De locis theologicis

QUEMADMODUM ARGUMENTA THEOLOGIAE INVENIENDA ATQUE E LOCIS DUCENDA SINT

De notis et catholicae veritatis et erroris contrarii diximus, erroresque ipsos, quam me fieri potuit, internouimus. Sequitur, ut utriusque generis nota quaeratur et formula, viam rationemque docere. Quae eadem erit ars argumenti inveniendi ex locisque Theologiae ducendi. Quanquam theologici argumenti inuestigandi quidem atque eruendi communiora praecepta sunt. Illud enim perspicuum est, omnium rerum in contrarias partes facultatem ex eisdem suppeditari locis. Quocirca nihil minus haereticus e locis theologiae argumenta ducet, quam theologus. Sed illius incerta, infirma et specie veri fallacia erunt: huius, ut qui non umbram, sed veritatem ipsam assecutus est, erunt certa firma et constantia. Nec argumentationes tamen omnes theologus e locis certas exprimit, sed interdum, immo saepe, etiam probabiles. Nec id solum quia loci quidam incerta fere argumenta praebent, sed quia locus firmus argumentum quandoque praebet non firmum. Nolim enim quispiam hoc ducatur errore, ut si locus firmus est, omnia argumenta inde ducta esse firma arbitretur, aut si e contrario infirmus est locus, omnia ex eo accepta infirma esse. E sacris quippe litteris interdum argumenta probabilia ducuntur. Ut si e sensu mystico petita sint, aut sensus etiam litteralis non sit explorate diffinitus. Atque e diverso historiae humanae auctoritas, imbecilla ipsa cum sit, certa aliquando argumenta suppeditat. Quapropter ubi artem et praecepta adhibuerimus, quibus argumenta e locis theologicis eruantur, adhuc iudicium deest, ut explorentur. Quod si nulla iudicii ratio, nullum discrimen accesserit, copia quidem argumentandi facilis et prompta erit, sed nullo in pretio tamen nisi apud eos, qui res numero aestimare solent, non pondere. Perfectus autem absolutusque theologus non modo varia e locis argumenta congeret, sed dissentientia et consentientia certaque et incerta secernet. Quemadmodum enim

dialectici consummati facultas duabus rebus expletur, inventione ac iudicio, sic theologum instructum esse oportet cum ad inveniendum tum ad iudicandum, si ars illi in Theologia disserendi expleta futura est, per quam, dico, et sua dogmata firmare possit, et errores contrarios refellere. Theologi porro iudicium tunc mihi videor instruxisse, cum locorum theologicorum uim et naturam expressi. Nempe e decem partibus, in quas loci theologici amplitudinem potestatemque diuisi, quaenam earum partium firma argumenta continerent, quae vero infirma patefeci. Cumque etiam veritatum catholicarum notae eaedem sint et certissima signa, ut quaestiones fidei discernantur, et argumenta quoque certissima, ut conclusiones Theologiae probentur: non aliud mihi negotii dandum credidi in diiudicandis argumentis, quae dogmata nostra probarent, quam datum paulo ante fuit in iis notis edendis, quae nostras veritates insignirent. Pars ergo illa iudicandi nec post ea, quae diximus, admonitione ac praeceptis indiget, nec proprie ad locorum tractatum attinet, quem liber hic noster sua inscriptione pollicetur. Quod cum perspicuum sit, sequitur ut disseramus, id quod praesentis est negotii, quibus rebus possimus eum, quem e locis theologicis volumus, adipisci usum argumentandi. Ubi illud primum occurrit, quod disciplinarum ordo rerumque contextus ipse ac connexio monet, ut quisquis e theologiae locis invenire cupiet, is communes praeceptiones teneat, quas de inveniendis argumentis dialectici tradiderunt. Haec etenim, si est simpliciter breviterque dicendum, quibus praeceptis eruuntur a locis dialecticis, eisdem ferme a theologicis, tametsi est alius quoque quidam aditus ad theologicos, ut ex iis peculiari via et ratione argumenta deriuentur firma, praesertim quae usui theologi sunt necessaria vel maxime. (Primum praeceptum argumenti inveniendi) Omnium autem eiusmodi praeceptorum illud est caput, ut theologus habeat omnes theologiae notos et tractatos locos. Notos, inquam, et tractatos locos. Nec enim memoria tenuisse sat est, sed paratos et expeditos habere oportet. Primum ergo discatur numerus naturaque locorum: qui sint, quot sint, quae vis cuiusque ac proprietas. Quae res sive a nobis accipientur seu ab alio, qui ad haec scribenda paratior post me atque instructior venerit, non multum refert. Certe quae hisce rebus perdiscendis necessaria sunt, ea mediocriter, ut mihi videtur quidem, libris superioribus edocui. Locorum itaque numerum, vires et proprietates sive hinc sive aliunde ad manum habere, id est in eorum cognitione primum. Proximum est locos ipsos lustrasse ac comprehendisse universos. Nam qui Sacras Litteras aut non legerit, aut etiam lectas minime intellexerit, is quo pacto e primo loco argumentabitur? Qui Traditiones Christi et Apostolorum nusquam omnino observarit, quo hic modo e secundo loco argumenta ducet? Qui nec in Ecclesiae nec in Conciliorum nec in Pontificum doctrina fuerit assiduus, quem huic argumentandi usum loci eiusmodi suppeditabunt? Quas vero argumentationes e Sanctis Auctoribus ille colliget, qui sanctorum libros ne attigerit quidem? Quam autem disserendi facultatem e Scholae Theologis habere poterit, qui nullo se tempore in Scholae conflictationibus exercuerit? An e Physica, Metaphysica, Astronomia, Geometria is homo ratiocinabitur, qui humanam rationem his nunquam disciplinis excoluerit? Philosophi demum et Historici ecquid ei emolumenti afferent, qui non fuerit in illorum lectione versatus? Haec igitur omnia, cum argumentum quaerimus, conplecti animo, cogitatione intelligentiaque debemus: nec locos modo habere cognitos, sed ipsos etiam diligentissime coluisse.

Sed ais: Estne quisquam tanto inflatus errore, ut sibi se illa scire omnia persuaserit? Ego si theologus istaec non fuerit consecutus, nihil sane uitupero: id reprehendo, si non secutus nomen sibi theologi usurpaverit. Illud autem argumentandi genus, quod ex omnibus locis apte ducitur, perfectum et absolutum est atque omnes numeros habet, nec praeter consummatum theologum cadere in quenquam potest. Cum vero aliquid persuasum est, in quo vel mediocria argumenta compareant, id cumulate videtur esse perfectum, propterea quod vulgus theologorum quid absit a perfecto non fere intelligit, quatenus autem intelligit, nihil putat praetermissum. Quod etiam, ut Cicero ait, in poematibus et picturis usu venit in aliisque compluribus, ut delectentur imperiti laudentque ea, quae laudanda non sint, ob eam, ut credit, causam, quod insit in his aliquid probi, quod capiat ignaros. Sic nonnullos invenias, quos, quoniam iidem quid in unaquaque re uitii sit nequeunt iudicare, mirifice delectent iuniorum opuscula quaedam, in quibus nihil reconditum et exactum est, nulla ex propriis argumenta ducta: communia omnia, vulgaria, imperfecta ac fere ex genere probabilium. Ita ieiuna et arida illorum tota est disputatio, quae vix unius fontis eiusque vulgaris ac triti aqua communi et perexigua rigatur. Quanto Divus Thomas copiosior et neruiosior est, qui non solum aut rationi aut auctoritati confidit, sed omni modo argumentatur, et accurate ex omni loco disserit, testimoniisque simul ac rationibus conquisitis disputat. At obscura quaedam in Thomae lucubrationibus¹ sunt, istorum vero lucubrationes sunt lucidae. Sane quidem. Non tamen ab illo ita dicuntur de industria, nec in ingenio inest, sed in rebus ipsis obscuritas. Et propria quam communia obscuriora sunt. Vinum quoque aqua mixtum clarius est quidem, sed dilutius est tamen. Merum, ad bibendum difficilius, plus omnino habet virium. Ac de primo inventionis praecepto hactenus. Reliqua persequamur. (Secundum praeceptum) Argumentationes porro theologorum suis locis reddere, adeo videtur esse facile, ut non sit fortasse praecipiendum. Nemo enim tam rudis est, quin sciat eo statim unumquodque argumentum theologiae referre, unde petitum est, aut ad sacras litteras aut ad concilia, etc. Quanquam non est inutile argumenta, quae in doctoribus probatis inveneris, ad locum suum quodque redigere. Hinc enim et thesaurum tibi comparabis ex aliorum inventis, et cum intellexeris cuius loci usus illis defuerit, ipse per te ea, quae omissa sunt, diligenter inquires, ut in controversia catholicorum cum Pelagianis post sacrarum litterarum, conciliorum, sedis Apostolicae sanctorumque testimonia, quibus Augustinus satis abunde causam obtinuit, rationes theologiae Thomas addidit, quae et testimoniis pondus et causae lucem adhiberent. Agnoscere igitur apud veteres theologos argumentationum locos plurimum prodest tum in intelligendis eorum virtutibus, tum in discernenda varia eorum argumentandi ratione, tum quod copia quaedam paratur hac diligentia et usu, ut non solum quae illi invenerint, ea habeamus in promptu, sed ut quoties e locis Theologiae quaeremus, similibus in rebus similes nobis argumentationes occurrant. Atque in omni arte utrumque scire operae pretium est et quid et quo pacto sit faciendum. Ambas vero has res imitatione peritorum sic assequimur, ut difficile sit iudicare, plusne praeceptis assequamur, an exemplis. Theologos sane, quod ad inventionem attinet, magis veterum exempla iuvabunt quam praecepta, non dico nostra, sed ne cuiuscumque quidem alterius artificis. Prudentia nempe argumentandi nedum scientia theologi veteres polluerunt, qui nec indoctiores quam recentes isti, et certe prudentiores melioresque fuerunt viri. Nam de scripturae sacrae peritia, in qua argumenti theologici thesaurus praecipue inclusus est, certare cum veteribus nulli possunt. Verum non in scripturae

solum intelligentia quaerenda, sed cum multis aliis in rebus negligentes iuniores sunt, tum maxime in argumentis theologiae propriis eruendis. Nec recentiores ego theologos contemno, «quorum satis arguta multa, sed, ut modo primumque nascentia, depicta nimis atque minuta», si ad vetera conferantur. Quae plus nescio quo pacto uidentur habere auctoritatis, plus neruorum, plus virium, non solum ad affectus permouendos, sed ad fidei quoque euincendos adversarios. In hac igitur praeceptione quamuis facili elaborandum est, si non copiam modo, sed gradus etiam argumentorum exquirimus. (Tertium praeceptum) Multo vero magis theologo elaborandum, ut cognitis ac tractatis locis quaestionem, quam versare cupit, in locos theologiae coniiciat. Cum autem illam per omnes deduxerit, considerare accuratius debet, quid e singulis in utranque partem dici argumentando possit. Tum ei colligenda sunt omnia et quae consentire causae propositae et quae dissentire uideantur, et iudicio adhibito peruidendum, utramne quaestionis partem ducta argumenta probent. Vix enim, quemadmodum supra dixi, theologus potest ab inventione iudicium separare, si veritatem quaerere et amplecti est illi institutum. Nec in omni loco tamen aut pro re aut contra rem argumenta semper idonea reperiemus. Non enim si aut venator aut piscator loca apta venationi ac piscationi cognoverint, quamuis diligentiam adhibeant vel maximam, protinus aut piscabitur hic aut ille venabitur. Nulla quippe ars adeo esse certa potest, quae non interdum operis sui fructu careat. Ut igitur in disputatione nostra loci concurrant omnes, optabile est. Si minus, plures maioresque ponderis plus habebunt. Si vero nulli, non est minuenda artis opinio, nec de gradu deiciendus animus, sed etiam atque etiam argumenta quaerenda. Quamuis enim demersa sint, emergent tamen haec aliquando, si pelagus vel immensum et nostra diligentia excitetur, et divina gratia, quae pulsantibus aperit et quaerentibus nunquam deest. Illud autem de probabilium quaestionum genere dictum accipi velim. Nam fidei dogmata ab his locis, qui auctoritate consistunt, manant omnia. Quare nullum apud nos certum decretum est, quod non idem e locis oriatur. Non itaque verendum, ne in fidei quaestione locorum nos argumenta destituant. Sed utcumque aderunt res, nec enim omnes eodem ingenio et sollertia nec similiter inquirimus, argumenta rerum huiusmodi semper quidem in locis inclusa erunt; eo autem eruentur vel pauciora vel plura, quo inquirentis erit eruditio, ingenium ac diligentia maior. Atque haec quidem hactenus. Patefacta enim res ipsa est, ut non sit difficile in exquirendo argumento quid cuique faciendum sit videre. Et multa etiam sine inquisitione se ipsa offerunt, praesertim hominibus eruditis atque in harum rerum usu diu multumque versatis. Quanquam quae cogitato meditata et praeparata in disputationem inseruntur, ea iure illis anteponimus, quae repentina animi cogitatione prodeunt. Quae, quoniam celerrima est atque ad breuissimum tempus, offerre argumenta potest, ponderare non potest. Itaque, ut sine ullo errore et inuestigare argumenta et invenire possimus, formula quaedam constituenda est, quam si sequemur in disputatione theologica, nunquam a recto tramite recedemus. Erit autem haec formula theologorum rationi disciplinaeque maxime consentanea. Ubi theologo disserendi materia fuerit oblata, quaestionem accurate habet expendere statuereque in primis, cuius generis illa sit ex omni illa, quam supra explicuimus, varietate. Nisi enim theologus naturam quaestionis comprehenderit, nec facile intelliget qualia sint ei inuestiganda argumenta, nec ex quibus etiam petenda locis. Quanquam

enim omnes inter se colligati atque implicati sunt, tamen ex singulis certa argumentorum genera nascuntur: nec universi, ut a principio statim huius operis dixi, aeque omni quaestioni accommodantur. Cum vero genus quaestionis constituerit illud vel maxime, quod est omnium difficillimum, an fidei sit, an non, super omnes locos ducat eam, illos praesertim, qui erunt quaestioni magis apti et congruentes. Nam si quaestio est supernaturalis, in eos locos est coniicienda potissime, qui Dei auctoritate nituntur. Sin autem est naturalis, per eos praecipue locos deducetur, qui naturae ratione constant. Quod si mixta quaestio est et partim a natura partim a revelatione pendet, per omnes ducatur oportet: cuncti enim iuxta possunt argumenta praebere. Tametsi nullius omnino generis quaestio est, quae non per omnes locos utiliter deducatur. Naturae quippe res saepe scriptura tradit, et res quoque supernaturales vel suadet ratio vel exponit. Ac divina auctoritas humanam fulcit contraque humana divinae servit. Nec vero veritas, quae simplex esse debet, ex dissimilibus rebus misceri et temperari potest. Sed divina et humana ratio, quod saepissime dixi, dissimiles non sunt, nec alio haec alio ducit illa, quin eodem spectant ambae et in eundem finem referuntur. Itaque accepimus maiores nostros solitos exsecrari eos, qui primum haec natura cohaerentia opinione distraxissent. Quibus quidem ita sunt scholae theologi assensi, ut nisi has duas res in disputatione sua coniunxissent, non se putarent theologos vere esse. Coniecta itaque per omnes locos quaestione et collectis hinc inde argumentis, sive quae discrepare seu quae congruere uideantur, in utranque partem disputet: sed tamen ad extremum finiat, quid verum sit, quid contra falsum. Doceat vero primum quid fides Christi de ea quaestione teneat quibusque idoneis ac certis testimoniis id quod tenet euincat; deinde, quid aut praescribat aut certe suadeat ratio; nam si quaestio naturalis est, ratio praescribit, sin est supra naturam, ratio suadet. Qua in re, ut modestissime dicam, scholam apud nostros mediocriter ego iuvi. Quae ante nos non erat adeo fidei argumentis instructa: a ratione ductis res theologica propemodum agebatur. Ordinem ego Divi Thomae immutaui. Etenim in Summa adversum Gentes ille quidem primo rationes, mox testimonia ponit. Ego vero in lectionibus meis semper a principio docui quid praefiniret de unaqualibet quaestione fides, tum quid ostenderet ratio. Sed immutationis huius prompta est atque expedita causa. Divus porro Thomas adversum Gentes theologiae negotium conficere ratione debuit, quia scripturae testimonia apud eas vel secundo vel nullo etiam loco sunt. At apud nos, qui Christianos discipulos instituimus, primas partes auctoritas habet, secundas ratio. Quin et hunc disserendi ordinem tamquam naturae nostrae consentaneum magis Augustinus probat, quamuis Manichaeis sese attemperans id agat interdum, quod in disputando fatetur esse uitiosum. Naturae, inquit, ordo ita se habet, ut, cum aliquid discimus, rationem praecedat auctoritas. (…). Sed quoniam cum iis nobis res est, qui omnia contra ordinem et sentiunt et loquuntur, nihilque aliud maxime dicant, nisi rationem prius esse reddendam, morem illis geram, et quod fateor in disputando uitiosum esse, suscipiam (De mori. eccle. cath. cap. 2). Quo exemplo Thomas ad eundem modum se Gentibus accommodavit: nam in Summa theologiae auctoritas fere rationi praeparat hominem, ratio deinceps ad intellectum cognitionemque perducit (August. de ver. relig. cap. 24).

In ipsa vero et auctoritate et ratione sunt gradus argumentorum, et quod cuique praestet intelligi facile potest, ut prima sint quae e scriptura ducuntur, secunda quae e traditionibus Christi et Apostolorum, tertia quae ex ecclesiae decretis, deinceps gradatim reliqua consequantur. Est autem inter theologos controversum, utra sit prior scripturae auctoritas an ecclesiae. Verum haec sicut et cetera, quae non ad inventionem, sed ad dispositionem attinent, non putaui esse persequenda. Atque haec res, si quando in contentionem venerit, quemadmodum diiudicanda sit, satis est, nisi male memini, supra disputatum. Illud perspicuum est, eandem omnino esse Spiritus Sancti in scriptura et ecclesia auctoritatem, si res ipsas inspicias. Quare in se quidem neutra aut prior aut maior, neutra aut posterior aut minor est. Quid est ergo quod in hoc loco nonnunquam dubitationem afferre soleat considerandumque videatur? Credo, si quando dubitatio accidit, quale sit hominis eius ingenium, eruditio, institutum, quicum disputationem institueris, spectare decet. Ut enim sunt, qui scripturas ecclesiae usui anteponunt, sic reperias multos, quibus ecclesiae mos et sensus maiores esse uideantur. Quia vero ecclesia prior et antiquior est, dubitari non potest ipsius auctoritatem quodammodo esse maiorem, nam quod sit et notior et crebior exploratum est. At in omnibus, ut dixi, eius cum quo disseris habenda est ratio. Sic enim Petrus (2 Pe. 1) Iudaeis ait habemus firmiorem propheticum sermonem, cum Petri tamen sermo nullo nobis gradu inferior sit. Sed de hoc, magna enim res est, alio loco pluribus (In 14 lib.). Nunc ad propositum. Illa igitur et talia circumspicienda sunt in omni quaestione, et consuetudo exercitatioque capienda, ut boni ratiocinatores argumentorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae omnium summa fiat, ex quo quantum cuique quaestioni debeatur, intelligas. Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores, quamuis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic argumenti theologici inveniendi praecepta traduntur illa quidem ut servemus ipsi, sed rei magnitudo usum exercitationemque desiderat Quia igitur parum verba prodesse nostra poterunt, nisi ad rem conferantur ususque praecepta confirmet, necesse fuerit theses exercitationis gratia dicere, id quod fere est a Peripateticis institutum. Archelaum primum scribit Diogenes in utramque partem disputasse, fides sit penes illum: Cicero enim huiusmodi exercitationem tradit ab Aristotele inventam. Cuius consuetudo de omnibus in contrarias partes disserendi iure ab scholae theologis probata est, eo quod quid in unaquaque re verum sit, quid contra falsum, aliter nequeat inveniri. Quanquam enim cognitio veritatis, ut Augustinus ad Dioscorum (Epist. 56) ait, omnia falsa, si modo proferantur, etiam quae prius inaudita erant, et diiudicare et subuertere idonea est, quia tamen haec ipsa veritas elucere in disputatione nequit, nisi ex utraque parte causarum sit facta contentio, nec potest fides ulla de re fieri, nisi prius adversariorum persuasiones euellantur, maxime naturale est, ut antequam probemus nostra, amoliamur adversa et opiniones contrarias refutemus. Vix autem reperietur aliquid tam omnibus ingeniis consentaneum et quadrans, ut neminem habeat repugnantem. Omnis nanque, ut Hilarii verbis utar, humani eloquii sermo contradictioni obnoxius fuit semper, non solum quia in alio capite et mente alia propemodum sententia est, sed quia dissentientibus voluntatum motibus dissentiens quoque fit sensus animorum. Unde existimat philosophorum placita dici, quod unusquisque illud ferme amplectitur, non quod ratio praescribit, sed quod placet animo, non quod dictat illa, sed quod dictat affectus. Necesse est ergo theologis uarie in contrarias partes disserendo

quasi in simulacro pugnae exercere se ipsos; id quod Divus Thomas in Quaestionibus Disputatis diligentissime fecit. Cum vero in omnium artium usu optimorum imitatio artificum valeat plurimum, exempla in theologia disserendi ab his peti aequum est, qui in hac arte excelluerunt, quorum Augustinus et Thomas sunt facile principes: Augustinus citra aleam, Thomas iudicio peritorum. Neque enim in ancipiti solum disputatione, in qua de universo genere utrinque disseri copiose licet, sed in omni omnino quaestione adeo hinc inde uber ac diues est, ut mirandum sit, in rebus tam multis et uariis, iisque saepe neque peruulgatis neque tritis, egregia in utranque partem argumenta prompta illi parataque fuisse. In multos articulos, fateor, concidit omnia et articulo fere cuique praescripsit velut lege quadam argumentationum numerum. Aridum quoque illi fuit disputandi genus et quaestionum tractatus una perpetuo specie compositus. In ea denique fuit auctorum secta, quae adeo nullum florem orationis sequitur ut apparentibus sine carne neruis deforme videatur disputationis corpus, certe ab omni eloquentiae ornatu alienum. Ita a doctissimo et grauissimo viro curiosi quidem homines et delicatuli longioris operis satietate, fastidio similitudinis incultaeque dictionis horrore abalienantur. Dixit in concilio Tridentino vir eloquens sane ac facundus, sed parum theologus tamen, qui id suadere vellet audientibus, adversum haereticos, praesertim Lutheranos, non esse magnum usum scholasticae concertationis, oratorio potius more cum illis disserendum: nostrum enim spinosum esse ac permolestum. Quae si vera essent, exempla in Theologia disputandi non ab his, quos ante dixi, meliora peterentur. Equidem etsi non sum nescius, quam sit non scholae dico in disputando mos sed tota omnino scholae Theologia haereticis inuisa, sed eo magis existimo scholasticam disserendi formam ad haereses refellendas efficaciorem, quo magis haereticis inuisa est. Quod si Lutherani academiae subtilitate minime capiuntur, ne oratione quidem ad rhetorum leges artificiose composita capi poterunt, quoniam grandiores sunt et callidiores effecti, quam ut orationis artificio apprehendantur. Cum autem nec argutum theologum pertimescant, nec rhetorem quamuis eloquentem, non sunt, mihi crede, aut theologi acumine, aut rhetoris flumine, hoc est, non verbis sunt et disputatione, sed viribus et flagellis feriendi. Verum si eo loco res sit, ut adversum Lutherana dogmata certare cogar, eligant alii, nihil enim impedio, suave orationis genus, quo mollius et familiarius homines istiusmodi ad ecclesiae beneuolentiam alliciant, dummodo mihi relinquant scholae ossa neruosque ac pressam disserendi soliditatem. Quae Augustinus porro contra adversarios ecclesiae disseruit, tametsi et inventa sunt acutius et dicta subtilius quam ut quiuis ea possit agnoscere, ad refellendos tamen haereticos tanto maiorem habent efficacitatem, quanto tenuius ad vivum resecata sunt. Atque etiam quum oratorum more quasi torrens fertur oratio, quamuis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen fere teneas, nihil apprehendas. Cum autem ad scholae normam certa via et ratione premitur, contineri amplectique facilius potest. Itaque praeclarum a Divo Thoma accepimus morem disputandi, si eum teneremus. Nemo vero a viro grauissimo orationis delicias quaerat, pigmenta muliebria, fucum puerilem, sed veras grauesque sententias, argumenta solida et propia, sermonem rei, de qua disseritur, accommodatum. Quae omnia Divus Thomas adeo egregie praestitit, ut si uitia in eo pauca sint, quae ab istis inuidiose commemorantur, plurimis tamen maximisque virtutibus illa compenset. Quanquam, ut erat et modestus et prudens, minutissimorum articulorum numerum legemque disputationis aequabilem tum

rudioribus tum magis suo illi saeculo dedit. Equidem non Divum Thomam modo, sed scholae auctores quosdam alios existimo, si humaniores litteras coluissent et quae in schola didicerant eloqui voluissent, ornatissime splendidissimeque potuisse facere: et viros eloquentiae studiosos, si ab scholae instituto non abhorruissent sed theologiam hanc didicissent et tractare voluissent, gravissime et copiosissime dicere potuisse. Sed aut utrique suo studio delectari alteros contempserunt, aut nihil omni ex parte beatum, ut semper aliquid desideremus. Verum si alterum sit optandum, malim quidem indisertam scientiam quam inscitiam loquacem. Nam exempla illa disputationis theologicae suis omnibus numeris absoluta is solum suppeditare potest, qui eloquentiam sapientiae coniunxerit. Age tamen qualiacumque nostra sint, et ea ipsi afferamus, quae etsi non meliora erunt quam vetera, erunt tempori fortassis aptiora.