e quibus intelligas Hieronymum nihil sibi in recta et sana intelligentia a crimine haereseos timuisse sed novam vocem, ubi venenum sub melle latere suspicabatur, reformidasse. Alioqui illud Hilarii Hieronymus legerat: de intelligentia haeresis non de scriptura¹ orta est et sensus non sermo fit crimen. Itaque, ex verbis inordinate prolatis in haeresis suspicionem incurrere fortasse possumus: in haeresim, si error in fide absit, non possumus. Quum enim fides in intellectu sit, necesse est infidelitatem cuius species est haeresis in intellectu quoque esse. Item veritati nihil contrarium est nisi error; quum ergo haeresis fidei veritati adversetur, sine dubio est error. Sed quoniam interdum legislatores et iudices iuris fictione et praesumptione in foro exteriori crimina persequuntur, dicta factaque externa quae haeresim testari solent et haereses vocant et pro haeresibus puniunt. Quemadmodum et in eos qui foris deserunt fidem opereue externo cultum idolo exhibent, quamuis ex metu id faciant, perinde animadvertunt ac si interius a fide et religione desciuissent. Sed quod ad voces attinet, nihil moror. Nam sicut externa testatio et professio fidei interdum fides nuncupatur, ita etiam externa testatio haeresis eandem quoque nomenclaturam habet. Rerum quippe signa et imagines rerum saepe nominibus appellantur. Quo modo proverbium illud vetus atque laudatum, cui ego vix unquam sum assensus, verum est in sermone vulgari: Ex verbis inordinate prolatis incurritur haeresis. At sermone proprio, ut diximus, haeresis apud Christianos error est eius qui fidem Christi generaliter se habere profitetur nec tamen veram habet. Sed enim de rebus ipsis eos qui fidei et religionis iudicium exercent admonendos putaui ut non eodem modo dictorum ac factorum iudicia faciant. In factis sane quae ipsa per se taetra ac flagitiosa sunt nihil est periculi, si ritu Iudaico circuncidentem aut idolo daemoniue sacra facientem poenis haereticorum mulctent. Tametsi non sum nescius viris et theologiae et iuris peritissimis placuisse, id quod mihi ipsi non displicet, ut quoniam illiusmodi homines non sunt aut haeretici aut apostatae nisi iuris fictione et praesumptione probabili, iudices fidei in ea ipsa quidem externa flagitia studiose nimis ac diligenter inquirant num revera ex interiori infidelitate proficiscantur et prodeant. Quod si constiterit non errore intellectus sed cupiditate metu aut alia quauis animi perturbatione id genus scelera patrata perfectaque fuisse, tunc illa non tanquam haereses sed leuiore animadversione punienda. Verum quum verba quantuncunque inordinate prolata saepe a crimine haereseos, nonunquam etiam a crimine omnino vacent, in eorum sensu et mente inuestiganda adhibeat iudex licet diligentiam vel maximam, sed si in verbis peruersis et inquinatis recta sententia dicentis appareat sanaque et munda fides, admonendus est homo corripiendus terrendus quoque, clementer tamen moderateque mulctandus. Interdum vero dissimulanter est vel tota poena mortalium inscitiae et imbecillitati condonanda, cum liberior loquendi licentia hominum leuissimorum, quamuis errorem non habeat, uehementer coercenda sit, ut quae afferat audientibus aliquando perniciem.

At haec, ut a praesenti instituto aliena, quasi primoribus labris gustata dedimus. Quae sequuntur, ea nostra sunt atque ad hoc tempus et locum proprie pertinent. Quamobrem, ut breviter quidem illa sed enodate explicentur, ingenii quantum potero, laboris plus paene quam potero, adhibebo. (Ad 4 arg.) Controversantur ergo iuris periti atque theologi an dubius in fide haereticus sit; itemque similiter (eadem enim quaestio est) dubitare de una qualibet catholica veritate an sit etiam haeresis. Nam esse, ratio illa posita primum videtur ostendere; deinde et Augustini testimonium illud (In Enchi. c. 17 et 19): Errare est verum putare quod falsum est falsumque quod verum est, vel certum habere pro incerto, incertum vero pro certo, sive falsum sive verum sit. At qui de una quauis fidei veritate dubitat, is habet certa pro incertis; errat ergo contra fidem: fides enim, ut Bernardus ait, ambiguum non habet, quod, si habet, fides non est. Haesitatio igitur illiusmodi error est cum fide pugnans. Quare si pertinaciam habeat adiunctam, procul dubio est haeresis. Praeterea concilium Viennense doctrinam omnem, aut temere asserentem aut vertentem in dubium quod substantia animae rationalis non sit humani corporis forma, tanquam erroneam ac veritati fidei catholicae inimicam reprobat. Non igitur ille solum errat in fidem eique contrarius est qui asserit propositionem haereticam, sed etiam qui veritatem catholicam vertit in dubium. Quorsum insuper illud caput, Dubius in fide infidelis est, in titulo De haereticis ceteris omnino capitibus praeponeretur, nisi ut intelligeremus id genus homines et haereticos habendos esse et tanquam haereticos puniendos? Praeterea is qui dubitat fidem amittit, alioquin non esset infidelis; at fides in baptismo suscepta nisi per haeresim non amittitur. Adde quod de ratione fidei est constans et certa firmitudo; vacillatio autem et dubitatio pertinax fidei corrumpit firmitudinem; est ergo fidei saltem indirecte contraria atque adeo est haeresis. Ea enim re error adversus theologicae conclusioni haeresis est, quia fidei est indirecte corruptor. His argumentis utuntur illi qui dubium in fide, si est in dubitando pertinax, haereticum censent. Nam si ex infirmitate, non ex pertinacia, vacillat et claudicat, omnium una sententia est hunc haereticum non esse: Modicae, inquit, fidei, quare dubitasti? (Matth. 14) Dubitatio igitur hominis infirmi non funditus tollit fidem, quam in imbecillo modicam ait Dominus esse, non nullam. Alii vero auctores etiam ipsi eruditissimi contra sentiunt dubitationem in fide fidei quidem opponi priuatiue, non contrarie, haeresim autem fidei esse contrariam positiue (sic enim scholastici loquuntur): itaque dubitationem non proprie esse haeresim, etiamsi homo prudens vidensque dubitaverit. Quam opinionem multis et ipsi argumentis persuadere conantur. Primum est D. Thomae testimonium prioris ad Corinth. 11 lect. 4, ubi docet de ratione haeresis esse ut quis priuatae disciplinae pertinaciter inhaereat. Nam electio, ut ait, firmam importat inhaesionem, unde colligit haereticum non esse nisi qui spernit disciplinam fidei divinitus traditam et pertinaciter proprium errorem sectatur. Quae eadem sententia Hieronymi est, in cap. quintum epistolae ad Gala. et in cap. tertium epistolae ad Titum, inquientis (24, q. 3, ca. Haeresis): Haeresis ab electione dicitur, quod scilicet eam haereticus sibi eligat disciplinam quam putat esse meliorem. Atque Augustinus, lib. de utilita. creden. ad Honora. cap. primo (24, q. 3, ca. Haereticus), Haereticus, inquit, est qui falsas opiniones vel gignit vel sequitur. At qui dubitat, hic neque habet firmam inhaesionem nec alterutram quaestionis partem eligit nec opinionem falsam aut gignit aut sequitur: non est igitur haereticus.

Rursum haeresis contrarie opponitur fidei et non per negationem aut privationem; at dubitatio, cum non habeat assensum nec dissensum, non adversatur fidei contrarie, nam fides assensum prae se fert; dubitatio igitur non est haeresis. Praeterea haeresis error est catholicae veritati contrarius; error autem assensus est vel dissensus falsus; cum ergo haesitatio nec assensus nec dissensus sit, ne haeresis quidem est. Ad haec dubitatio medium quoddam est inter duas extremas controversantium partes; fides vero et haeresis duo sunt extrema summe maximeque pugnatia: dubitatio igitur, quae inter dogma haereticum et veritatem catholicam intermedia est, non est haeresis sed illius particeps atque vicina. En causae quibus auctores sane nobiles moueri solent ut isto modo opinentur. Nec argumenta eos adversariorum urgent quominus in sua sententia perstent. Etenim cum primum illis obiicitur dubium in fide infidelem esse, hoc ita repellunt. Infidelitas, inquiunt, tripliciter accipi potest. Uno modo secundum puram et simplicem negationem, ut dicatur quis infidelis ex hoc solo quod non habet fidem, et hoc modo ―ut dicit Sanctus Thomas (2.2. q. 10 articu. 1)― in his qui nihil audiverunt de fide no habet rationem culpae sed magis poenae. Secundo capitur infidelitas secundum contrarietatem ad fidem, qua scilicet aliquis repugnat auditae fidei vel etiam contemnit ipsam, et in hoc proprie ―ut eodem loco Divus Thomas affirmat― ratio infidelitatis perficitur. Tertius modus infidelitatis est medius inter duos modos praedictos, et est fluctuatio quaedam inter duas partes nec uni nec alteri adhaerendo; quo modo Stephanus Papa loquitur in illo capite primo de haereticis. Tres vero infidelitatis species eius esse intelliguntur quae proprie fidei contraria est, hoc est non primo aut tertio modo sed secundo. Errare autem eos qui certa pro incertis habent, ita demum esse interpretantur, si aut affirment incerta esse illa quae certa sunt aut negent etiam esse certa. Error enim est propositio falsa verbo sive affirmato sive negato. Qui vero nihil vel affirmat vel negat, hunc proprie non errare, nisi forte is etiam errare dicitur qui scopum non attingit quum sagittam quidem non iecerit, collineaturus tamen si iecisset. In quem sensum peccatores in uniuersum errant, non ii modo qui operantur malum verum etiam illi qui non faciunt bonum. Sed hoc improprium est. Alioqui, ut ad propositum reuertamur, si propterea quod fidem certam esse oportet, quisquis incertus est errorem habet, qui opinabitur Christum esse Deum, hic quoque proprie et errabit et erit haereticus, nempe cum non habeat firmitudinem eam quam veritas fidei requirit. Sicut enim dubitatio fidem pellit, ita etiam opinatio. Formido nanque opinationi coniuncta perinde certo fidei assensui repugnat, ut illa dubitantis ambiguitas. At estne quisquam tanto ductus errore ut veram opinionem esse errorem existimet, quia cum certo assensu quem fides exigit simul esse non potest? Qui igitur habebit certa pro incertis nihil aut asserendo aut infitiando, sed quia pendens animi nec veritatem catholicam nec dogma contrarium eligit, is fictione iuris haereticus forte erit, vocis certe proprietate non erit, cum non sit contrarie et positiue infidelis, quanquam est infidelis negatiue aut etiam priuatiue, eo quod fides sine ullo errore et abiecta omni formidine et cunctatione vera esse intelligitur; si autem formidinem aut cunctationem habet, fides non est. Quod vero ex concilio Viennensi testimonium excitatur, non modo non est contra hos sed maxime horum causam opinionemque confirmat. Cum enim doctrinam omnem, sive asserentem sive vertentem in dubium quod substantia animae rationalis humani corporis non sit forma, tanquam erroneam ac fidei catholicae inimicam synodus reprobasset, ne quispiam putaret dubium atque assertionem eodem gradu et loco habendum esse,

subiungit: Definientes quod quisquis deinceps asserere defendere seu tenere pertinaciter praesumpserit quod anima rationalis non sit forma humani corporis, tanquam haereticus sit censendus. In quibus verbis perspicuum est eos qui eam rem in dubium verterent non esse a concilio tanquam haereticos condemnatos, sed eos tantummodo qui eius rei contrarium pertinaciter assererent. Nec enim sine causa existimandum concilium est eos qui in dubium verterent praetermisisse. Doctrina igitur ea quae in dubium vocat catholicas veritates inimica est fidei Christianae non consummate et absolute sed imperfecte et inchoate, nam et suo quodam modo colores medii albo inimici et contrarii sunt et non solum color ater extremus. Qua ex re satis intelligitur haesitationem meram sine assensu atque dissensu neque errorem proprie esse neque fidei omni ex parte inimicam. Iam quod caput illud, Dubius in fide infidelis est, ante cetera ponitur in eo titulo qui De haereticis inscriptus est, non probat dubium in fide haereticum vere esse sed iuris fictione esse. Id quod secundum eius tituli caput ostendit: Qui alios, inquit Leo cum potest, ab errore non revocat, seipsum errare demonstrat. At qui haereticis favent et in eorum errore conniuent affectu illiciente non errante intellectu, hi iuris quidem suspicione haeretici sunt, vere autem et proprie non sunt. Error, Innocentius ait, cui non resistitur approbatur et veritas quum minime defensatur opprimitur (83 dist. ca. Error). Quid ita? nec enim caret scrupulo societatis occultae qui manifesto facinori desinit obuiare. Et Gregorius consentire, inquit, videtur erranti qui ad resecanda, quae corrigi debent, non occurrit (Eadem distin. cap. Consentire). Nec Stephanus Papa, cuius decretum illud esse dicitur, aliter se ipse interpretatur. Nempe docere volebat quibusnam testibus fides habenda sit et inter ceteros eos a testimoniorum fide reiicit qui aut fidem veritatis ignorant aut dubii nimirum in fide sunt. Hos enim Pontifex iure et infideles esse sumit et in testimoniis ferendis mendaces. Quocirca primum illud caput non eo forsan spectat, ut ex illius sententia homines haeretici iudicentur, sed eo potius, ut fidei iudices intelligant quosnam sint in causa fidei testes legitimos habituri; absurdum enim esse ut infideles de fide adversum Christianos testificentur, sive infideles veritatis ignoratione aut dubitatione sint seu, multoque etiam magis, errore contrario. At eum qui non infirmitate sed pertinacia dubitat fidei habitum amittere mihi uehementer probabile est. Nam actum fidei omnis vel pertinax vel imbecilla dubitatio tollit, qui quidem ambiguum non habet, et si habet actus fidei non est. Fidem vero in baptismo susceptam non nisi per haeresim perdi huius opinionis auctores facile negant. Colorem nanque album non modo ater expellit sed giluus etiam et glaucus ac ceteri omnino intermedii. Fides item non solum infidelitate excluditur sed clara etiam visione. Quum enim venerit quod perfectum est, euacuabitur quod ex parte est. Nihil igitur obstat quin et per haeresim, perfecte contrariam, et per dubitationem et opinationem, quae ex parte fidei adversae sunt, fides ipsa tollatur. Enimuero quod postremo loco argumentum additur facillimum est. Error quippe theologiae contrarius cum et assensum falsum habeat et in falsitate contumaciam, indirecte licet, undique tamen fidei adversus est tum ex intellectu tum ex voluntate. Dubitatio autem pertinax ex voluntate quidem fidei perfecte adversatur, ex intellectu non item, ut qui quandiu dubitat errorem assensionemque non habeat. Qua ex parte rationem contrarii claudicare qui aut admiratur aut ambigit, is se qui sit vir doctus

nescire fateatur. Cum ergo haeresis non ex parte sed undique fidei contraria sit, efficitur dubitationem haeresim proprie non esse, quantumuis dubitatio sit pertinax. Quid ergo satin hoc est ut de fidei veritate pertinaciter dubitantes non esse haeretici uideantur? mihi quidem non videtur, quanquam alteram earum opinionum metaphysicus probo, alteram philosophus moralis non reprobo. Ad normam siquidem Metaphysicae legesque contrariorum a dialecticis physicisque praescriptas dubitatio neque speciem habet neque formam. Nihil enim affert, nihil ponit, quod aut res sit aut formae rationem habeat. Constat autem, quae proprie contraria sunt, ea duas formas esse maxime repugnantes. Quo modo satis euincitur dubitationem nec esse haeresim nec fidei esse contrariam. At si Philosophiae Moralis sequimur leges, quae in id spectat quod frequentissimum est, tum vero hominem pertinaciter de veritate catholica dubitantem eundem nullum omnino errorem habere fidei vere contrarium prorsus incredibile est. Quod enim quispiam vel de conclusione aliqua vel de uno etiam quolibet Theologiae principio ambigat, nihil est admirandum. Quod autem non conclusiones modo in ecclesia certas verum etiam omnia catholicae doctrinae principia in dubium vertat, nulli assentiatur, nulli repugnet, nequaquam verisimile sit, nisi velimus hominem quempiam fingere haerentem ad omnia et nutantem, cui uniuersarum rerum infinita quaestio sit et nullo loco constans et fixa veritas. Verum pone hominem eiusmodi reperiri qui ancipiti semper gradu pendeat; nunc si Christum generaliter profitetur, Christi etiam doctrinam in generali probat. Fac ergo eum scripturas sacras admittere aut certe ecclesiae acutoritatem. Cum ergo is dubitaverit de uno quolibet dogmate quod in scripturis invenitur vel ab ecclesia diffinitum est, si illi ostendas aut ecclesiae definitionem aut scripturae apertum dogma, necesse est illum aut dubium abiicere aut credere ecclesiae scripturaeque testimonia incerta esse. Nam si certa illi sunt, omnem haesitationem pellent. Merito igitur ecclesiastici iudices, et theologorum et iuris peritorum auctoritate confirmati, eos omnes haereseos nomine condemnant qui de dogmate catholico pertinaciter dubitaverint. (Ad 5 arg. et huius confirmationes in quibus id vel maxime quaerebatur, quidnam pertinacia sit, et an sine illa haeresis esse possit). Sed nunc quid pertinacia sit, ea quae vel maxime haereticum perficit, quam brevissime explanandum est. Quod autem haeresis esse sine pertinacia nequeat (nam id primum quaeritur), non est difficile ostendere tum communi omnium et theologorum et iuris peritorum consensione tum grauissimis veterum testimoniis, in quibus illa praeclara sunt quae ex Augustino (In epist. ad Glor. et Eleus., et de ciui. Dei lib. 18, ca. 51, et contra Mani.) referuntur: 24 quaest. 3 cap. Dixit Apostolus, et cap. Qui in ecclesia. Idem colligitur ex cap. Damnamus de Summa Trinitate: non enim tanquam haereticus condemnatur nisi qui doctrinam fidei contrariam defendere praesumpserit; praesumptio autem (sic enim vulgus arrogantiam appellat) radix est pertinaciae. Et c. uni. de Sum. Trini. in.6: illi censentur haeretici qui praesumpserint aut temerario ausu asseruerint, etc. Et in Clemen. de Sum. Tri. apertius: Quisquis asserere pertinaciter praesumpserit, etc. D. quoque Thomas tantum abest ut ab hac sententia alienus sit ut non modo arbitretur haeresim sine pertinacia reperiri non posse sed etiam contendat eam in haeresis ratione includi (II-II.2.6 ad 2 et 11.2 ad 3 et 1 Corin. 11, lectio 4). Quam rem suadet in primis ex nominis origine, nam ―ut explicatum est― haeresis Graece ab electione dicitur. Non est ergo haereticus nisi qui videns et prudens doctrinam eligit fidei contrariam; id quod sine pertinacia non fit. Utitur deinde illo Apostoli testimonio (1 Tim. 6): Si quis aliter docet et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi et ei quae

secundum pietatem est doctrinae. Qui ergo ecclesiae doctrinae resistit atque ideo est pertinax, is duntaxat haereticus habendus est. Praeterea haeresis, ut supra quoque diximus, fidei catholicae maxime ac summe repugnat; non est autem perfecta fides nisi intellectus assensio vera voluntatis recta consensione firmetur; igitur nec haeresis absoluta et consummata est nisi falsum intellectus errorem praua voluntatis electio confirmet, ut, quemadmodum in fide constantia veritatis exigitur, ita in haeresi contraria insit pertinacia falsitatis. Sed bene habet, quod in hac re asserenda nullum adversarium habemus. Quapropter etiamsi rationes nec probabiles essent nec satis idoneae ad faciendam fidem, communi tamen omnium sensu ea finitionis particula comprobaretur. Non enim arbitrantur hominem quempiam haereticum esse quin idem in errore sit pertinax. At quid pertinacia sit a multis quidem addubitatum est, a paucis vero expeditum. Sive autem dicatur pertinax quasi nimium tenax, seu plus etiam quam decet animo pertendens (haec enim minutula nimisque depicta libentius omitto), perspicuum est tamen eum nunc vocari pertinacem qui valde nimisque etiam in errore permanet falsamque sententiam mordicus tenet arcteque defendit. Ita a quibusdam definitur hoc modo: Pertinax est qui id tenere pertendit quod debet dimittere. Cui finitioni illa vel finitima vel certe eadem: Pertinax est qui in errore persistit, quem deserere tenetur. Facillime dicuntur haec, quis dubitat? Sed si ea pertinacia explicata est quae errori adiuncta facit haereticum, plures sane in haereticis habebuntur qui haeretici non sunt. Primum enim, si error contra fidem sit, illum fugere ac declinare debeo sive fidei contrarium esse uideam sive etiam ignorem. Errant quippe illi uehementer qui ignorationem existimant obligandi uim a praeceptis auferre. Non id, mihi crede, ignoratio efficit, ut obligatione soluamur, sed ne res alias uetita nobis impingatur ad culpam. Omnis igitur homo, etiamsi in ignoratione versetur, errores fidei contrarios simpliciter et absolute euitare debet, si eos nondum habet, et, si habet, destituere. Itaque si in eis perstat vel ignorans, id nimirum tenet quod dimittere tenebatur. Verum istaec missa faciamus quae tenuius disseruntur quam ut quiuis ea possit agnoscere, et ea persequamur quae facile vel imperiti comprehendent. Enimuero cum homo imperitus vel ab episcopo suo est admonitus vel a fidei iudicibus vel a theologis insignis cuiuspiam academiae vel ab amicis etiam eruditis et piis, si adhuc errorem non deserit, in eo nimirum perstat quod debet dimittere. Est ergo vere pertinax, si in verbi eius definitione neque abest quicquam nec redundat. Nihil igitur deerit quod ad haeresim constituendam est necessarium. Habet enim homo ille errorem fidei contrarium in quo etiam est pertinax. At minime ambigitur eiusmodi hominem, tametsi omnino peccat, haereticum tamen non esse, si non existimat sententiam suam ecclesiae esse contrariam, sed aut episcopum aut inquisitores (sic vulgo appellantur) aut theologos academiae falli. Quocirca nondum videtur ex iis quae dicta sunt pertinacia illa innotescere qua haeresis constituitur. Sed ne hanc rem quidem ea pertinaciae insignia patefaciunt, quae ut ederent plurimi sine causa sudarunt. Nam rei huius quosdam notas septem (Glos. in extrau. Cum inter nonnullos), alios duodecim (Ioann. Gerson I p. alphabeto. 14), alios etiam uiginti (Turrecrem. lib. 4, par. 2, c. 16) edidisse peruulgatum est. Et cum signa ex illis quaedam dubia sint, potest accidere ut aliquod signum dubie datum pro certo a fidei iudicibus sit acceptum; ita fiet ut pertinax is et haereticus iudicetur qui haereticus vere non est. Sed quoniam aliter iurisperiti aliter theologi haec et similia tractant ―iurisperiti quatenus

tenere manu res possunt, theologi quatenus ratione et intelligentia―, exponamus primum ad theologorum leges quaenam ea pertinacia sit quae haeresim perficit; deinde, si fieri potest, iuris quoque prudentibus pertinaciae huius signa notasque tradamus, non illas tam multas tam uarias tam ambiguas, sed perpaucas fixas atque constantes. (Prima 5 argumenti confirmatio refellitur) Ratio igitur hoc Theologiae postulat, ut pertinacia quae haeresim facit non sit temporis diuturnitate aestimanda. Ut scilicet ille sit pertinax qui diu in errore persistit. Certe si constaret quod una solum hora quispiam Deum non esse trinum ex animo defendisset, is haereticus ab ecclesia iudicaretur quae ex uno actu quantumuis brevi vel adorandi idola vel puerum circuncidendi solet homines, tanquam si essent haeretici, iudicare: nequaquam iudicatura, si crimen haereseos diuturnum longumque illud tempus exigeret. Rursum si quis sciens prudensque totam fidem abnegarit, quamuis breuissimam moram interposuerit, apostata vere et iure ab ecclesia censebitur: ergo et ille haereticus iudicabitur qui manifesto fidei articulo repugnaverit, etiamsi repugnantia illa diutina et longinqua non fuerit. Praeterea ut fidei actus omnibus suis numeris expletus sit, temporis longinquitas nulla est necessaria: ergo nec haereseos adversa actio diuturnitatem sibi erroris vendicat et requirit. (Qualisne sit ea pertinacia, quam haeresis exigit) Illud rursum ratio theologiae docet, haereticum eum esse qui volens unicuilibet dogmati assentitur tum etiam cum intelligit ecclesiae fidei esse contrarium. Ut si quis, postea quam illi constat rem quam credit vel sacris litteris vel ecclesiae apertae definitioni refragari, sui adhuc iuris sententiaeque sit; haec scilicet vera haeresis est atque in sua specie perfecta. Id quod egregio argumento Caietanus demonstravit (II-II, q. 11, arti. 2). Fides enim assensu intellectus perficitur ex consensione voluntatis in eo qui rem, quam credit, cognoscit esse catholicam veritatem: ergo et infidelitas dissensu intellectus perficitur ex consensione voluntatis in eo qui rem, cui assentit, cognoscit esse contra ecclesiae communem fidem. Contrariorum enim contrarias oportet esse notiones. Confirmat autem hoc vel maxime praeclarum illud Augustini testimonium inquientis (Lib. 4 contra Dona. cap. 6): Constituamus aliquem id sentire de Christo, quod Photinus opinatus est …, existimantem ipsam esse catholicam fidem. Istum nondum haereticum dico, nisi manifesta sibi doctrina catholicae fidei resistere maluerit et illud quod tenebat elegerit. Praeterea qui sic tenet errorem fidei contrarium ut non sit paratus ab ecclesia corrigi, sine dubio est haereticus, ut Augustinus idem in epistola ad Glorium et Eleusium affirmat (24 q. 3, ca. Dixit Apostolus). Sed qui uidet suam opinionem adversam esse catholicae fidei et adhuc in ea permanet, hic non est paratus ab ecclesia corrigi, cuius videlicet auctoritatem reiicit et contemnit: verum igitur crimen haereseos admittit. Qua ex re intelligitur pertinaciam eam, quae haereticum facit, semper solumque in eo inveniri qui dogma aliquod tenere pergit, cui cognoscit catholicam sententiam adversari. Id vero nominis ipsa quoque notio declarat. Pertinax quippe is dicitur qui plus nimio in propria sententia haeret. At qui opinionem suam intelligit communi ecclesiae sensui et fidei repugnare atque in ea perstat nimis, profecto ille in privata sententia perseverat: vere igitur est pertinax, immo haec sola consummata pertinacia est quae absolute cum fidei constantia pugnat atque adeo sola ea simpliciter haeresim conficit. Nam quemadmodum, ut paulo ante dictum est, fides ea electione perficitur, ubi is qui vult veritati assentiri intelligit illam esse catholicam veritatem, sic et haeresis contraria omnino electione consummabitur eius qui adversante catholica fide propriam sententiam videns volensque complectitur. Ecquis enim eo pertinacior esse potest quem

de suscepta causa propositaque sententia nulla ecclesiae vis, nulla catholicorum depellit auctoritas? Praeclare itaque Hieronymus interpretatur haereticum idcirco subuersum esse et proprio iudicio condemnatum, quia suo arbitrio ab ecclesiae institutione discessit, quae discessio propriae conscientiae videtur esse damnatio. Quibus rebus positis, illa consectaria sunt. Primum si dogma aliquod nondum est certum et expeditum ad catholicam fidem attinere, quamuis plerique viri docti existiment a Deo esse revelatum, peccat ille quidem graviter qui cum eo dogmate pugnat, estque item pertinax qui plurimorum et doctissimorum auctoritatem contemnit eamque obstinatione quadam sententiae repudiat, sed non est haereticus, quoniam pertinacia illa, tametsi impudens et uitiosa est, non tamen in ecclesiam tendit sed in viros illos eruditos ac pios quos ille arroganter despicit ac pro nihilo putat. Illud deinde consectarium est: si certum exploratumque sit dogma unum quodlibet fidei veritatem esse, qui ignoraverit eiusmodi dogma ad fidem spectare catholicam et, quamuis admonitus ab episcopo ab hisque rursum quibus fidei cognitio concessa est, a viris demum doctis et piis, placitum suum praefracte nimis obstinateque defenderit, hic temerarius contumax praeceps insolens sapiens haeresim et quibusque huius generis nominibus notari poterit, nec tamen etiamnum notam haereseos habebit, quia (dicendum est enim saepius) pertinacia eius nondum cum fidei veritate et ecclesiae auctoritate pugnat sed cum eorum sententia qui et fallere et falli possunt. Recte igitur D. Thomas (Ad Tit. 3, lect. 2) asseruit eum, qui paratus est corrigi secundum ecclesiae determinationem, haereticum non esse, quia non ex malitia errat sed ex ignorantia. Quod de crassa etiam ignorantia dictum accipio, nam quae affectata est, haec non tollit quin peccatum sit eiusmodi cuiusmodi esset, si a sciente et uidente committeretur. Nempe affectatus error ex electione est, nec paratus est ille corrigi qui de industria commonitionem ecclesiae doctrinamque declinat. At qui ex ignorantia non affectata errat, hic quodammodo inuitus est et repugnans, non libens et voluntarius. Quocirca nec errorem eligit nec grauate feret, quum ab ecclesia corrigetur, errorem suum ipse corrigere. Verum nostris hisce documentis illud in primis obiicitur, quod error iste ignorantiae uitiosae mortale peccatum est, praesertim post admonitionem episcopi docti, prudentum iudicum, theologorum sapientium. Peccatum autem mortale hoc non nisi sub infidelitatis genere continetur; tres vero solum esse infidelitatis species Divus Thomas diffiniuit. Cum ergo crimen eiusmodi nec paganismus nec Iudaismus sit, erit profecto haeresis. Adde quod si quis ex ignorantia vitiosa et supina hominem occideret, vere et proprie homicida esset in easque poenas incurreret quae fuerint homicidis a iure praescriptae. Eadem vero causa subest in eis qui manus uiolenter clericis attulerint atque in ceteris omnino sacrilegis. Qui igitur ex ignorantia crassa post susceptum Christi baptismum errorem habuerit fidei contrarium, is vere erit haereticus. Actus enim, qui ex huiusmodi ignorantia proficiscitur, simpliciter et absolute et volentis est et consentientis: poterit ergo excusari quidem ne tam gravis culpa sit, non autem ut haereseos culpa non sit, et eius omnino generis cuius esset, si a non ignaro profisceretur. Adde etiam Divi Thomae testimonium in haec verba (1 Cor. 11, l. 4): Ab errore circa articulos fidei non possunt aliqui propter simplicitatem excusari quin sint haeretici, praesertim quantum ad ea quae ecclesia sollemnizat et quae communiter versantur in ore fidelium. Sed circa alia quae indirecte pertinent ad fidei disciplinam, ut quod Isaac fuit filius Abrahae, non iudicatur aliquis haereticus nisi ab errore non recedat etiam

viso quid ex eo sequatur. Hactenus ille. Quae verba adeo aperte cum hac nostra doctrina pugnare uidentur ut non sit necesse argumentari. Sed et Chrysostomus (Hom. 6 in ep. ad Titum) videtur quoque nobis adversari, qui illum Pauli locum, Cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati, etc. (2 Tim. 2), de eis accipit qui non adversandi affectu sed studio discendae veritatis veritati resistunt. At Paulus de haereticis loquebatur, quos alio loco (Tit. 3) semel atque iterum commonefaciendos esse corripiendosque praecepit, sed post unam et alteram correptionem devitandos. Quibus argumentis breviter ita respondeo. Diximus supra dupliciter aliquod peccatum in genere et specie collocari: uno modo, formaliter et directe; altero modo, materialiter et reductiue (dent mihi Latini veniam, precor, si verba minus Latina usurparim). Sic a dialecticis accepimus, materiam in predicamento substantiae poni, punctum in genere quantitatis, embrionem in eius specie animantis cuius gratia a natura paratur, poni ―inquam― non perfecte et proprie quidem, sed per accidens et quasi improprie. In moribus itidem quaedam peccata sunt in sua specie perfecta, quae uidentes et scientes de industria committunt, et ea proprie per se et formaliter in sua quoque specie reponuntur. Alia vero imperfecta sunt, quae praeter intentionem ignorantes admittunt, et eiusmodi ad speciem et genus per accidens reducuntur. Error igitur ille catholicae veritati contrarius, quando in uitio ignorantia est, ad speciem haeresis referetur, nec tamen haeresis perfecta erit nec perfecta infidelitas quae, ut ante etiam dictum est, in tres species a Divo Thoma distinguitur. Prima itaque obiectio minimo negotio pellitur. Illa altera dificilior est, ubi quaeritur cur qui hominem ignorans perimit vere homicida est atque adeo poenas homicidii contrahit, si eius ignorantia est in uitio, is autem qui contra fidem errat post fidem in baptismo susceptam nec crimen haereseos vere patrat nec in poenas haereticorum incidit. Quae sane quaestio ita soluitur. Non est haereticus nec theologorum nec iurisperitorum usu qui in haeresim illam imperfectam incurrit, nec haeresis illa imperfecta in frequenti vulgatoque sermone simpliciter et absolute haeresis est, sed ille tantummodo haereticus dicitur qui formaliter et ex electione quasi dedita opera cum communi fide pugnat. Quare nisi a perfecta et consummata haeresi nullum haereticum nominabimus, si frequentem eundemque proprium huius usum vocabuli volumus conservare. Eam rem quoniam tum ex nominis origine et notione tum ex veterum testimoniis tum ex communi omnium sensu paulo ante ostendebamus, nihil est necesse Aacta agere. Hinc illud est: Excommunicamus omnem haeresim extollentem se adversus catholicam fidem (De haereti. ca. Excomunicamus). Non errorem, ait, extollentem se adversus episcopum, non adversum inquisitores, non adversum theologos aut Parisienses aut Salmanticenses aut Complutenses aut Bononienses, sed adversus catholicam fidem. Hinc etiam illud (1 Tim. 6): Non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Iesu Christi et ei quae secundum pietatem est doctrinae. Non dixit: sanis sermonibus episcopi sui, non eorum qui de fide inquirunt, non theologorum etiam multorum, sed Domini nostri, etc. Quod si vel in divinis libris vel in ecclesiae doctrina no acquiescit, haereticus est, quamuis non sit nec ab amicis nec a theologis nec a fidei iudicibus admonitus. Contra vero, si horum omnium repudiatis et monitis et praeceptis sermones tamen Dei et ecclesiae non industria repudiat sed ignorantia, haereticus non est. Nec vero eaedem causae subsunt, ut cetera uitia, cum ex ignorantia crassa supinaque prodierint, et nomen et speciem amittant. Non enim homicida is solum dicitur qui hominem data opera occidit, sed qui iniuste occidit, quamuis animi perturbatione aut etiam imprudens id fecerit. Atque item similiter in reliquis. Iam Divus Thomas vel

prudenter fidei iudices admonet idque illis praecipit quod non suspicari modo sed sumere etiam atque existimare debent; vel non putat ea quae in omnium catholicorum ore versantur ab ullo omnino fideli ignorari posse, nisi qui errorem affectaverit; vel de haeresi imperfecta intelligit quae nec pertinaciam requirit nec absolute et simpliciter haereticum facit, sed quodammodo. Atque hoc responsum idem illa etiam verba recipiunt quae ex I par. supra scripsimus. At Chrysostomus a nobis stat, non contra nos. Qui enim non studio certandi sed discendae veritatis doctrinae resistit, cum doceri paratus sit, eum nec Chrysostomus nec alius quisquam haereticum proprie vocaverit. Et illos tamen de quibus Paulus Timotheo sermonem faciebat graue peccatum peccavisse verti in quaestionem non potest. Invenitur ergo, Chrysostomo auctore, error fidei contrarius qui, tametsi in uitio est, non tamen est haeresis, quia non est malitiosi error sed ignorantis. Quod si Chrysostomi interpretationem sequimur, non erat Paulo de haereticis sermo qui, quoniam obstinate pugnaces sunt, non sunt admonendi sed uitandi. Quem sensum iudices fidei uidentur sequi cum in uniuersum iubent haereticos vel omissa fraterna correptione denuntiari. Quod utique praeceptum vulgo datum prudentia plenissimum est, quanquam non omnium haereticorum aures, ut quidam falso putant, ita clausae sunt veritati ut ab amico praesertim docto et sapienti verum audire non queant. Hanc spem, fateor, de amicis haereticis non sunt passim indocti habituri: paucorum erit ista fiducia, eaque prudentissimorum sapientissimorum coniunctissimorum, qui et prudenter intelligant quorum non sit desperanda salus, et sapienter amiceque possint suos ad fidem ecclesiae revocare. De quibus non valde obfirmatis Paulum quoque ad Timotheum loqui haud absurde intelligimus (S. Tho. II-II, q. 33, art. 7). Nolo autem ut quispiam quamuis doctus et amicus hac periculosissima aetate, ubi haeretici obfirmatissimi sunt vel plerique vel omnes, fraterna correctione abutatur, nisi firmiter et certo existimaverit haereticum esse ex animo conuertendum. Non enim propter coniecturas aut verosimiles aut etiam probabiles rem tanti momenti debet periculo exponere, praesertim cum experimento exploratum fuerit quantum nostratibus incommodi attulerit in crimine haeresis intentata correptio. Meminisse debet vir doctus et prudens Paulum mulieri consulere ut maneat cum viro infideli, quod videlicet inter gentes quibus tunc scribebat spes erat ut uxor virum suum ad fidem alliceret. At ubi ecclesia comperit inter Iudaeos praesertim uxores potius corrumpi a viris, prudentissime sanxit ne uxor ad fidem conuersa cum viro infideli maneret. Qua lege non Pauli consilium euertit sed firmavit. Sic fidei iudices, quando multis magnisque experimentis acceptis legem tulerint de denuntiando haeretico quamuis occulto, fraternae correptionis legem a Christo praescriptam non uiolant sed stabiliunt. Nisi naturae iuribus legislator repugnavit, cum sapientissime edixit: Si tibi voluerit persuadere frater tuus aut filius tuus vel filia sive uxor, quae est in sinu tuo, aut amicus, quem diligis ut animam tuam, clam dicens: Eamus et serviamus diis alienis, quos ignoras tu et patres tui, … non parcat ei oculus tuus ut miserearis et occultes eum, sed statim interficies, etc. (Deut. 13). Haec igitur lex in crimine haeresis populo servanda est diligenter ne, dum per falsam misericordiam homini indulget, in rem Christi publicam crudelis sit. (Ad confirmationem 2 quinti argumenti) Nec operae pretium erit hoc loco disputare an Apostoli haeretici fuerint, quod qui fatetur, qua hunc obiurgatione aut quo potius convicio a tanto errore coner avertere? Potest enim, Deus immortalis, absurdius dici quicquam quam ministros primos Evangelii ad unum omnes non a fide modo alienos verum etiam haereticos fuisse? Quanto et verius et modestius illi sentiunt qui arbitrantur

Apostolos Christi non ex malitia nec de industria sed ex animi perturbatione et ignorantia pecasse. Aperte illis Dominus mortem et resurrectionem suam praedicabat, et tamen ipsi, ut Lucas ait, non intelligebant quae dicebantur (Lucae 18): et credemus nos post tot adeoque magnas turbas excitatas discipulos non perturbatione animi sed malitia dubitasse? Nam incredulitas et duritia cordis cuiusmodi illa fuerit Evangelista nobis exposuit inquiens: Quia his, qui uiderant eum resurrexisse, non crediderunt. Illi porro qui uiderant digni omnino erant quibus fides haberetur, sed falli poterant tamen. His ergo non credentes Apostoli quidam et multis et incorruptis testibus duri erant incredulique etiam erant, at non Deo sed hominibus. Pertinaces itaque erant adversus homines, non adversus Deum et Christum eius. Quocirca Christi discipulos haereseos insimulare stultiae est manifestae, si ea quae diximus in haeresis finitione constituenda recte et dicta et confirmata sunt. Confirmatum est autem multa esse quae concurrant ut quispiam haereticus constituatur. Primum errorem habeat oportet. Deinde ut is error catholicae veritati contrarius sit. Tertio loco certum esse necesse est atque expeditum errorem illum veritati catholicae repugnare. Quarto, errori pertinaciam adiungi, non quamuis sed quae cum certa ecclesiae regula pugnet. Quinto ut is error sit post susceptam fidei professionem in illo qui Christo se credere profitetur. Hactenus theologis nostris attenuate presseque finiuimus quidnam haeresis sit, unde illis statim perspicuum fiat quaenam sit haeretica propositio. Nam in mente eadem prorsus res sunt, in voce autem vel scripto haeretica propositio dicitur quae haeresim interiorem enuntiat illiusque est omnino signum. Quia vero solus Deus novit et corda et cogitata filiorum hominum, nemo mortalium profecto potest alterius habere clare cognitam haeresim et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quamobrem cum vox scriptumque ipsum ac cetera demum omnia externa signa fallacia aliquando sint, non est facile certas et constantes formulas fidei iudicibus exprimere, ut recte atque ex ordine ualeant de haeresibus iudicare. Nam theologi, quum compertum habuerint propositionem aliquam fidei catholicae esse manifeste contrariam, subscribent forte illico haereticam illam esse, quoniam interdum de rebus ipsis nude positis ex genere naturaque loquuntur et eas quas circunstantias appellant quandoque aut negligunt aut certe in iudicum fide ac diligentia deponunt. Itaque suo se munere probe functos arbitrantur, si unum illud exploraverint, an error cuius ab eis nota quaeritur fidei aperte adversetur. Cum autem ad haeresim perficiendam eam quae legibus proscripta et damnata est quaedam alia sint, ut diximus, necessaria, non videtur esse bene consultum multorum infirmitati et innocentiae, nisi fidei censores iterum atque iterum admoneantur ut diligentissime errantium iudicium ingenium et animum studeant indagare illudque potissimum, an eam pertinaciam habeant quae supra studiose nobis et sedulo diffinita est, quod in hac re vel maxime ecclesiastici iudicii cardo versatur. Nec satis est ad sententiam de haeresi rite iusteque ferendam haeresim ipsam suspicione attigisse, sed comprehensione quadam opus est ut sine errore de erroribus iudicetur. Nisi enim illos iudex quasi manu teneat, praeceps fere erit temerariumque iudicium. Quod si in causa sanguinis id civiles leges praescripsere, ut probationes essent luce meridiana clariores, ecquid fieri oportet ab ecclesiae iudicibus in eis causis decernendis, in quibus non solus res honor fama uita hominis unius periclitatur sed totius etiam generis ac familiae praeclara et sempiterna existimatio? Age, ergo, normas praestituamus, quibus ecclesiae iudices tuto in haeresi diiudicanda uti possint.