De locis theologicis

Superiorem locum vix dum finieram, et ecce nuntius affertur, parentem meum clarissimum Viennae diem extremum obiisse. Eo vero audito nuntio, si motum me negem, quam id recte faciam, viderint sapientes: sed certe mentiar. Motus sum enim tali parente orbatus, qualis, ut arbitror, apud mortales reliquus nullus est. Cum autem ego illi meas has lucubrationes nuncuparem, scilicet a laboribus, quos eius potissimum causa susceperam, aliquandiu cessatum est. Mihi enim ante ita iucunda huius libri confectio erat, ut non modo omnes abstergere laborum molestias; sed efficeret labores molles etiam et iucundos. At vero postea nihil omnino erat, quo taedium et cura leuaretur. Etenim viuo patre, cum de locis theologicis aliquid vellem scribere, ille mihi occurrebat non eo solum dignus munere, sed in cuius etiam nomine vigiliae nostrae gratius apparerent. Nunc autem, quem similem inventurus sum, ut patris loco substituam¹?

Solebam mihi equidem charissimum parentis vultum sistere. Et quotiescunque scribendum erat, aut ego eram cum illo, aut ille mecum. Ille addebat aculeos, ille torpentem excitabat: ille ne oscitare quidem me sinebat. Tanta erat in absentem etiam patrem reverentia. At modo opus coeptum persequi cupienti aqua haeret, ut aiunt, nec quicquam conor, ubi non labascat animus victus quam cito. Longo enim a me ille spatio seiunctus non minus mihi dereliquit moriendo doloris, quam afferebat viuendo laetitiae. Sed cum accepto vulnere otium mihi magnum insperatumque contigerit, nihil autem agere animus nec deberet nec posset, ad postremum locum omnino appellendus fuit: ne res bene et utiliter inchoata eius morte interciperetur, qui etiamnum e superis vigiliarum mearum munus exigit. Nec vero dubitem ego quaerenti, cui scribam, respondere: Patri meo scribo, qui me non ipsi haec tantummodo dare voluit, sed etiam aliis prodere. Quanta igitur apud Theologos sit historiae humanae et utilitas et auctoritas explicaturi modo sumus. Orabit autem sine dubio pater, ut quo iter illo in terris cogente carpsimus, eodem nunc e coelis favente peragamus.

DE HISTORIAE HUMANAE IN THEOLOGIAM UTILITATE

Emersi iam e vadis, et scopulos praeteruecta est oratio mea. A rebus enim dificillimis ad res faciles delapsus sum, neque historiae humanae auctoritate explicanda potest aut ingenium aut Theologia mea periclitari. Multo vero id minus, cum illud explico: quam sit Theologo humana historia utilis et necessaria. Nullos quippe hic adversarios habemus, nulla contra veritatem argumenta sunt. Etenim viri omnes docti consentiunt, rudes omnino theologos illos esse, in quorum lucubrationibus historia muta est. Mihi quidem non Theologi solum, sed nulli satis eruditi videntur, quibus res olim gestae ignotae sunt. Multa enim nobis e thesauris suis historia suppeditat, quibus si careamus, et in Theologia et in quacunque ferme alia facultate inopes saepe numero et indocti reperiemur. Cum vero pateat, quandoque in re quondam gesta Theologiae disputationis cardinem verti, quis est hic qui neget, interdum etiam in scholastica disputatione opus esse ex annalium monumentis testes excitare clarissimos veritatis? Equidem historiam esse Theologo disserenti necessariam, cum saepe alias, tum maxime in hoc opere animadverti: ubi quantus mihi fuerit historiae humanae usus, qui superiores libros attigerint, ii facile iudicabunt. Nam quam magnus postea futurus sit, non audeo ego in presentia dicere, ne montes aureos videar polliceri. Certe quantum historiae cognitione Theologus indigeat, vel illi abunde magno argumento sunt, qui eius ignoratione sunt in varios errores lapsi. Huius generis quidam exemplum ponunt, quod Traianum Gregorii precibus a gehenna liberatum non vulgo solum, sed Divo etiam Thomae olim iuveni persuasum est. Persuasum est autem Ioannis Damasceni auctoritate, cui Divus sane Thomas plurimum deferebat. Sed illius fabellae, inquiunt, argumento nemo adduceretur, si ex temporum ratione intelligeret Ioannem Damascenum rei eius auctorem esse non posse, ut qui plus uno seculo iuxta horum sententiam Gregorium antecesserit. Nam Raphael Volaterranus, Vincentius Valuacensis ac Divus Antoninus illum tradunt sub Theodosio floruisse.

Sed hoc exemplum ineptum est, cum Ioannes ille Damascenus, qui quatuor de orthodoxa fide libros edidit, sub Constantino et Leone floruit, hoc est, Divo Gregorio iam defuncto. Nec in re aperta opus est aut Ioannem patriarcham Hierosolymitanum, aut rerum scriptorem Romanarum libris 21 et 22 aut alios etiam historicos excitare, ubi Ioannes ipse Damascenus non obscure indicat, quo tempore extiterit. Primum enim Cyrillum saepe refert, qui post Theodosium fuit. Synodi quoque Chalcedonensis aliquando meminit. Quin libro 3 capite 10 Petri cuiusdam Gnaphei fecit mentionem, qui sub Iustiniano in quinta synodo damnatus est. Sed et libro 4 capite 17 contra Iconomachos scribit, eosdemque in libro de haeresibus Iconoclastas et Thymoleontes appellat, a Leone scilicet, qui sectae illius praecipuus et auctor et adiutor fuit. Eodem praeterea de haeresibus libro Monothelethas commemorat Cyrum, Sergium et Eustachium, qui damnati sunt in sexta synodo sub Agathone papa: adversum quos copiose etiam scripsit libro 3 de orthodoxia fide capitibus 14 et 15. Quae omnia qui expendat, is facile intellegat Ioannem Damascenum post Gregorium extitisse. Nam quod Tritemius ait, duos fuisse huius nominis, alterum sub Theodosio, qui libros illos Theologiae composuerit, alterum sub Leone, qui pro imaginibus depugnarit, id commentitium totum est, ut ex locis modo excitatis apparuit. Nec vero historiam ego illam probo. Mirum enim est, hominem Graecum rem et nostram et toto, ut ipse inquit, orbe vulgatam Graecis suis prodidisse, quam historia tamen omnis Latinorum ignorat. Sint ergo fabulae, non repugno, ea quae de Traiano et Gregorio referuntur. At non ob illam causam tamen, quia prior Gregorio Damascenus fuerit. Verum hoc in genere Hispanus noster Gennesius Sepulueda nuper erravit, homo neque meo iudicio imperitus, et suo valde doctus, certe et eloquendi arte clarus, et a Theologiae studio non abhorrens. Qui cum persuadere vellet, barbaris novi orbis oppugnandis iustam esse belli causam, in eam argumentationem incubuit: quod Gregorius in epistola libri primi septuagesima tertia, id quod refertur 23 quaestione 4 Si non, Gennadium conmendat, qui tantum Christianae dilatandae causa rei publicae bella susceperit: quatenus Christi nomen per subditas gentes fidei praedicatione circumquaque discurreret. Hoc vero Gregorii testimonium quam sit ineptum ad rem propositam comprobandam, is quoque ipse Gennesius facile iudicasset: si ex historiis didicisset, eos adversum quos bella Gennadius gessit, hostes non imperii Romani modo, verum etiam ecclesiae Christique fuisse. Id quod ex alia quadam ad eundem Gennadium epistola, quae est in eodem libro numero septuagesima secunda luce clarius videre licet. Nec dubitari potest Vandalos, quorum reliquiae eo usque in Aphricana provincia supererant, Ariana peste affectos: nec ignoratur Donatistas, quibus Aphrica tum etiam plena erat, praemiis et vi contra catholicos non solum disputatione pugnasse. Sed de his exemplis non est hic locus disserendi, ubi breviter et in transcursu Theologum admonemus ut ne historiam ecclesiasticam negligat, cuius et cognitio magnos fructus parit, et ignoratio parit errores. Iam vero Augustinus libro de doctrina Christiana 2 capite 28 ethnicorum etiam historias ad intelligentiam scripturae sacrae plurimum conferre tradit, ostenditque ex earum ignoratione quosdam circa scripturas errasse. Videlicet Irinaeus et Tertullianus circa aetatem, qua Christus passus est, vario sunt quidem errore versati, sed ob eandem causam tamen. Historias enim humanas hoc loco neglexerunt, quibus cognitis ea res facillime expeditur. Quanquam uterque erroris sui ex evangelio quoque poterat admoneri.

Atque Erasmus, quas tenebras super universam terram factas plane scribit Evangelista, eas ipse super Iudaeam tantum fusas intellegit, falsaeque intelligentiae causam ponit neque veram neque, si vera esset, satis idoneam, quod si hae tenebrae tanto spatio contigissent, per universum orbem, aliquis certe seu Latinus seu Graecus scriptor eius rei meminisset. Nam epistolam, qua Dionysius astruit eclipsim illam se diligenter et vidisset oculis et animo considerasse; quasi nomine Dionysii confictam deridendam propinat. At vero nec quam Philosophiae et doctrinae laudem Dionysio Ariopagitae eripere conatur Erasmus, eam ego in hoc opere asserere instituo, nec id etiam reprehendo, quod Divum Hieronymum eius interpretationis auctorem facit, cui non alius quisquam scripturae interpres apertius contradicit. Illud ago, nisi humanas historias hic ignoraret Erasmus, tenebras profecto illas aliter, ac vere quem interpretaturum. Phegon, enim Olympiadarum egregius supputator in quatuordecimo libro ita scribit: Quarto autem anno 202 olympiadis magna et excellens inter omnes, quae ante eam acciderant, defectio solis est facta. Dies hora sexta ita in tenebrosam noctem versus, ut stellae caelo visae sint, terraeque motus in Bithynia Nicaenae urbis multas aedes subuerterit. Quem annum cum passione dominica concurrisse Eusebius in chronicis patefacit. Lucianus quoque presbyter Antiochenus vir moribus et eruditione praecipuus cum gentibus de fide Christiana disputans requerite, inquit, in annalibus vestris, et invenietis temporibus Pilati, Christo patiente, fugato sole interruptum tenebris diem. Auctor est Eusebius libro nono ecclesiasticae historiae capite 6. Tertullianus demum eodem, inquit, momento dies medium orbem signante sole subducta est. Deliquium utique putaverunt, qui id super Christum praedicatum non scierunt: et tamen eum mundi casum relatum in archiuis vestris habetis. Hactenus ille in Apologetico capite 21. Quibus ex rebus facile intelligitur, sacris literis exponendis historias etiam gentilium esse necessarias. Quae quanquam ita sunt in promptu, ut res disputatione non egeat, sunt tamen nobis in tertiodecimo libro fusius explicanda. Cum igitur ibi haec simus exemplis manifestissimis illustraturi, non est cur quae eius libri propia doctrina erit, hoc nos eam loco importune antevertamus. Atque ut Geometrae solent non omnia argumentis ostendere, sed postulare, ut quaedam sibi concedantur, quo facilius quae velint expliquent: sic ego interim.a lectore postulo, ut mihi concedat esse in libris sacris loca plurima, quae sine historiae humanae cognitione expediri non queunt. Quod autem in disputatione adversum fidei Christianae inimicos rerum gestarum monumenta Theologo peropportuna sint, clarissimorum virorum usus aperte confirmat. Tertullianus ex ipsis Romanorum historiis argumentatur, pessimos quosque saevos Christianis crudelesque fuisse. Bonum itaque esse id quod mali homines insectarentur. In libro vero ad Scapulam quot rerum gestarum exemplis usus est, ut persuaderet ob vexatos Christianos multos gentilium praesides tristes exitus habuisse? Quamobrem qui cum nostris pugnavissent, eos cum Deo quoque sine dubio certasse. Cyprianus idolorum omnium vanitatem qua historiarum scientia et commemoratione coarguit? Hieronymus quot quamque varias adyersum Iouinianum historias in commendationem virginitatis castitatisque commemorat? Lucianus presbyter, quemadmodum supra diximus, ipsos gentium annales excitat, ut nostrae etiam fidei

dogmata illorum testimoniis asserat. Eusebius Iudaeos et paganos saepe ex historiis humanis refutat. Non ergo historia solum ecclesiastica, sed ea etiam, quae est ab ethnicis actoribus scripta, Theologo contra adversarios fidei utilissima est. Quapropter rudem esse omnino in historiis gentilium aut inertissimae segnitiae est, aut fastidii delicatissimi. Enimuero quod commode ac prudenter, non in concionibus dico, sed etiam in disputationibus Theologus exempla proferat, dum quidpiam vel iustum esse suadet vel iniustum, quoniam a viris, aut probis, aut improbis usurpatum est: Tertullianus, Hieronymus, aliique viri grauissimi satis ostenderunt, qui non raro huiuscemodi persuasionis genere delectantur. At exempla probabilia sine historiae cognitione proferri qui possunt? Quam late igitur historiae utilitas fusa sit apparet: siquidem quacumque Theologi ingredimur sive concionando sive disputando, seu sacras literas exponendo, in aliquam historiam vestigium ponimus. Itaque cum ad has multas res Theologo perutiles sint historiarum libri, studiose profecto ab eo legendi sunt: ne turpiter in rebus ad se maxime pertinentibus erret, eaque ignoret, quae ignorari non sine imprudentia modo, sed ne sine imperitia quidem possunt. Historia quippe, ut Cicero verissime dixit, cum magistra vitae est, tum etiam lux veritatis. De historia ergo utilitate hactenus dictum est, nunc de auctoritate videamus.

ARGUMENTA CONTINET, QUIBUS AUCTORITAS HUMANAE HISTORIAE IMPUGNATUR

Quanquam, ut paulo ante dicebamus, e locis scopulosis enavigavit oratio, nec ea, quae in huius loci explicatione disserenda sunt, ingenii vim, aciemque desiderant, egent tamen quaedam horum gravi maturoque iudicio. Qua ex re fit, id quod vix credibile est, ut in loco facili et explicato perdifficiles et lubricae quaestiones existant. In primis enim constituendum est, qualis quantaque sit historiae humanae auctoritas, et quam faciat in Theologia fidem: quod non adeo expeditum est. Deinde, quis auctor probabilis ac fide dignus existimari debeat: quae res est omnium difficillima. Cum enim non ex sermone hominum recenti, sed ex maiorum memoria atque annalium vetustate eruenda saepe sit veritatis explicatio eius, quae in Theologica disputatione versatur; oportebit sane de historia praesertim veteri iudicare, historicos omnes internoscere, mendacesque a veracibus secernere. Quam facultatem quoniam mihi nec arrogo nec debeo: fateor, me non sine metu et pudore quodam hanc provinciam suscepisse munere necessitatis non voluntatis opere perfuncturus. Non quod mihi in tanto officio tamque gravi causa cura defuerit: sed quod video periculosum esse eo vel maxime loco iudicem velle fieri, ubi vir ille nimirum exigitur; qui et antiquitatis memoriam innumerato habeat: et prudentia summa grauissimoque iudicio sit praeditus. Sed quo citius hoc, quod suscepimus, non mediocre munus conficere possimus, omissa aut ignorationis meae, aut temeritatis, aut utriusque etiam deprecatione ad earum rerum, quas proposuimus, explicationem disputationemque veniamus. Principio itaque historiae

humanae auctoritatem argumentum oppositis impugnabimus. Mox docebimus, ex eiusmodi historia qualia in Theologiae usum argumenta ducantur. Tertio loco ostenderemus, quinam illi auctores sint, quos in historia Theologi probare debeant. Postremo, argumenta opposita refutando finem huius libri faciemus. Primum ergo argumentum, quo historiae humanae fides labefactari potest, est eius modi. Ioseph, secundum naturam filium fuisse Iacob, secundum legem fuisse filium Eli: Aphricanus in epistola ad Aristidem, Iustinus martyr quaestione ad orthodoxos 66 Eusebius libro 1 ecclesiasticae historiae capite 7, Nicephorus libro item primo, capite 11, Ambrosius libro in Lucam 3, Hieronymus in primum Matthaei capite, Augustinus libro 2 de consensu. evangelistarum capite 3 et 2 retractationum¹ libro capititibus 5 et 16, Damascenus libro 4 capite 15, Beda libro 1 in Lucae caput 10, Theofilactus in Lucae tertium caput, omnesque fere patres scripserunt. Neque illis subito reperta haec aut sine auctoribus conficta sunt; sed ab ipsis salvatoris nostris propinquis et consanguineis tradita, quemadmodum Aphricanus afirmat. Haec vero multis argumentis commentitia esse probat libro primo harmoniae evangelicae Osiander atque, ut sibi quidem videtur, ita probat, ut non modo Divo Thomae caeterisque Ttheologis quasi portenta somniantibus insultet: verum etiam eos insanos appellet, qui haec primi in lucem ediderunt. Secundum argumentum est, quod Ioseph virum Mariae alteram prius uxorem habuisse, ex qua filios susceperit, qui fratres Domini in Evangelio dicuntur, Eusebius libro 2 ecclesiasticae historiae capite 1, Nicephorus libro 2, capite 3 ubi etiam refert Hippolytum eiusdem sententiae auctorem, Ambrosius in libro de institutione virginis capite 6, Epiphanius libro 2. contra haereses capite 51 et 78, Hilarius cano. 1 In Matthaeum aperte consentiunt. At historiam hanc Hieronymus in Matthaei duodecimum caput tanquam apocryphorum deliramenta contemnit: quin etiam adversus Eluidium asserit, audaci eam temeritate confictam. Tertium argumentum, Hieronymus scribit, veterem historiam narrare, quod Herodias, cuius Matthaeus meminit, filia fuerit Arethae regis: idem quoque astruit Beda libro commentationum in Marcum secundo Eusebiusque Ruffino interprete libro ecclesiasticae historiae 1 capite 13. At illud esse falsum et Iosephus libro 18 antiquitatum capite 5, et Egesippus libro 2 de excidio Hierosolymorum capite 12 testes locupletissimi sunt. Quibus etiam assentitur Nicephorus libro 1 capite 20. Nihil igitur ex rerum veterum publica commemoratione non certo dicam, sed ne probabiliter quidem suadere possumus. Nam si historias, quae in his tribus argumentis referuntur, explodere et pro nihilo putare licet, nulla profecto humana historia reperietur, quae quicquam habeat ad faciendam fidem virium. Quartum argumentum, Magos, qui Christum adoraturi ex Oriente venerunt, reges fuisse nedum philosophos, tradunt Cyprianus in sermone de baptismo Christi et manifesta Trinitate, Athanasius quaestione 2 ad regem Antiochum, Hieronymus in Psalmum 71, Augustinus sermone 43 ad fratres in eremo, et de mirabilibus sacrae scripturae, si tamen haec opera Augustini sunt, Chrysostomus² homilia 6 in Matthaeum, Tertullianus contra Iudaeos. Doctor quidam antiquus nomine Christianus in caput Matthaei 2, Isidorus in praefatione missae, quae vulgo dicitur Moçaraue. Divus Thomas in Matthaei caput 2 et in Ioannis II caput nam et 3 parte quaestione 36 articulo 3 ait, non solum fuisse

sapientes sed potentes. Eiusdem sententiae fuerunt Albertus Magnus, Divus Vincentius, Nicolaus Liranus, Dionysius Carthusiensis, Simon de Cassia, Doctor incognitus in psalmum 71, Titelmanus, Ioannes Echius, Divus Antoninus, aliique ex iunioribus, quos longum est enumerare. Ac certe historia esse videtur per manus a maioribus nostris accepta. Sed haec tamen communis traditio nulla prorsus in ecclesia facit finem. Quin probabilissime a Baptista Mantuano aliisque recentioribus asseritur Magos reges non fuisse. Non enim in silentio praetermissurum Evangelistam quod ad rem magnopere pertinebat, nec Herodem, si reges essent eos adeo imperiose et inciuiliter excepturum. Quintum, Magos venisse Hierosolymam diebus a Christi nativitate³ tredecim non Hieronymus modo et Augustinus verum etiam omnes prope auctores et veteres et recentes memoriae prodiderunt. At Epiphanius haeresi. 51 constanter affirmat, post duos annos a nato Christo Magos ex oriente advenisse. Cuius opinionis duae causae sunt non omnino pessimae: Una quod in die Purificationis non agnum sed turturem aut columbae pullum Christi mater obtulit: non ergo potuit invenire manus eius pretium agni, atque adeo ne thesaurum quidem a Magis acceperat. Altera causa est, quod Herodes occidit omnes pueros a bimatu et intra secundum tempus quod exquisierat a Magis. Non est autem verosimile, Herodem bimos pueros interfecturum iuxta tempus stellae, cuius apparitionem diligenter a Magis exquisiverat, si ab ortu stellae ad Magorum adventum non nisi tredecim dies interfluxissent. His adde, quod ipsi quoque testati sunt, se stellam in Oriente vidisse. Quae profecto verba plus aliquid significant, quam regionem, unde profecti sunt, comparatione tantum ad Hierosolyma orientalem fuisse. Si igitur, ut plane scribit Evangelista, ab oriente venerunt, cum non sit obscurum, Hierosolyma longissimo intervallo ab Oriente distare, intra tam paucos dies et stellam vidisse et consilium de profectione communicasse, et adornasse iter, et ab Orientis partibus per tot regiones ac populos ad Palestinam accessisse prorsus abhorret ab humanae iudicio rationis. Sextum, Miraculum nuptiarum in die anniuersaria Epiphaniae fuisse editum posteritati suae, quod ait Maximus, fidelis mandavit antiquitas. At Epiphanius contra docet, eodem die, quo Christus natus est, completo iam anno trigesimo filium cum matre conuivio nuptiali interfuisse. Nihil igitur certum ex temporum publica commemoratione accipere possumus. Septimum, Lex vera historiae est, ut Hieronymus saepe dixit, ea scribere, quae vulgus existimat, quanuis re ipsa falsa sint. Sic enim Ioseph ab ipsa quoque Maria appellabatur pater Iesu, et Herodem evangelista contristatum esse ait, non quod re vera, aut Ioseph pater Christi esset, aut Herodes esset animo contristatus: sed quod illud eo tempore sic vulgo ab hominibus putaretur, hoc autem discumbentes existimarent: cum potius illud credendum sit, dissimulasse mentis suae malitiam artificem homicidam, cum tristitiam in facie et laetitiam haberet in mente. Ob quam causam vulpes est a Domino appellatus. Unde et Iosephus 18 antiquitatum libro capite 17 asserit, ab Herode Ioannem esse occisum, quia timebat ne auctore Ioanne defectionem populus moliretur. Ambiguum igitur omne argumentum est quod ex historia petitur. Nam vulgi ferme opinio falsa est: et poterit omnis eiusmodi argumentatio refelli, quod historicus non veritatem rerum, sed vulgi opinionem expresserit.

Octauum. Augustinus sermone 71 de immolatione Isaac, antiquorum, ait, relatione refertur, quod Adam primus homo in ipso loco, ubi crux fixa est, fuerit sepultus. Et Cyprianus in sermone de resurrectione Christi Adam, inquit, sub loco, quo crux Domini fixa est, humatus traditur ab antiquis. Atque Paula et Eustoquius in epistola ad Marcellam eandem historiam tanquam habitantium ore celebratam narrant. Ita eam refert quasi minime dubiam Epiphanius⁴ libro 2 contra haereses capite ultimo. At Hieronymus in Matthaei 27 caput et in 5 caput, epistolae ad Ephesios quasi fabulam irridet, quod Iosue 14 capite Adam in Cariath Arbe dicatur esse conditus. Opinionem vero Hieronymi Isidorus sequutus est. Nonum. Clemens Alexandrinus, Eusebius Caesariensis Theodoretus, Hieronymus et Augustinus ex annalium ratione colligunt, septuaginta desolationis annos in secundo Darii Histaspis fuisse complectos At hoc non modo falsum et commentitium est, sed sacris etiam literis adversum: quae non implicite et abscondite sed patentius et expeditius continent, septuaginta illos annos statim ab initio regni Cyri adsolutos. Nullum ergo idoneum argumentum ex temporum ratione promitur. Decimum, Hieronymus auctor grauissimus historiae prodit, quod in secundo Darii anno templum aedificari coeptum est. At vero explorate perceptum est et cognitum, Zorobabelem sub Cyro templi fundamenta iecisse. Imbecillum ergo est, quodcumque argumentum ex historia humana depromptum, quanlibet historiae auctor gravis fuit. Undecimum, Plerique historici et ii nobiles tradiderunt, Artaxerxem aedificationem templi impediisse. At contra scriptura tradit, templum aedificatum esse praecipiente Cyro, Dario et Artaxerxe. Duodecimum, Iosue post mortem Moysis 26 annos imperasse, auctores sunt Iosephus libro 5 antiquitatum capite 1 Sabellicus Aenea 1 libro 4 Nauclerus Chronographiae suae generatione 28 Nam Eusebius in chronicis atque hunc secuti Isidorus, Severus Sulpicius et Ioannes Carion 27 annos Iosue imperio tribuerunt. Quae si vera essent, non esse vera summa 480 annorum, quae ab exitu filiorum Israel de Aegypto ad templi aedificationem 3 Regum libro capite 6 colligitur. Tertiumdecimum, Si qua historia Theologo probanda est, ea erit maxime, quae omnium ecclesiarum ore celebratur. At eiusmodi multae nullam faciunt in Theologia fidem. Etenim, ut ea praeteramus, quae ridicule et false de Cirico et Iulita, de Gregorio, de Catherina martyre, deque undecim mille virginibus referuntur: certe historia Thomae Apostoli apocrypha et commentitia est non solum Gelasio 15 dist. cap. Sancta Romana sed etiam Augustino libro 22 contra Faustum capite 79 et libro unico adversus Adimantum capite 17 et libro 1 de sermone domini in monte capite 38 His adde Marthae et Mariae Magdalenae fabulam, quae narrat ad Mariam quidem Magdalum, ad Martham vero Bethaniam sorte hereditaria peruenisse, cum contra scribat Ioannes Bethaniam Castellum Mariae Marthaeque fuisse. Quartumdecimum, Ea historia reliquas videtur excellere, quae a summis pontificibus probata est. Constantini vero donatio, lepra, baptismus, sanitas, non modo historiis celebrantur ecclesiae: verum etiam per summos pontifices approbantur. At haec ficta esse omnia multi viri doctissimi contenderunt. Nulla igitur ecclesiastica historia Theologo idonea argumenta ministrat.

Quintumdecimum, Nemo in ecclesiasticis viris est, qui historiae probabilis auctor haberi queat. Non Philo in temporum breviario. Nam in eo libello quanuis exiguo tot mendacia sunt, ut sint numeratu difficillima. Non Iosephus. Primum quia multa tradit sacris litteris vehementer repugnatia. Deinde, quia tertium Esdrae librum in historia sequitur, quem Hieronymus non aliter quam somnia reiicit. Postremo, quia in temporibus rerum notandis vario fuit errore versatus. Ecquis ergo in ecclesia auctor historiae certus habebitur? An Aphricanus? Sed huius historia Gelasio apocrypha est. An Eusebius? Sed huius quoque historiam tanquam apocrypham idem Gelasius reprobat. Sed in historia tripartita Sozomenus princeps habetur. At hunc damnat Gregorius inquiens, in historia Sozomeni de quodam Eudoxio aliqua narrantur. Sed ipsam historiam sedes apostolica recipere recusat: quoniam multa mentitur, et Theodorum nimium laudat, atque usque ad ultimum sui diem magnum ecclesiae doctorem fuisse praedicat. Si igitur hi, qui primas in historia ecclesiastica partes habent, incerti ac mendaces auctores sunt: nimirum neque ex his neque ex aliis, quorum minor est auctoritas, idoneum sumet Theologus argumentum ad suas conclusiones corroborandas. Sextum decimum, Innocentius 20 dist., capite de quibus. solas ecclesiasticas historias in causis ecclesiae finiendis approbavit. Ethnicorum ergo de rebus gestis monimenta parum in Theologiae valere possunt. Id quod consilium Florentinum sessione septima confirmat in haec verba. Romanorum, aut Graecorum historia nequaquam in synodo uti debemus. Decimumseptimum, In Assyriorum monarchia Berosus commendari supra caeteros solet. At huius auctoris nulla extat historia. Nam, quae Berosi nomine est ab Annio edita, eam fictam esse viri eruditi deprehenderunt. In Persarum vero rebus gestis commemorandis praefertur Metasthenes, qui veros ac publicos Persarum annales, ut fertur, secutus est. At huius etiam monimenta multo falsiore titulo Annius edidit. Metasthenes siquidem iste Annianus octo solum Persarum reges fuisse tradit, cum tamen fuerint quatuordecim, quos ordine et Hieronymus in septimum Danielis caput et Eusebius censet in chronicis. Iam Graecarum rerum historia quid nisi fabulas continet, quas illi passim pro veris historiis edunt? Cicero quippe auctor est gravis, quod testimoniorum religionem Graeca natio non coluit. Scipio item apud Liuium non aliter historias Graecas ac fabulas refert. Vere quoque dixit Fabius, Graecis historiis plerumque poeticae similem esse licentiam. Ut iure illud ex Satyra vulgi etiam sermone teratur. Et quicquid Graecia mendax audet in historia. Atque Iosephus in proemio libro de Bello Iudaico veritatem a Graecis in historia negligi testis est. Id quod in 1 contra Appionem libro confirmat. Sed et e nostris Hieronymus cum Graecas historias opposuisset, non debemus, inquit, eorum auctoritatem acquiescere, quorum mendacia detestamur. Sane, ut taceam de reliquis, Herodotus et Xenophon, quos historiae parentes Graeci habent, confictis fere narrationibus abutuntur. Quid in imperio Romanorum? An ulli extant annales publici quibus credere debeamus? Minime gentium. Sed quisque pro affectu suo res illorum gestas scripsit. Laudationibus porro, quod Tullius ait, historia rerum Romanorum est facta mendosior. Quaedam autem in Liuio esse, quaedam in Sallustio, quaedam in Cornelio Tacito, quaedam in Trogo, quorum fides manifestis testimoniis labefactari possit, Flauius Vopiscus verissime dixit.

Nihil ergo fidei ethnicorum historiis habendum est: utpote quae nullam habeant non modo certam, sed ne probabilem quidem auctoritatem. Postremum argumentum historias omnes generaliter et ecclesiasticas et profanas impugnat. Illud est huius modi. Fidem humanam idcirco Aristoteles virtutum intellectualium numero exemit, quod iuxta ad falsum et verum inclinat. Theologia ergo, quae tota veritate perpenditur, non accipiet ab humana fide adiutorium, nec verax cum fallaci ad argumentum consociationem contrahet: quoniam tale argumentum ex ea parte, qua humanae fidei innititur, aeque falsitati et veritati innitetur. Confirmat autem hoc, vel maxime, quod homines mendaces sunt, fallereque et falli omnes ad unum possunt. Sive igitur pauci, seu plures historici quicquam affirment, imbecilla ea omnis argumentatio erit, quae in testimonia hominum inclinata recumbit. Quocirca argumentum quodcunque ex humana historia petitum imbecillius est quam ut in Theologia ullam omnino faciat fidem. His argumentis loci huius auctoritas impugnatur. Nam si quae sunt alia, erunt autem fortasse plura, similia sunt atque adeo similiter refellentur.

QUOD AUCTORITAS HUMANAE HISTORIAE ALIQUANDO PROBABILIS QUANDOQUE ETIAM CERTA SIT

Sequitur ut explanemus, qualis quantaque sit humanae historiae apud Theologos auctoritas: nam hoc secundo loco nos acturos pollicebatur. Quod quo magis intelligi possit, illud principio ponendum est: Necessarium esse homines hominibus credere, nisi vita pecudum more degenda sit. Eam rem quoniam Theodoretus in opere de cura Graecarum affectionum libro primo, Augustinus item in libro de utilitate credendi ad Honoratum capite 12 et de fide rerum inuisibilium capitibus 1 et 2 diligentissime persecuti sunt: non erit nobis hic magnopere laborandum. Atque Augustinus quidem plane asserit, non amicitiam modo, verum omnem omnino humanam societatem interire: nisi amicus amico, maritus uxori, parentibus filii, fratres fratribus, ciuibus cives, sociis socii fidem habeant. Multa ille affert, quibus ostendat, necessitudinem et pietatem duo generis humani sanctissima vincula violari atque dissolui, nihilque prorsus in hominum consociatione incolume remanere: si nihil credere statuerimus, quod non idem possumus quasi manu tangere ac tenere perceptum. Humanae itaque vitae necessarium esse, hominum dictis homines sine ulla etiam dubitatione credere. Theodoretus vero fidem esse ceu primariam artium basim disciplinarumque omnium crepidinem probat etiam manifeste. Nec enim, ut caetera taceamus, pueri elementarii ullam omnino possunt disciplinae puerilis facultatem adipisci, nisi et nomina literarum et syllabarum nexus fide a praeceptoribus acceperint. Ut illud Isaiae in omni etiam et arte et aetate verissimum comprobetur. Nisi credideris, non intelligetis.

Praeclarum est igitur Aristotelis illud, in omni facultate atque doctrina oportere addiscentes credere, experimentis quippe cotidianis hoc nos nullo admonente discimus, quod cognitionem ac rerum intelligentiam praecedit fides, subsequitur autem fidem sciencia quaecunque veri. Qua ex re fit, ut naturae auctor in hominum mentibus inclinationem ad credendum naturalem impresserit: siquidem non minus fides necessaria est hominis et vitae et disciplinae, quam aut igni locus supremus, aut terrae imus, ut bene habeant, necessarius est. His autem propensiones quasdam et quasi appetitiones natura indidit ad fines et perfectiones necessarias. Quamobrem qui humanam fidem ex hominum animis evellere conantur, ii non solum stulti sunt, sed gigantum more cum diis bellant, hoc est, cum natura pugnant. An vero quicquam tam puerile et stultum dici potest, quam si ea, quae viderunt alii, negemus esse, quia ipsi non vidimus? Credere igitur necesse est, nisi stultiores esse volumus. Quibus positis fit prima conclusio. Prima conclusio. Praeter auctores sacros nullus historicus certus esse potest, id est, idoneus ad faciendam certam in Theologia fidem. Haec, quoniam cuique per se est obvia et manifesta, non est nostris argumentationibus comprobanda. Flavius porro Vopiscus vere salseque dixit, neminem historicorum non aliquid esse mentitum: unde fidenter se historiam aggredi habiturus mendaciorum comites. Secunda conclusio. Historici graves ac fide digni, quales nonnulli sine dubio et in ecclesiasticis et in secularibus fuere, probabile argumentum Theologo suppeditant, cum ad ea quae sua sunt corroboranda, tum ad falsas adversariorum opiniones refellendas. Quae conclusio satis per se etiam videtur exposita. Nec enim est hominis bene instituti et ad vitam humanam recte compositi viro gravi rem credibilem asserenti non credere. Rem credibilem dixi, quoniam quaedam a Plinio aliisque historicis vel grauissimis referuntur, quae, cum vix credibilia sunt, si ea fuisse negemus: non ideo historiae auctoritatem labefacimus. Uterque igitur et qui cito credit, et qui ad credendum nimium est tardus, iure reprehenditur. Multo vero hic magis si cum pluribus historicis probatis grauibusque dissenterit. Si namque in duorum ore, vel trium stat omne verbum, cur adversus hanc legem plurimis testibus rem eandem olim gestam contestantibus fidem Theologus abrogavit? Praesertim cum testimonia ex vetustate desumpta hoc potentiora ad probandum sint, quod ea sola, ut Fabius ait, criminibus odii gratiaeque vacant. Nimirum Innocentius auctor est gravis, in humanis historiis non nihil probabilitatis inesse: cum lege edita praecepit, ut in causis ecclesiae finiendis illarum auctoritate quanuis caetera argumenta deessent, ecclesiastici iudices uterentur. Sed plerique nostra hac aetate peruerse, ne dicam impudenter, res, quas esse gestas grauissimi auctores testati sunt, in dubium vocant. Qui, si idoneas causas probabilesque redderent, audiendi fortasse essent. Cum vero reddant nullas, contemnendi sunt: ut qui comunem hominum sensum exuerint, iudiciorum humanorum potissima instrumenta, hoc est, testimonia reiecerint, vitae magistram, prudentiae subsidium, lucem veritatis historiam neglexerint. Tertia conclusio. Si omnes probati ac graves historici in eandem rem gestam concurrant, tunc ex horum auctoritatem certum argumentum promitur, ut theologiae dogmata firma etiam ratione constituantur.

Exempla sunt eius rei multa, sed pauca subiciam: Petrum Romae et collocasse sedem et pro Christo martyrii gloria coronatum esse omnes graves historiae tradunt: unde nos certa in quinto libro argumentatione confecimus, Romanum episcopum Petro in pontificatu succedere. Item, concilium Nicaenum tempore Constantini a Sylvestro vero ecclesiae pontifice esse coactum historici quique grauissimi prodidere. Ea nos e re colligimus concilii Nicaeni definitiones certas esse. Quod certum sit, synodum ecclesiae generalem Romano Pontifici comprobatam errare non posse: certum quoque Nicaenam eiusmodi esse, cui nec universitas pastorum ecclesiae defuerit, nec Romani episcopi comprobatio. Plurima sunt eius modi, quae conmuni historicorum consensione traduntur. Haec non modo negare, sed in his etiam addubitare stultissimum est. Quid enim stultius esse potest, ut eundem locum diutius urgeam, quos si ea genera bellarum, quae in rubro mari Indiaue gignuntur, nulla esse dicamus: quia nunquam vidimus? Omnia tollamus ergo, si ita placet, quae aut historia nobis, aut testes graves et probati adferunt. Ita fit, ut mediterranei mare esse non credant, nec in insula nati, in qua lepusculos vulpesculasque solum viderint, credant leones et pantheras esse: si vero de elephanto quis dicat, etiam rideri se putent. Historiae igitur fides vel certa favenda est, cum in idem auctores universi consentiunt. Certa quippe apud homines ea sunt, quae negari sine peruicacia et stultitia non possunt. Praeclare itaque Iosephus 1 contra Appionem libro illud veritatis historiae signum certum esse dixit, si de iisdem rebus eadem omnes conscribant. Verum de his, licet breviter, diximus, tamen quod satis est. Nam his paucis expositis, nisi ego fallor, qualis quantaque sit historiae humanae auctoritas facile intelligetur. Historia nimirum etsi, ut Quintilianus ait, scripta est non ad probandum sed ad narrandum: aliquid tamen sine dubio probat, probabiliter fere: nam aliquando etiam necessarie. Nunc argumenta contra historiae fidem posita diluamus.

UBI RESPONDETUR ARGUMENTIS CAPITIS TERTII

Non est facile contrarias obiectiones excutere, sed excutiendae sunt tamen. Atque in primo argumento quidem non Osiander modo, verum etiam catholici quidam omni vi et ratione contendunt, id, quod de duobus patribus Ioseph naturali et legali refertur, commentum, portentum, monstrum, somnium esse. His enim nominibus sententiam illam Africani notandam putant. Certe auctor libri quaestiones veteris et novi testamenti sive Augustinus is fuerit seu quispiam alius, sententiam eam asserit nec probabilem esse, nec ad ullam rem proficere: ne sit qui existimet veterem historiam solis iunioribus displicuisse. Utuntur autem hi ad Africani traditionem infirmandam argumentis huiusmodi: Primo quod nullum vel testimonium vel exemplum nec e sacris, nec ex profanis Hebraeorum literis erui possit, quo talis primogenitus filius defuncti nuncupetur: non ergo mortuus ille pater primogeniti vocabitur. Deinde, ut demus, inquiunt, quantunuis iniqua conditione eiusmodi primogenitum duos patres sortitum esse: adhuc tamen nihil faciet, ut Evangelicae discrepantiae scrupulus eximatur. Nam legalem filium nemo poterat ex

uxore defuncti procreare, nisi frater fuisset defuncti germanus, simulque cum eo habitasset, quemadmodum Deuteronomio 25 evidentissime traditur. Illud vero non contigit nisi ex eodem patre natis: nam qui diversos habent patres, ii diversas etiam capiunt hereditates, atque adeo non habitant simul. Nunc autem Iacob et Heli, nec fuerunt ex eisdem patribus, auis aut proauis: nec simul habitare potuerunt, cum alter censeatur in posteris Nathan, alter in posteris Salomonis. Nam, quod etiam argumentantur, Ioseph non fuisse vocatum nomine patris legalis, quae res erat necessaria iuxta illam Deuteronomii legem, id exiguum sane ac mendicum argumentum est, cui Augustinus¹ et 5 libro quaestionum in Deuteronomium² quaestione 46 et libro 2 retractationum capite 12 nullo negotio respondet. Mihi vero opinio communis magis placet, quanuis illorum opinio non displaceat³, qui asserunt, Heli Iosephi socerum fuisse, eundem qui et Ioakim parentem virginis Mariae, ut Lucas Genealogiam Christi per matrem attexuerit: Matthaeus vero per eum qui pater putabatur. Nec proinde tamen Genealogiam mulierum contra scripturae usum Evangelista texuit. Nam cum ait, qui fuit Heli, relatiuum ad Christum referendum est, ut sit sensu. Et ipse Iesus putabatur quidem esse Iosephi, at re vera non illius fuit, sed Heli. Cum enim sine virili opera ex virgine matre natus sit: nullum habuit in terris, cuius filius dici potest praeter Heli, qui auus scilicet ipsius maternus erat. Ne quis ergo miretur, quod in texenda genealogia Christi ab nepote statim transilierit auum, interiecit causam: quia Ioseph, quem patrem Christi dicere debebat, non vere erat pater, sed putabatur. Quanquam et relatiuum ad Ioseph quoque referri potest: ut intellegas eum fuisse Heli non naturalem filium, sed ad eum modum, quo gener soceri filius esse dicitur. Itaque Iosephum evangelistae ad parentes suos retulerunt, alter ad eos, quos ex se habuit, alter ad eos quos ex coniugio sortitus est. Huius opinionis Augustinus libro quaestionum evangelicarum 2 quaestione 5 meminit. Hanc tenuit auctor libelli cuiusdam de ortu virginis, qui Hieronymo falso tribuitur. Hanc Ioannes Annius, Ioannes item Lucidus, Georgius Vuiccelius aliique non nulli iuniores amplexi sunt. Huic etiam nominum significatio consonat. Nam Ioakim, Eliachim, Heli, idem fere significant, proque eodem fere usurpatur 4 Regum 23, 2 Paralipomenon 36. Probabilis opinio haec sit. Quis negat? Sed ne ipsa quidem certa est. Osiandri enim argumenta, quae ille firma esse existimat, sunt profecto infirmissima: Obiicit primo nusquam in sacris literis reperiri, quod ille primogenitus filius mortui nuncupetur. Id vero de more impudenter obiicit. Si enim Obed filius Noemi illique natus esse dicitur, cur non dicatur natus Maaloni huiusque proinde etiam filius? Item, accipiet eam, inquit, frater eius et suscitabit semen fratris sui et primogenitum ex ea filium nomen illius appellabit. Praeterea, ecquid obsecro est suscitare semen fratris, nisi filium illi gignere? Quid? Nonne illud manifestum est, Ille sciens non nasci sibi filius, semen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine nascerentur? Genesis 38. At haec ipsa loca retulit Osiander. Retulit quidem, sed ita tamen, ut apertis testimoniis respondere nequiuerit, nisi haereticorum ritu aut vulgatam editionem accusaret, aut etiam scripturae et verba et sensum eluderet. Nam sanctorum omnium communem intelligentiam⁴ pro nihilo habere est illi familiare et cum caeteris Lutheranis gentile ac proprium. Iam, quod secundo loco accipit, fratres de quibus lex loquitur, simul habitare oportere, id est in eadem hereditate paterna atque adeo germanos esse ab eodemque patre genitos: speciem fortasse veritatis habet, veritatem nullam profecto habet. Fratres quippe in illa Deuteronomii lege non germani modo intellegendi sunt, verum etiam consanguinei, qui

scripturarum usu fratres appellantur. Id quod non communi solum sanctorum omnium sententia, sed aperto scripturae testimonio comprobari potest. Booz enim Maalonis non germanus erat, sed propinquus. Nec confundimus nos negotium redemptionis cum negotio leuiri, quod Osiander calumniatur. Sed contendimus, summoque omnino iure contendimus, exemplum libri Ruth, ad legem illam Deuteronomii pertinere. Alioqui, si eos simul habitare interpretamur, qui in eadem haereditate paterna habitant, cur non magis, nam hoc simplicius est, eos qui in eadem domo? Ita, quanuis fratres germani sint, nisi eandem domum habeant communem, ea lege minime tenebuntur. Quod ne Osiander quidem ipse quamlibet perfricta fronte concessurus esset. Exponamus igitur, quod et Hebraeorum mos et legis ratio exigit, tum etiam fratres habitare simul, cum eodem oppido vel civitate habitarint. Id vero non duobus solum uterinis, quales Iacob et Heli fuisse perhibentur, usu venire potuit, sed propinquis etiam aliis, vel remotis. Nihil ergo nos Osiandri argumenta mouent, quominus fidem Africano habeamus. Illud forte mouere potest, quod in tertia conclusione capitis superioris asseruimus, communem scriptorum omnium traditionem certo nedum probabiliter pro vera historia habendam esse. Huic autem Africani traditioni historici omnes ecclesiastici testimonium perhibent. Igitur non modo probabilis, sed certa illa doctrina erit, quae duos patres Ioseph legalem et naturalem infert. Minime vero. Multum enim refert, res gestas qua historici asseveratione narrent. Si enim is ipse, qui primus auctor historiae fuit, rem non ut visam ac certam, sed ut auditam et incertam scripserit: tunc qui simili temperamento rem ceu probabilem referunt, ii quanuis consentiant omnes, non faciunt tamen historiae firmitudinem. Porro autem Africanus, unde caeteri hanc historiam acceperunt, nihil praeter auditum habuit: nec referentibus certam habuit fidem. Nam postquam rem perinde ut a Iudaeis quibusdam acceperat, ad Aristidem retulisset, huiusmodi verba, Musculo interprete, adiecit. Sive itaque ad hunc modum sive aliter habet res ista, non poterit quisquam, meo iudicio, clariorem illius, scilicet, quae obiecta erat Evangelistarum⁵ discrepantiae, expositionem reperire. Quisquis autem aequo animo praeditus est, idem quod nos curabit, etiamsi certum desit testimonium: ob id videlicet, quod meliorem ac veriorem expositionem proferre non poterit. Evangelium sane per omnia quae vera sunt tradit. Hactenus Africanus. Quibus verbis satis ille significat, si componendis Evangelistis ratio alia quaecumque probabilior appareret, eam se libenter amplexurum. Quae omnino res et Augustinum et Thomam videtur compulisse, ut praeter hanc alias quoque rationes tollendae discrepantiae inuestigarent. Sed de primo argumento satis multa diximus. Ad secundum vero dicendum est, huiusmodi quoque res non tam ex fide historiae quam ex probabili eorum coniectura pendere, qui sacras literas interpretantur. Non est enim aliquis probatus auctor, qui asserat se praeter Mariam aliam Iosephi uxorem aut vidisse, aut certis testibus accepisse. Sed cum in evangelio fratres Domini legerentur et religio vetaret filios Mariae suspicari: scripturae expositoribus coniectandum fuit, quonam⁶ id pacto fieri potuerit: ut veritas evangelii cum Mariae perpetua virginitate congrueret. Ita quidam filios Ioseph ex alia uxore intulerunt, Christique proinde fratres non veros, sed qui putarentur, interpretati sunt: nam et Ioseph non verus erat pater, sed putabatur. Neque horum coniectura vana commentitiaque fuit, nullave ratione tantum ad respondendum haereticis excogitata: sed probabiles habuit causas, quae scripturarum etiam testimoniis niterentur. Primum, quia Iacobus Hierosolymitanus episcopus non

peculiater esset frater Domini cognominatus: si cognatione solum fratres Domini vocarentur. Cum et Iacobus Zebedaei filius, a quo ille cognomento distinguitur, ad eum quoque modum frater Domini esset. Deinde, non simpliciter quidam evangelio diceret, Ecce mater tua et fratres tui foris stant quaerentes te alloqui, si generali sanguinis coniunctione fraternitatem defineret. Iacobus namque Ioannes tunc temporis cum Christo intra domum erant, qui illo modo erant fratres. Accedit quod apud Marcum a quibusdam dictum est, Nonne hic est faber, filius Mariae frater Iacobi et Iose et Iudae et Simonis? Nonne et sorores eius hic nobiscum sunt? Filius, inquiunt, Mariae, frater Iacobi et Iose etc. ut non ex Maria, sed ex Iosepho fratres intellegerentur. Unde et iuxta Lucam interrogant, Nonne hic est filius Ioseph? Atque sorores filias Iosephi Esther et Thamar intellegendas esse Hippolytus ac Nicephorus graves in primis auctores asserunt. Fratres ergo similiter intellegendi sunt Iacobus, Iose, Simeo et Iudas: quos quatuor filios ex priore coniuge, cui nomen erat Salome, Iosephum suscepisse iidem auctores prodidere. Accedit etiam quod Iosephum, cum Mariam uxorem accepit, octoginta annorum fuisse senem Epiphanius non semel astruit. At in tam longa aetate non est profecto verosimile illum sine coniuge extitisse. Haec auctores illi sine fidei discrimine argumentari atque adeo asserere potuerunt. Sed Hieronymus tamen rem diligentius animadvertens, ut erat in sacris literis apprime versatus, probabiliorem multo rationem invenit, qua citra et Mariae corruptionem et Iosephi digamiam fratres Domini in scripturis intellegerentur. Quod enim Iacobus frater Domini vulgo cognominatus Iosephi filius non fuerit, ex evangeliis videtur manifeste colligi. Marcus siquidem quos capite sexto fratres Domini vocatos scripserat, eos capite quinto decimo filios cuiusdam Mariae scribit esse, quae nimirum uxor Iosephi esse non poterat: nisi duas illum simul uxores habuisse concedas, Mariam virginem et alteram Mariam, quod nulla ratio probat, nulla prodit historia. Quin hominem pauperem, qui vix unam alere et sustinere posset, duarum coniugum onera subiisse, et imprudentiae et incontinentiae argumentum est. Ea vitia viro iusto tribuere quam sit stultum, ne dicam impium, non est, opus longa oratione suadere. Adde quod haec eadem a Ioanne Maria Cleophae cognominata est. Erat autem Cleophas frater Iosephi, ut Eusebius libro 3 ecclesiasticae historiae capite II. ex Egesippo retulit, ob quam causam, nisi me coniectura fallit, soror Mariae virginis appellatur. Nam et leuiri fratres vulgo dici solent et fratrum uxores sorores. Non igitur, ut sentio equidem, Maria illa tanquam mater, sed tanquam uxor Cleophae nomen accepit. Iosephi itaque coniux non erat, atque adeo nec huius filii filii erant Iosephi, sed Cleophae. Verum quemadmodum Iosephus pater Christi existimabatur, sic filii Cleophae, Iacobus, Iose, Iudas, Simeon existimabantur Christi consobrini Christique patruus Cleophas. Qua ratione Maria ista Christi matertera nuncupari potest: non quod vere Mariae virginis germana fuerit, sed quod soror et habita et dicta sic. Atqui consobrinos fratres etiam dici omnis scriptura demonstrat. Nec prioris opinionis necesse est argumenta refellere. Non nulla enim assumit, quae certis de causis a plerisque aliter existimabantur. Ut filios Zebedaei Christi esse consanguineos et proinde scripturae usu fratres. Item Iosephum 80 annos natum esse cum Mariam uxorem accepit. Quae res dici possunt, probari non possunt. Nam et Actorum capite I Lucas cum Iacobum Alphaei, Simonem et Iudam retulisset, subdit. Hi omnes erant perseverantes in oratione cum Maria matre Iesu et fratribus eius. Constat autem Iacobum Alphaei, Simonem ac Iudam fratres Domini appellatos.

Sed de his disputatum est ab aliis diligentius. Nos in praesenti non id agimus. Tantum dicimus ex diversis opinionibus quas in scripturarum interpretatione orthodoxi sequuntur, minime historiae fidem periclitari. Haec quippe sola oratio erat secundo argumento confutando necessaria. At tertium sic deluitur. Non fuit Herodias filia Arethae regis, sed Aristobuli, sicut Iosephus multis in locis testatus est. Id quod nomen quoque ipsum indicat. Est enim quasi patronymicum ab Herode, nihilque proinde aliud significat quam filiam, vel neptem, vel aliquam e posteris Herodis. Quamobrem cum Aretha rege Arabum nihil videtur habere commune: cum Herode magno, cuius fuit neptis, commune habet genus. Quod autem Hieronymus tradit ex vetere historia, pace tanti viri dixerim, in ea re sine dubio fallitur. Apparet eum sane, vel in historiam quampiam auctoris incerti incidisse, ob id enim quidam veterem historiam appellatam volunt, vel certe in Eusebii Latinam incidit, quam Ruffinus fecit sua traditione vitiosam. Quo autem res planior fiat, verba loci illius subscribemus. Concordi vero testimonio etiam Iosephus de hoc scribit nominatim etiam de Heriodade commemorans; velut de coniugio fratris Philippi viuentis violenter abstracta et suis ab Herode incestis nuptiis sociata: propria et legitima uxore depulsa, quam Herodiadem filiam fuisse dicit Arethae regis Arabiae. Hactenus Eusebius Ruffino interprete. E quibus verbis si tollas nomen Herodiadem posteriore loco positum, quod nec Eusebius habet nec Iosephus, vera erit lectio atque adeo germana Eusebii Graeci in Latinum conversio. Nam relatiuum, quam, non ad Herodiadem, quod Ruffinus falso intellexit, sed ad propriam et legitimam uxorem depulsam referendum est: quod recte Musculus in nova nunc interpretatione fecit. Verum de tertio argumento haec nobis dicta sint. Ad quartum argumentum ita respondeo: Quidquid sit de Magis, an fuerint reges necne, quod in controversia est positum, certum illud est non ex ea re historiae fidem labefactari, quod plurimi auctores Magos reges fuisse tradiderint. Nempe res haec eius generis est, quam nemo historicorum sese affirmet aut vidisse, aut ex viris fide dignis, qui viderint, audivisse. Nituntur itaque auctores illi non historiae auctoritate, quam nullam probatam habuere, sed probabilibus coniecturis, quas porro habuere nonnullas. Qualis est, quod in Magis videtur impletum illud, Reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum et Sabba dona adducent. Item illud, Ambulabunt reges in splendore ortus tui etc. Quae in epiphania Domini non hodiernum vulgus, sed antiquus semper ecclesiae chorus intonuit. Accedit, quod, ut Tertulianus ait, Magos reges fere habuit Oriens. Accedit quod in reges illud maxime quadrat, Apertis thesauris suis etc. Extat etiam Cladiani epigramma, ubi Magos appellat Chaldaeos reges. Quod si Claudiani non est, certe elegantissimi poetae est. Hanc opinionem, ut quae plausibilis sit ac popularis, Christi fideles iam olim libenter induerunt, Neque operae pretium iudico, si quis in concione publica eam dissuadere conetur. Nam dissuadere nihil attinet: ac frustra niti et nihil aliud quam laborando odium quaerere, extremae dementiae est. Quod si paucis forte quibusdam fidem argumentatione tua feceris, multas tamen in populo querelas, discidia, ac lites induces. Sine ergo plebem probabilissimam opinionem praesertim quae penitus insedit atque inueteravit, cum suis maioribus retinere.

Quod si coniecturis aliis permotus contrariam sententiam habes, liceat per me equidem non repugno. Illud ago, sive haec sive illa opinio vera sit, non inde historiae auctoritatem aut elevari aut imminui, cum neutra earum opinionum historiae auctoritati, sed probabili coniecturae innitatur. Quod enim regum nomen Evangelista suppresserit, id omnino nihil est. Non enim existimavit evangelii testimonium regio apparatu cumulandum, quod Magorum sapientiam et grauitatem amplissime ornaverat. In veritate sane oculta confirmanda regia appellatio obscura et ociosa erat, Magorum vox praeclara et opportuna. Nam quod Herodes Magos parum honorifice exceperit, hoc aut Herodiani fastus indicium est, aut Romanae gloriae et maiestatis. Indignum vero est Magni regis tumorem in minutorum inuidiam odiumque conuertere. De quarto igitur argumento hactenus. Nunc ad quintum respondamus. Non Hieronymus modo, Augustinus, Thomas ac caeteri fere omnes auctores, verum etiam antiqua ecclesiae traditio tenet, quod Magi Christum tertiodecimo die, ex quo natus fuerat, adorarunt. Cuius quidem rei cum causam quaererem quidnam esset, cur tanta in consensione ab ecclesia receptum sit, quanquam veteri traditioni in huiusmodi rebus multum debetur fidei, ut ratio alia non subsit, has causas tamen inveniebat duas, easque ambas ex ipso evangelio collectas. Unam, quod Matthaeus dicit. Cum natus esset Iesus, ecce Magi ab oriente venerunt. Sane si quando Magi venerunt, Christus esset anniculus aut bimus, ut Epiphanius, Zacharias, Faber, Osiander, existimant: non dixisset evangelista, Cum natus esset, ecce Magi. Quod non de re tam sera, sed de subita et improvisa vel certe proxima et quasi praesenti dici solet. Necdum, inquit, intra se verba compleverat et ecce Rebecca egrediatur. Et Poeta: Audiat haec aliquis, vel qui venit, ecce Palemon. Hinc enim cum Mariae dixisset angelus, Ecce concipies etc. intelligens ipsa statim se concepturam, ait: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Recens ergo natus erat infans cum Magi aduenerunt. Altera causa est haec: Magi invenerunt puerum in Bethleem, ergo ante diem pirificationis accesserunt. Quia ultra id temporis Christus non fuit in Bethleem. Lucas enim descriptis iis, quae ad purificationem attinebant, subdit. Ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reuerti sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth. Non ait, in Bethleem, sed in Nazareth. Cur autem in Bethleem reuerterentur, ubi adeo nihil habebant supellectilis, ut virgini ad reclinandum infantem non alius quam praesepe locus fuerit in diversorio? Nec evangelista docet, eos venisse ut morarentur, sed ut profiterentur in civitate sua. Manserunt itaque ibidem quantum necesse fuit ad implendam legem quae iubet, ut post circuncisum infantulum maneat mulier triginta tribus diebus in sanguine purificationis suae. Intra quos dies Bethleem venisse Magos recte credimus et puerum indicio stellae inventum adorasse. In ea vero ratione, quae primum opponitur, quidam liberalitatem ac beneficentiam virginis animadvertunt, quae brevi aurum acceptum in pauperes erogarit. Alii prudentiam, quod viaticum paraverit in Aegyptum. Sive enim Ioseph ante purificationem de fuga ab angelo fuerit admonitus, iuxta illud, Cum Magi recessisent, ecce angelus apparuit in somnis etc. sive Magi oraculum de reditu per aliam viam virgini comunicaverint: credibile profecto est, foeminam⁷ prudentissimam iam inde illud quod ad fugam et peregrinationem opus erat, providere.

Sunt qui modestiam advertant. Atque haec ratio mihi videtur sanctissime et providentissime constituta. Non decebat enim, ut quae pauper erat, ea divitum oblationem subito inferret. Ab omni fastu et ostentatione erat virgo aliena, nec mutare conditionem illi erat animus, quam sciebat Dei filio placuisse. Quid? Quod aurum Deo a Magis oblatum in sacros fortasse usus censuit consecrandum⁸? Prima itaque adversariorum ratio his omnino modis facile diluitur. Secunda pressius videtur urgere. Si enim diligenter a Magis Herodes tempus stellae didicit, occidit autem omnes pueros a bimatu, et infra secundum tempus quod exquisierat a Magis: biennium ergo ante stella Magis apparuit. Non igitur mox a Christo nato aduenerunt. Nam statim recedentibus Magis Herodes occidit pueros. Illa enim particula, tunc, non minus rem praesentem proximamve significat, quam vocula, ecce, cuius vim paulo ante expendebamus. Ait vero Evangelista. Tunc Herodes videns quoniam illusus esset a Magis, mittens occidit. Sed hic nodus bifariam solui potest. Primum enim, quod Euthimius admonuit, illa oratio, secundum tempus etc. non refertur ad id, quod praecessit, A bimatu; sed solum ad particulam, infra, cui proxime coniuncta est. Itaque continenter legendum est occidit omnes pueros qui erant in Bethleem et in omnibus finibus eius a bimatu. Et ibi facta hypodiastole subiugatur, et infra secundum tempus, quod exquisierat a Magis. Non itaque intellegendus est peremisse bimulos secundum tempus exquisitum: sed tantum alios minimos, quibus videlicet solis tempus stellae accommodavit. Sed ais. Cur bimos interfecit, si non secundum tempus stellae? Respondeo. Cur in omnibus finibus Bethleem, si in Bethleem iuxta prophetam natus est Christus? Quemadmodum ergo ex propia malitia ampliavit locum, sic ampliavit et tempus. Deinde, probabile est, id quod mihi verosimilius fuit, Herodem Romam euocatum, ut accusationi filiorum responderet, stragem illam puerorum edere distulisse: quam edidit postea cum Hierosolyma regressus est. Quodsi necesse esset biennium Magis ad iter faciendum concedere, quod tamen absurdum est, non protinus necessario sit consequens, ut biennio post Christum natum aduenerint. Multo enim facilius expeditiusque dicetur, quod Chrysostomo Augustinoque video placuisse, apparuisse stellam Magis tanto ante Christi natiuitatem, quantum fuit opus, ut tot regionibus ac provinciis peragratis puerum haud multo ante natum adorarent. Cum vero demum quaeritur, qui fieri potuerit, ut ab Oriente Magi tam paucis diebus peruenerint: huic quaestioni responsum facile et promptum est. Non enim opus fuerit, quod Remigius facit, eam rem nati pueri facultati viribusque tribuere: qui Magos ad se tam brevi dierum spatio perduxerit. Sed Oriens in sacris frequenter accipitur pro terris quae Orientales ad illam sint in qua sunt qui loquuntur. Ut ibi, Elegit sibi Loth regionem circa Iordanem et recessit ab oriente. Item, de Aram adduxit me Balach rex Moabitarum, de montibus Orientis. Sive ergo Magi posteri fuerint Balaam ac proinde ex Mesopotamia Syriae venerint, ut Chrysostomo, Hieronymo et Ambrosio visum est, sive ex Arabia accesserint, quae sententia Iustini martyris perpetua fuit, seu sapientes alii, vel Persae vel Chaldaei, quod Magorum nomen prae se fert: dubitari non potest quin totum illud quicquid erat itineris decem diebus conficere potuerint. Distat siquidem Hierusalem ab Aram centum septuaginta duabus parasangis Persicis et Hispanis, ab Ur vero Chaldaeorum ducentis duodecim. Atque cum Laban Iacob fugientem a Mesopotamia in Iudaeam insequeretur, septimo die consecutus est illum in monte Galaad, qui est principium Libani. Et ferebat tamen Iacob greges et uxores ac

paruulos. At Laban non ante tertium diem fugam deprehenderat. Quid? Quod in regione illa abundant dromedarii, quos uno die stadiorum mille iter conficere scribit in vita Apolonii Philostratus? Aristoteles quoque libro 9 historiae animalium capite ultimo testatur celerius eos currere, quam Nisaeos equos. Nec te illud turbet quod Hieronymus in Hieremiae 25 caput imo Hieremias ipse Chaldaeam ait in aquilonis parte iuxta situm Hierusalem collocatam esse. Quia enim inter aquilonem et orientem sita est, modo aquilonaris, modo orientalis nuncupatur. Haec fastidioso lectori scio molesta fore: sed erat ostendendum, quam temere quidam a sincera historiae fide, et communi sanctorum opinione dissenserint. Verum de quinto argumento satis. Nunc sequentia refellamus. Sane quidem, cum in sexto argumento Epiphanii sententia contra historiae fidem ponitur, nihil prorsus mouere nos debet. Primum quoniam in rerum gestarum temporumque ratione nullos ille graves auctores sequi solet. Atque adeo in earum rerum memoria interdum fallitur. Deinde quoniam hoc saltem loco nulla argumentatione probabili, nullis prolatis veteribus monumentis antiquo ecclesiae usui contradicit. Quod si verum est, ut verum est profecto, Christum passum esse anno aetatis suae trigesimo tertio inchoato per tres menses ac decem fortasse dies, nam de hac re nullam modo quaestionem habere volumus, docuisse autem eum tribus annis et Ignatius in epistola prima ad Trallianos, et Eusebius in Chronicis prodiderunt, certe Epiphanii opinio videtur vera esse non posse. A trigesimo nanque anno expleto usque ad passionem non nisi duo anni supersunt. Quanuis nodum hunc solueret Epiphanius, si tempus doctrinae Christi non a nuptiis, sed a baptismo inchoaret. Quod nos quoque dicere oportet, qui Maximi sententiam veteremque ecclesiae usum propugnamus. Nuptias quippe anno post baptismum integro elapso factas esse credimus. Qua in re nobiscum dissentiunt quidam: nec sine causa dissentiunt tamen. Primum enim toto illo anno nihil, inquiunt, scriptum haberemus de doctrina Christi. Quin eo anno nihil omnino docuisset. Quod est credibile nullo modo. In baptismo siquidem filius ac sapientia Dei, dux populi atque magister patris testimonio declaratus est. Nec post evangelii munus evidentissima triadis commendatione testificationeque susceptum otiosus Christus tot diebus vitam in silentio degeret. Sed illud, ut par erat, protinus exequeretur. Id quod non coniectura nostra solum, sed Ioannis etiam evangelio comprobatur. Ioannes porro ita diserte rerum gestarum post baptismum tempora notat, ut ad nuptias, non dicam annum, sed ne pauci quidem menses intefluxisse videantur: Altera, inquit, die, vidit Ioannes Iesum venientem ad se. Et rursum Paulo inferius: Altera die iterum stabat Ioannes et ex discipulis eius duo etc. Et postea: In crastinum voluit exire in Galilaeam et invenit Philippum etc. Denique statim in secundi capitis initio: Et die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae. Et cum Ioannes Iudaeorum legatis respondisset, postero die vidit Iesum venientem ad se. Quo tempore Iesus nec notus erat, nec discipulos acceperat, ut ex hoc primo Ioannis capite manifestissime liquet. Sed postero die, hoc est, tribus a legatione diebus duo discipuli Ioannis secuti sunt Iesum: ac proximo huic die exiens in Galilaeam Iesus ipse Philippum invenit. Cum vero subiungit evangelista, Et tertia die, nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, satis aperte indicat, quam breue tempus inter baptismum, vocationem discipulorum ac nuptias fluxerit. Non itaque annus integer intercessit. Praeterea post secundum adventum in Galilaeam coepit Iesus praedicare, ut Matthaei capite 4 dicitur,

Non ergo ante nuptias praedicaverat. Nam illae factae sunt cum post baptismum primo advenit in Galilaeam. Quod si annus integer a baptismo ad nuptias interfluxisset, iam tres anni praedicationis Christi nullo modo invenirentur. Adde, quod ex ea sententia consequens fieret, ut Christus anno aetatis suae 34 inchoato fuerit passus. Illud non obscure colligitur, quoniam si vera esset, quinquies pascha a baptismo ad mortem interuenisset. Primum id esset, de quo nihil habemus in evangelio scriptum, inter baptismum et nuptias. Secundum quod Ioannes statim post nuptias commemorat capite 2 Ubi Christus ementes et vendentes de templo, primum eiecit. Tertium, de quo fit mentio Ioannis 5 cum sanavit paralyticum. Quartum, cuius idem evangelista meminit capite 6 inquiens. Erat autem proximum pascha etc. Quintum, in quo passus est Christus, de quo Ioannes 12 et 13 Nam quod tertium illud, de quo dubium esset potest, festum paschae fuerit, non modo Rupertus, sed Irinaeus etiam testatur. Ac re vera nomen festi simpliciter pro pascha solet in evangeliis accipi. Ut ibi, Non in die festo. Matthaeus 26. Item, secundum consuetudinem diei festi. Lucas 2 Item, eme ea, quae opus sunt nobis, ad diem festum. Ioannes 13. Cum itaque Christus baptizatus fuerit anno tricesimo aetatis suae inchoato per tredecim dies: erat enim incipiens quasi annorum triginta, ut Lucas affirmat, si quinquies festum paschae intercessit, nimirum mortuus est anno aetatis suae trigesimo quarto. Quod licet Beda aliique nonnulli iuniores asseruerint, defendi tamen nulla ratione potest, ut Paulus episcopus Forosemproniensis libro 9 2 partis et libro 4 eiusdem partis, Ioannes item Lucidus in libro de vero die passionis Christi ostenderunt. At vero nullae huiusmodi rationes ab antiqua patrum traditione, quam communis ecclesiae consuetudo in divino officio, hymnis, antiphonisque confirmat, poterunt me mouere. Non quod haec ad fidem religionemve magnopere attineant, sed quod in rebus, vel utraque ex parte probabilibus, vel etiam ambiguis veteris ecclesiasticae historiae fides communis me delectat. Sed prima videamus: Ad primum alterius opinionis argumentum. Anno, quod inter baptismum et nuptias fluxit, nihil omnino docuit Christus: cessator ergo fuit maximus, qui post iniunctum tandiu fuit otiosus. Sane quidem eo anno non est publice concionatus Christus, neque turbis evangelium praedicavit. Sed non fuit interim otiosus. Quin et frecuenter ad Ioannem accesit, ut frequens etiam de ipso Ioannes testimonium diceret et priuatim quoque docuit quosdam, ne ecclesiae concionator repente prodiret. Non enim discipuli Ioannis illum Rabbi, hoc est, magistrum appellarent, nisi iam docere incepisset, quemadmodum Caietanus noster diligenter advertit. Ad secundum argumentum. Nam quod aiunt, ex Ioannis evangelio colligi paucos dies inter baptismum et nuptias intercessisse: id nullo modo verum est. Cum Ioannes adventum Iesu ad baptismum nunquam omnino narraverit, ut idem Caietanus manifesta argumentatione confecit. Quanquam in eo fallitur quod pro certo asserit, ex quatuor Baptistae testimoniis, quae primo capite evangelista refert, tertium datum esse die proximo post secundum. Secundum quippe, ut mihi videtur quidem, de futuro est, et licet scripturae ordine sequatur, tempore tamen primum etiam testimonium antecessit, ut vel Caietanus ipse confitetur Illud enim, quod a Ioanne legatis Iudaeorum impartitum est, idem omnino ipsum fuit, quod se ante dixisse Baptista meminerat. Estque multo verosimilius eo tempore nondum Christum a Ioanne baptismum suscepisse. Medius, inquit, vestrum stetit, quem vos

nescitis. Ipse est, qui post me venturus est. Cum ergo Evangelista inquit, Altera die vidit Ioannes Iesum venientem ad se, nec intelligit de adventu ad baptismum, nec scribit quid postero die a legatione Iudaeorum gestum sit. Sed docet tertium testimonium altero die post illum, quod primo loco scripserar, datum esse. Nam secundum obiter est utrique, id est primo et tertio ab evangelista interpositum, ut explicaretur Baptistam semper fuisse sui in testificatione similem, nec aliud futurum ante dixisse, quam in praesenti testificaretur. Itaque temporis ordine, ut diximus, illud fuit primum, quod secundo loco Evangelista commemorat. Deinde secuntum est id, quod a principio positum est. Post hoc proximo die tertium Baptista testimonium dedit, cum vidit Iesum venire ad se. Saepe enim post baptismum, ut supra dictum est, ad Ioannem veniebat. Postero autem die quartum testimonium addidit, cum interessent illi ex discipulis eius duo, quorum unus erat Andreas. Cum igitur non constet quantum temporis inter baptismum et tria illa testimonia de praesenti fluxerit, quanuis omnia illa post baptismum data sint, certe ex evangelio Ioannis non colligitur, paucos dies inter baptismum ac nuptias interfluxisse. Quid? Quod cum ait, In crastinum voluit exire in Galilaeam et invenit Philippum, non Christum fortasse evangelista intellexit, sed Andream, quem primum dixerat invenisse Simonem, nunc dicit, postero die invenisse Philippum, cum ex habitaculo Christi in Galilaeam exiisset. Ob id enim interpres latinus ait. Et dicit ei Iesus, cum nomen Iesus non reperiatur in Graeco. Quot autem dies intercesserint inter postremum illud testimonium Ioannis coram duobus discipulis tributum et hunc diem quo Andreas invenit Simonem incertum est. Ad tertium argumentum. Nam illud quidem apud Matthaeum de publica ad plebem praedicatione intelligitur: cum perspicuum fit, in primo adventu Christi ad Galilaeam, quem solus Ioannes capite 2 narrat, iam Christum discipulos habuisse. Matthaeus autem de secundo adventu loquitur, quum iam Ioannes erat in carcere. Non igitur de privata doctrina, sed de publica et populari intelligi potest. Ad quartum. argumentum. At vero tempus praedicationis Christi quantum fuerit, non satis a veteribus expeditum est. Eusebius quoque ipse parum sibi in hac re constare videtur. Nam in Chronicis post quintum decimum annum Tiberii tribus annis scribit Dominum praedicasse: idque astruit a Ioanne etiam in evangelio conscriptum. Caeterum idem in libro De demonstrationibus evangelicis 8 demonstratione secunda, Ioannis item testimonio confirmat, tribus annis et sex mensibus Christum praedicavisse. Quod si ad passionem venit anno Tiberii decimo octavo, ut in Chronicis Eusebius ait, qui fieri potest, ut post annum Tiberii quintum decimum, annis tribus et sex mensibus praedicarit? Atqui post annum 15 Tiberii inchoatam esse evangelii doctrinam e Lucae 3 capite patescit. Nos autem, si trium annorum doctrinam explere volumus, unum annum doctrinae priuatae, duos vero publicae doctrinae impartiemur. Huic enim totum triennium dare nulla ratio cogit, nulla probat auctoritas. Ad quintum argumentum. Negamus siquidem, probabiliterque negamus festum cuius Ioannes capite 5 meminit, pascha fuisse. Chrysostomus porro ac Cyrillus affirmant festum fuisse Pentecostes. Quod mihi, fateor ingenue, non fit verosimile. Primo, quoniam post pascha Iesus moratus est in Iudaea cum discipulis suis, ut capite 3 Ioannes scribit, at mora iuxta scripturae usum in paucis his diebus, qui ad Pentecosten interfluxerunt, intelligi non potest. Eo vel maxime, quod postquam Christus moratus in Iudaea est, abit iterum illa relicta in Galilaeam, quemadmodum Ioannis capite 4 dicitur. Ac rursus, e Galilaea venit Hierusalem, quod habes capite 5 Quae omnia tam brevi

tempore, nisi Christum cursorem faciamus, expediri vix queunt. Caietanus sane in quartum Ioannis caput, haud absurda ratione computat Christum in Iudaea post pascha celebratum: in quo vendentes eiecit de templo, longam multorum mensium moram interposuisse. Non igitur festum illud, quod capite quinto commemoratur, Pentecostes solenne erat. Deinde, quod capite quinto unum miraculum evangelista narrarit in pascha patratum et quod sexto statim capite ad alterum pascha transierit omnibus et gestis et dictis unius anni intermissis, non ita probabile apparet. Festum ergo illud, in quo paralyticus sanatus est, ut recte Caietanus existimavit, hyemale fuit. Nihil autem interest, sive dicas fuisse festum dedicationis templi secundi sub Zorobabele, quod celebratur tertia die mensis Adar, hoc est Februarii: sive potius festum sortium, quod Iudaeis solenne erat 14 y 15 die eiusdem postremi mensis. Tunc enim ordine egregio capite 6 sequitur. Erat autem proximum paschae etc. Sed in huius argumentum confutationen nimis multa diximus. Septimo vero argumento libri secundi capite decimooctauo respondisse videmur. Sed ibi breviter: nunc ubi proprius est locus, longiore oratione argumentum illud refellendum est. Non sunt verba Hieronymi in eum sensum intelligenda, ut existimemus ad veritatem historiae satis esse, si ea, quae auctor affirmat, vera a vulgo esse credantur: tum etiam cum falsa sunt. Alioqui si ad eam regulam liceret scripturae historias interpretari, diceremus cum apostolus ait Saulem regnasse 40 annis, eum vulgo loquentem hoc, quod fama crebrior haberet, dicere voluisse. Quod Beda in 13 caput Actorum Apostolicorum asseruit, rectene an secus, aliorum esto iudicium. De tanto quippe viro non libet in praesenti iudicare. Diceremus rursum, Matthaeum virum Mariae Iosephum appellasse, non quod re vera esse, sed quod vulgo esse crederetur. Turbatum quoque Herodem et omnem cum illo Ierosolymam non re quidem, sed opinione vulgi: mortuum denique, si ita placet, esse Christum non vere, sed ad vulgi existimationem apparenter. Certe si consuetudinis scripturarum est, ut opinionem multorum sic narret historicus, quomodo eo tempore ab hominibus credebatur: omnia, quae de Nabuchodonosoro, Dario, Cyro, Alexandro, Sansone, Macchabaeis scriptura refert, poterit quis inficias ire, quod videlicet auctores sacri ea narrarint, quae vulgo erat persuasa, non quae ipsi vera esse crediderint. Quod quam sit auditu horribile ac pertimescendum, nemo fidelium non videt. Alius est igitur Hieronymi sensus multo et sanior et verior, quem ex subiecta partitione facile lector accipiet. Falsae vulgi opiniones in duplici sunt differentia: Quaedam, quae non nisi verbis falsis significari atque exprimi possunt. Ut Christum esse Ioannem Baptistam, vel Hieremiam, vel unum ex prioribus prophetis. Atque huiusmodi opiniones semper auctores sacri ita referunt, ut non ex se, sed ex vulgi nomine retulisse videantur. Aliae sunt vulgi opiniones falsae quidem, sed verbis iis expresae ac significatae, quae in sensu aliquo vulgari vera sint. Ut Ioseph esse patrem Christi ad vulgi sensum falsum omnino erat, sed vere tamen pater et sine falsitate dicebatur. Tum quoniam nutritius erat, tum quoniam vir matris erat. Et licet vulgari sermone, vere tamen priuignus filius vocatur, mater noverca, vitricus pater. In quibus rebus, fateor, vera historiae lex est vulgi opinionem exprimere. Nam si de priore rerum genere sermo sit, in historia profana absurdus est, in sacra etiam impius. Sapientes quippe cum vulgo loquuntur fere, sed non sentiunt cum vulgo. Nec mendacii tamen rei sunt, quoniam quae loquuntur, ea secundum aliquem verbi significatum vera

esse intellegunt: Sic Maria virgo dixit, Pater tuus, et ego dolentes quaerebamus te, sermone vulgi quidem, sed vere tamen. Sic etiam si nullam habuisset interiorem admirationem Christus, vere tamen admiratus dici posset, cum speciem admirantis exhibuit, quemadmodum Beda libro libro secundo in Lucam capite 24 exposuit. Sic contristatum Herodem Matthaeus, Marcusque dixerunt, qui tristitiam haberet in vultu. In quem sensum hypocritas tristitiam simulantes tristes quoque appellavit Dominus. Vulgata enim dictione rerum vocabula pro rerum imaginibus usurpantur. Tametsi in praescriptis exemplis et Christus si Divo Thomae credimus, aliquo modo interius admiratus est et Herodem contristatus. Etenim peccatores simul in vitiis tristantur et exultant, gaudent dolentque. Atque de hoc argumentum satis. Iam pergamus ad reliqua. Non debuit sane tantopere ridere Hieronymus Adam in loco Calvariae sepulturam: nec nos viri licet sanctissimi exemplo historias eiusmodi ridere debemus. Vulgus, video equidem, hisce rebus credendis nimium est facile. Credulitas etiam in optimi cuiusque mentem facillime irrepit. At viri quidam excellentes, cum a vulgi facilitate et credulitate declinant, in adversum quandoque vitium incurrunt: suntque tum etiam increduli, cum in fide nihil est vitii, in incredulitate vitii nonnihil est. Testimonium autem, quod ex Iosue capite 14 historiae veteri opponitur, nihil profecto urget: utpote cum nomen Adam eo loco non proprium fit, sed commune. Reddit enim scriptura causam, cur quae post Hebron, ea ante Cariath Arbah, id est, civitas Arbeae dicta sit: quod videlicet Arbah, quem Arbeam 70 vocavere, homo inter gigantes magnus ibi fuerit. Qui sensus, praeter quam quod scripturae contextui aptissime iungitur, (quapropter a Chaldaeo interprete Panigno aliisque viris clarissimis expressus est) inde etiam facile probari potest, quod capite eiusdem libri quintodecimo Arbah pater Enach fuisse dicitur: ut promptum sit cuique intelligere et Arbah nomen fuisse gigantis proprium, a quo Cariath, Arbah nominata sit, et Arbah patrem primumque fuisse illius terrae gigantum. Omitto hic versionem 70 qui tametsi magnitunem non ad Arbah, sed ad civitatem retulerunt, ut ea urbs Metropolis intelligeretur, satis tamen indicarunt Arbah nomen esse gigantis proprium, unde civitas illa suum olim cognomentum acceperit. Itaque primi parentis in civitate Arbae fuisse sepulcrum nec ex eo loco neque aliunde colligitur. Quin illud multo probabilius est, quod publica rerum veterum memoria prodidit, primum Adam ibi iacere conditum, ubi secundus etiam sepultus est. De 8 igitur argumento hactenus. Nonum argumentum non solum in Chronographia, sed in scripturarum intelligentia dificillimam quaestionem habet, quae auctores nobilissimos in varias sententias traxit. Iosephus sane 70 illos annos Iudaicae captivitatis ad primum Cyri annum computavit. Quem secuti sunt Africanus in quinto temporum volumine, Abulensis noster in secundum Matthaei caput quaestione 91, Annius cum Philone suo libro 14 Ioannes Lucidus libro secundo capite II aliique viri graves, et antiqui et iuniores. Nituntur vero hi scripturae sacrae clarissimis testimoniis. Primum est Hieremiae capite vigesimo quinto inquientis, servient gentes istae regi Babylonis 70 annis. Cumque impleti fuerint 70 anni, visitabo super regem Babylonis etc. Septuaginta ergo anni Iudaicae captivitatis iam tunc expleti erant, cum Babylon capta a Persis ac vastata est. At rem hanc primo anno Cyri gestam esse, nemo est, qui ignoret. Item Hieremiae 29: Cum coeperint impleri in Babylone 70 anni, visitabo vos et suscitabo super vos verbum meum bonum ut reducam vos ad locum istum. Quam

vaticinationem primo Cyri anno fuisse expletam 2 libro. Paralipomenon capite 36 et I libro Esdrae capite I non obscure traditur. Atque Hieronymus ipse, quanuis aliis in locis aliter senserit, in hunc tamen Hieremiae locum non potuit cum manifesta veritate pugnare. Nisi, inquit, septuaginta anni expleti fuerint, Cyro rege Persarum laxante captiuos, nequaquam in patriam reuertimini. A contraria parte illud primum est, quod angelus, qui in Zacharia loquebatur, Usquequo, ait, non misereberis Hierusalem et urbium Iuda, quibus iratus es? Iste iam septuagesimus annus est. Istum autem annum Darii secundum eundem esse Zacharias capite I testatus est: non ergo 70 anni in primo anno Cyri, sed in secundo Darii completi sunt. Quo argumento Clemens, Theodoretus, Eusebius, Hieronymus, Augustinusque nituntur. Quod vero exponunt quidam, Iste iam 70 annus est, scilicet iam diu transactus, vix audiri sine molestia potest. Cum pronomen, Iste, hanc intelligentiam evidentissime excludat: quae si pronomen abiiceretur, esset fortasse probabilis. Deinde 70 illi anni, quos praedixerat Hieremias, non transmigrationis Iudaeorum, sed desolationis templi ac civitatis intelliguntur. At 70 desolationis anni non sunt ad primum Cyri annum, sed ad secundum Darii referendi. Annus ergo septuagesimus, de quo est Hieremiae vaticinatio, non in primo Cyri anno, sed in Darii secundo expletus est. Illud prius, quod in hac argumentatione sumpsimus: Ex 2 Paralipomenon capite 36 probari facile potest, ubi haec verba scripta sunt. Cunctis diebus desolationis egit sabbatum usque dum complerentur 70 annis etc. Et Danielis 9: In anno primo Darii filii Assueri de semine Medorum ego Daniel intellexi numerum annorum, de quo factus est sermo Domini ad Hieremiam prophetam, ut complemerentur desolationis Hierusalem septuaginta anni. Et Hieremias 25: Et erit terra in solitudinem et in stuporem et servient regi Babylonis 70 annis. Anni ergo septuaginta non transmigrationis, sed desolationis intelligendi sunt: ut Iosephus etiam testis est libro de antiquitatibus 10 capitibus 10 et 11. et libro I contra Appionem. Desolationis autem annos non in primo anno Cyri, sed in secundo Darii fuisse completos, id enim posteriore loco sumptum est, Esdrae testimonio a Hieronymo comprobatur. Esdras quippe, verbis minime obscuris testimonium perhibet, templum usque ad Darii tempora deturbatum perstitisse. Septuaginta igitur eversionis annos non ad primum Cyri annum, sed ad Darii secundum computare debemus. Quibus ex rebus satis profecto intelligitur, quantis omnino tenebris quaestio praesens sacras etiam literas circunfundat. Sed in ratione quoque temporum adeo impedita et complicata est, ut vix aut nullo certe modo expediri atque extricari possit. Clemens porro Alexandrinus a desolationis initio, quod decimo nono Nabuchodonosori anno et Sedechiae undecimo fuisse 4 Regum 25. scribitur, ad primum annum Cyri, quo laxata captiuitas Iudaeorum est, non nisi triginta annos computavit. Cui numero, ut dixi, Eusebius, Theodoretus, Hieronymus Augustinusque consentiunt. Cuius rei etiam illud argumentum est, quod si ad imperium Cyri 70 anni interfluxere, Mardochaeus certe ea aetate res tales ac tantas gessisse invenietur, qua per summam senectutem, non dico Rem publicam administrare, sed ne inter viuos quidem numerari possit. Fuit namque ex eorum numero captiuorum, quos cum Iechonia rege Iuda Nabuchodonosorus transtulit. Quare vel secundum illos, qui non a desolatione, sed a transmigratione 70 annos computare volunt, expleta captivitate, hoc est, primo Cyri anno iam Mardochaeus erat prope modum octogenarius. Nisi credamus illum bimum aut trimum in Chaldaeam esse translatum. Sed fac anniculum fuisse. Minimum ergo unum

et septuaginta annos natus erat, quando laxata per Cyrum captiuitas est. Cyrus autem, ut nobilissimus quisque tradit historicus, aut triginta, aut triginta ferme annos imperavit: Cambyses et Magi imperaverunt novem. In principium itaque regni Darii Histaspis Mardochaeo anni aetatis centum decem accesserant. Ponamus igitur, id quod videtur cum ratione pugnare minus, Darium fuisse eum sub quo res Mardochaei gestas scriptura complectitur. Nam illas sub Artaxerxe Longimano aut etiam sub Menone contigisse, ut qui multis annis Dario fuerint posteriores, longe incredibilius est. Nullo vero modo probabile ad Cambysen filium Cyri haec ipsa traducere, qui octo solum annos tenuit imperium. At post duodecimum Assueri annum quaedam Mardochaei gesta historia facta commemorat. Non ergo Assuerus ille Cambises fuit: praesertim cum huius acta actis illius nullo pacto coheaereant. Manet ergo Maedochaeum eo etiam tempore, quo ad centesimum vigesimum secundum annum vitam perduxerat, non imbecillum, ingrauescentem, senioue confectum: sed solidum, robustum ac valentem in rebus magnis praeclarisque gerendis fuisse versatum. Quod in illis saeculis vix credi potest. Utpote cum multo ante nondum hominum aetate adeo inclinata illud propheta dixerit, Si autem in potentatibus 80 anni, et amplius eorum labor et dolor. Quas ob res triginta anni, quos ad primum Cyri Augustinus, Hieronymus, Eusebius, Theodoretus Clemensque Alexandrinus colligunt, historiae libri Esther magis convenire et quadrare videntur: quam numerus 70 qui aliorum opinione colligitur. Nisi Philonis Aniani fabulis delectamur, qui Mardochaeum ait decem et octo annis aetatem Isaaci superasse. Verum enimuero Iosephus a decimonono anno Nabuchodonosori, quo anno templum deturbatum eversumque fuisse sacrae literae produnt, ad finem regni Baltasar, cum Babylon a Dario et Cyro capta est, non solum 70 annos, sed multo etiam plures enumerat, scribit enim Abilamarodachum, Nabuchodonosori filium annis 18 imperasse. Niglisarem deinceps annis 40 Labosordachum post mensibus novem. Baltasarem denique annis 17 Itaque, praeter annos, quibus a templo vastato Nabuchodonosorus vixit, qui fuere non pauci, septuaginta sex alii, si Iosephus vera dicit, ad primum Cyri intercesserunt. Berosus autem in 3 libro Chaldaeorum non nisi 48 annos a desolatione ad Cyrum supputat. Nabuchodonosorum namque ait .43 annos imperium tenuisse. Huius filium Euilmarodachum annos duos. Niglisar, quem maritum sororis Euilmarodachi fuisse tradit, annos quatuor. Labosordachum Niglisaris filium menses novem. Nabonidum ex eadem gente annos 17 cuius postremo anno Babylon a Cyro capta est. Quae eadem ferme computatio ex Phoenicum historiis habetur, quas Iosephus I contra Appionem libro retulit. At Metastenes a vastatione Hierusalem ad primum annum Cyri septuaginta annos computavit in hunc modum. Nabuchodonosorus, qui templum civitatemque vastavit, imperium tenuit 46 annis. Euilmerodachus filius eius 30 Reg Assar huius filius 3 Lab Assar Dach, huius fratrer 6 Balt Assar horum etiam fratrer 5 Si enim acceperis 26 annos quibus post eversum templum Nabuchodonosorus vixit et illis addideris 44 quibus Nabuchodonosori filius unus ac tres nepotes imperarunt, conficies dictum numerum.70. In ratione igitur temporum quaestio valde implicita est, atque ita implicita, ut ne a viris quidem historiae peritis explicari posse videatur. Nam Iudaei, quippe qui Chronogr.

In quibus etiam Lyranus est, qui suo arbitratu 70 annos ab 8 Ioakim patris Iechoniae, ad quartum Cyri numeravit, tantum ut sententiam suam diceret, nullius gravis auctoris testimonio subnixam, nulla annalium ratione probatam, nullis argumentis persuasam, a sacris etiam literis alienam. Sed hoc in re ambigua ferri potest. Illud quis ferat? Quod nonnulli apud Eusebium a 13 anno Iosiae ad primum annum Cyri septuaginta illos annos, de quibus est controversia, computandos esse astruxerunt. Quid? Quod in hac etiam quaestione illud varium atque irretitum est, quod vel maxime erat explicatu necessarium, ut huius quaestionis difficultas exponeretur. Nempe an Balthasar filius Nabuchodonosori fuerit an nepos an pronepos. Nam si verum est quod Eusebius ait, Balthasar filium fuisse Nabuchodonosori, fratrem Euilmerodachi: nihil absurdum videtur dicere, cum negat a demolitione templi ad primum Cyri annum plures quam 30 annos intercessisse. Sin autem idem Nabuchodonosori non filius, non nepos, sed pronepos fuit: tum vero inter eversionem civitatis et primum annum Cyri non nisi triginta annos interfluxisse, nullo modo est credibile. At fuisse pronepotem Hieronymus auctoribus Beroso ac Iosepho in 5 Danielis caput affirmat. Et refertur de verborum significatione capite Nam et Rem. Quanquam Iosephus libro decimo antiquitatum capite 13 Balthasar nepotem Nabuchodonosi fuisse scribit. Quod et Methastenes Annianus asseruit. Quae omnia idcirco a me tam prolixe sunt posita, ut lector intellegat primum, huius argumenti quaetio quantis sit difficultatibus alligata: deinde ne in re difficili ac perobscura, quam explanare nemo adhuc potuit, sententiam a me expectet perspicuam, certam, constantem, sed probabilem, verosimilem, minime absurdam. Principio igitur illud pono, quod nisi ego fallor, satis abunde probatum est, septuaginta annorum initium a desolatione sumendum esse, non a transmigratione, hoc est, non ab 8 anno regni Nabuchodonosori, cum Ioakim cognomento Iechonias ultro se dedidit 4 Regum 24 sed ab undevigesimo eiusdem Nabuchodonosori, quando Nabuzardan templum, domos, murosque civitatis euertit 4 Regum 25 Id quoniam, ut dixi, ex 2 Paralipomenon capite 36 primo Esdrae primo, et Hieremiae 25 ostensum est, superuacaneum existimo, si eadem iterum resumantur. At Caietanus in 2 paralipomenon 36 caput contra dicit a Iechoniae transmigratione 70 annos computari oportere, quod Hieremias capite 29 iis qui cum Iechonia translati sunt, ait: cum coeperint impleri in Babylone 70 anni visitabo vos et suscitabo etc. Verum satis expeditum est, ea, quae capite 29 dicuntur, ad sensum capitis 25 esse referenda. Non enim, inquit, Cum coeperint in vobis impleri 70 anni, sed, Cum coeperint impleri 70 anni, illi scilicet, quos praedixerat: Tum quoniam omni populo Iudaeae loquitur, ut patet ex initio capitis. Tum quoniam per transmigrationem Iechoniae non est facta universa terra illa in solicitudinem et stuporem. Tum quoniam statim subditur, Et servient omnes gentes istae regi Babylonis 70 annis. Si autem soli illi, qui cum Iechonia commigraverunt 70 annis servierunt, quomodo omnibus dicitur, Et servient omnes gentes istae etc? Nempe etiam vicinae Hierusalem etc. Quid? Quod etiam si solitudinis fuissent 70 anni, desolationis tamen non fuerunt, si a transmigratione Iechoniae computamus? Aliud quippe est solitudo, aliud desolatio. Non ergo 70 anni a transmigratione Iechoniae numerandi sunt. Quamobrem qui vel a 13 anno Iosiae, vel etiam ab 8 Ioakim aut a tertio quoque huius computare 70 annos incipiunt, eos equidem ab hac disputatione multo magis remouendos existimo. Primum itaque fundamentum praeclare iactum est.

Deinde non mihi sane vero simile fit, a desolatione ad primum Cyri annum non nisi triginta annos intefluxisse, quos Eusebius et qui Eusebio consentiunt, Theodoretus, Hieronymus et Augustinus numerent necesse est, si ad secundum annum Darii Histaspis, septuagesimi anni absolutionem trahant. Constat siquidem Nabuchodonosorum patrem Euilmerodachi ad quadragesimum quintum annum imperium perduxisse. Quos illi vere Methastenes Annianus tribuit. A transmigratione enim Iechoniae ad primum annum Euilmerodachi 37 anni effluxerunt 4 Regum 25 et Hieremiae 25 Iam ergo Nabuchodonosorus hos triginta septem annos imperavit. His si addas 8 annos quos ante regnarat 4 Regum 24 annos quinque et quadraginta conficies. Nec huic sententiae repugnat Hieronymus, qui in Danielis 5 caput Nabuchodonosorum ait annis tribus et quadraginta regnasse. Quam sententiam ex Iosepho accepit 1 contra Appionem libro, Iosephus vero a Beroso in 3 libro Chaldaicorum. Computat namque annos integros, non integros excludit. Qui mos est auctoribus profanis sacrisque familiaris. Sic Hieremiae 23 scribitur, primum Nabuchodonosori annum eundem regis Ioakim fuisse quartum. Cum tamen anno tertio Ioacim regis Iuda Nabuchodonosorus rex Babylonis in Hierusalem venerit et obsederit eam. Danielis primo. Eodem autem tertio anno Ioacim Iudaeam captam a rege Babylonis Eusebius etiam in Chronicis auctor est. Annus ergo tertius Ioacim primus erat erat Nabuchodonosori, sed non integer; annus vero Ioacim 49 idem Nabuchodonosori primus integer fuit. Nos porro annos Nabuchodonosori 45 licet non omnes integri fuerint, numeramus, Sicque de annis non integris in tota hac disputatione loquimur. Unde error Eusebii coarguitur, qui non nisi 38 annos imperii Nabuchodonosoro assignavit. Ponit enim illius mortem anno a desolatione 19 cum in vigesimosexto ponenda esset, si verum est, ut verum est certe, Nabuchodonosorum post desolationem 26 annos imperium tenuisse. Nam a 19 anno, in quo templum vastatum est, ad 45 ad quem Nabuchodonosorus vitam regnumque perduxit: anni sex et viginti computantur. Item si a 37 annis quos a transmigratione Ioachim Nabuchodonosorus vixit undecim ademeris, quibus regnavit Sedechias 26 annos pariter supputabis. Atque hinc etiam error alter Eusebii refellitur, qui Euilmerodacho caeterisque Nabuchodonosori posteris quatuor duntaxat annos imperii reliquit, aut plurimum sex neque eos integros tamen. Certe si a desolatione ad primum annum Cyri triginta anni numerentur, cum 26. ex illis Nabuchodonosoro accesserint, quatuor solum aut quinque restant, quos Euilmerodacho, Neglisari, Labosardacho, Balthasari impartiemur. Hos enim Nabuchodonosoro ordine successisse non Iosephus modo affirmat, verum et Hieronymus Berosum prodidisse consensit. Quae res omnino mihi magnam admirationem mouet. Quid enim causae Hieronymo fuerit, equidem non intellego, ut Beroso Iosephoque consentiens Balthasar Nabuchodonosori pronepotem fuisse crediderit et cum Eusebio tamen a fine regni Nabuchodonosori ad primum Cyri annum adeo paucos annos computaverit. Eusebius enim excusari forte potest, qui Balthasar fratrem Euilmerodachi fuisse filium vero Nabuchodonosori existimavit. Sed cur Eusebius excusem? Cum Matthaeus dicat Iechoniam post transmigrationem Babylonis genuisse Salathiel, Salathiel autem Zorobabel. Hic autem in primo anno Cyri iam grandior erat, cum esset dux et princeps Iudaeorum. At ne intelligi quidem potest, Iechoniam in tam paucis annis ab Eusebio computatis nepotem adeo adultum habuisse. Non ergo a desolatione ad remigrationem 30 solum anni intercesserunt.

His duabus conclusionibus illam adiicio, A desolatione ad primum Cyri annum 70 annos intercessisse. Quam ego conclusionem negare non queo, cum 25 caput Hieremiae et 36 2 Paralipomenon diligenter expendo. Si quis autem his scripturae testimoniis apte ac probabiliter respondebit, cum eo equidem non magnopere contenderim. Mihi profecto, ut dixi, nulla via explicandorum eorum testimoniorum apparet, nisi plane consentiendo, quod ad primum annum Cyri 70 desolationis anni interfluxerunt. Intelligo autem quosdam rei huius summam ita distinguere, ut captivitatem septuaginta annos a transmigratione ad primum annum Cyri computent: at in secundo Darii anno septuaginta desolationis absoluant. Quod si verum esse, discrepantium opinionum probabilis sane concordia esset inventa. Sed nihil falsius invenio, cum ad veritatem coepi revocare rationem. Transmigratio enim fuit in anno Nabuchodonosori octavo, ut 4. Regum libro. capite 24 scribitur. Desolatio vero in eiusdem regis anno undevigesimo facta est 4 Regum 25 Vastatio ergo post undecim annos transmigrationis successit. A primo autem anno Cyri ad secundum Darii sine controversia plures quam triginta interfluxerunt. Nullo ergo modo fieri potest, ut a transmigratione Iechoniae ad primum annum Cyri 70 anni, a desolatione item ad annum Darii secundum septuaginta alii numerentur. Quo circa variis dissentium auctorum sententiis omissis, ad argumenta cum tertia hac conclusione pugnatia respondemus. Obiicitur primum, quod angelus apud Zachariam, cum de secundo Darii anno loqueretur, Iste, ait, iam septuagesimus annus est. Cui nos argumento ante omnia respondemus, locum illum ab interprete Chaldaeo sancteque Pagnino multo aliter atque ad scripturae sensum fortasse aptius fuisse conuersum. Horum porro versio sic habet. Usquequo Domine non misereberis Hierusalem et urbium Iuda, quibus iratus es istis septuaginta annis? Nimirum enim apud Hebraeos interrogatio non in illius orationis medio rumpitur, sed ad finem continenti sermone produci potest. Qua ex re fit, ut in editione nostra, tametsi oratio diuisa est, duae tamen interrogationes in una angeli querimonia intelligantur. Quarum prior illa sit, Usquequo Domine non misereberis Hierusalem et urbium Iuda, quibus iratus es? Posterior illa, Ille septuagesimus annus est? Quasi angelus in hunc modum conquereretur. Itane Domine promissionis tuae oblitus est? Num iste est septuagesimus annus, quem scilicet et tu nobis tanta benignitate promiseras et nos a te tam ardenti desiderio expectabamus? Ecquid nobis confert laxata captiuitas, facultas concessa et templum extruendi et civitatem, si illud eversum, haec vastata perseverat? Nec vero insolitum est, ut quaedam passim sine nota interrogandi proferatur, quae rectius aliter enuciarentur. Habes exemplum, ut caetera omittam, in epistola ad Romanos capite octavo, cuius nos particulam sic pronuntiare solemus, Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui iustificat. Quis est qui condemnet? Christus Iesus qui mortuus est, qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis. At Augustinus rectissime indicat, sic legi et proferri oportere. Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui iustificat? Ut tacite respondeatur, non. Et item, quis est qui condemnet? Christus Iesus qui mortuus est, qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis? Quasi dicat, absit. Quo in loco vides percunctationibus duabus duas interrogationes adiunctas cum multum habere venustatis tum acrimoniae plurimum. Quod ego idem in praesenti de angeli querela sentio. Maior quippe vis in illa inerit, si duabus interrogationibus continebitur. Sed fac, nihil hic percunctatione quaesitum. Anne

idcirco nihil est, quod non dolore expressum videatur? Puto equidem, nec absurde puto, illa quasi dolentis ac deiecti animi verba esse, quae nihil minus conquestione depressa, quam sublata interrogatione significent. Id quo melius intelligatur, exemplis etiam scripturae illustrandum est, quae aperte mihi rem totam videntur exponere: Hieremias primum duas quoque querelae eiusdem partes facit: quarum una interrogationem habet, altera non habet. Quare, inquit via impiorum prosperatur, bene est omnibus qui praeuaricantur et inique agunt? Plantastis eos et radices miserunt, proficiunt et faciunt fructum. Simillimum ex Habacuc exemplum proferam. Quare, ait, non respicis super iniqua agentes, et taces deuorante impio iustiorem se? Et facies homines quasi pisces maris, et quasi reptile non habens principem. Num prophetae hi aliud conquestatione atque interrogatione denotarunt? Num quicquam asseruere dum quaeruntur? Non certe plus quam dum interrogant. Ad eundem ergo modum angelum in Zacharia duas suae querimoniae particulas fecisse intelligo: quarum prior per interrogationem expressa sit, posterior per conquestionem. Non itaque asserit, illum annum, in quo loquitur, septuagesimum a desolatione esse, sed istum tam promissum, tam desideratum iam diu praeteriisse conqueritur. Nihil enim, ut modo diximus, conquerendo exprimit, nisi quod interrogando expressisset. Iram Dei, scilicet, ultra tempus praefinitum trahi, illa interrogatione questus est, Usquequo non misereberis. Misericordiam, item plus nimio differri questus est illam conquestionem adiciens. Iste septuagesimus annus est. Quod non vultu asserentis, sed flentis, voce videlicet queribunda, proferendum est. Verum de Zachariae testimonio satis. Opponitur deinde, quod anni septuaginta non captivitatis, sed eversionis numerandi sunt. Id quod nos libentissime concedimus. Sed septuaginta eversionis annos non in primo Cyri, sed in Darii secundo expletos esse id vero constantissime pernegamus non nostra opinione nos, sed scripturae testimonio freti. At inquis. Templum usque ad Darii secundum annum deiectum eversumque permansit. Si nihil templi factum intellegis: falsum est. Cum in primis Cyri annis altare fuerit extructum, templique fundamenta iacta, ut I. Esdrae libro capitibus 3 et 5 scribitur. Sin templum ais non fuisse Cyro regnante perfectum. Ita est sane. Sed ne usque ad Darii sextum quidem Nahum perfectum est, quemadmodum I Esdrae libro capite 6 legimus. Quin Iosephus memoriae prodidit, templum usque ad nonum annum Darii non fuisse omni ex parte expletum. Cui opinioni Iudaei consentientes 46 annis aiunt templum aedificatum. Atque idem Iosephus libro eo capite 5 tradit, templum ne anno quidem Xerxis 25 esse suis numeris omnibus absolutum. Quocirca si demolitio templi tandiu perdurasse intelligitur, quandiu informatum illud atque imperfectum mansit: nimirum septuaginta anni non iam ad secundum, sed ad sextum vel nonum Darii vel etiam 25 Xerxis numerabuntur. Quid? Quod 70 anni vastitatis non modo templi, sed urbis etiam intelligendi sunt? Ego, inquit, intellexi numerum annorum, de quo factus est sermo ad Hieremiam prophetam, ut complerentur desolationis Hierusalem 70 anni. Si igitur ad eum modum annos vastitatis accipimus, cum Hierusalem in 20 etiam Arthaxerxis anno adhuc deserta perstiterit, muri dissipati, portae consumptae, ut 2 Esdrae capite 2 habes, dicemus utique 70 illos annos ad Neemiae quoque tempora protrahendos, cum civitas ab eo est per Arthaxerxis imperium instaurata. Nos ergo, tametsi in secundo, vel saltem tertio Cyri anno templi fabricam inchoatam esse credimus, septuaginta tamen eversionis annos tunc expletos arbitramur, non quando templum, aut incoeptum, aut consumatum est: sed quando Iudaeis est laxata captiuitas

dataque adeo facultas, ut in patrium solum remigrarent, altare extruerent, fabricarent templum, civitatem reficerent, ruinas implerent. Quem omnino sensum, ut diximus, a sacris videmur literis accepisse: quae verbum Hieremiae primo Cyri anno impletum esse tradiderunt. At Mardochaei aetas, imo potius res praeclarae gestae cum nostra opinione dissentiunt. Nam si tanta fuit, quantam ex nobis adversarii colligunt: non modo summa sed decrepita etiam ac caduca fuit, nec rebus ita magnis gerendis idonea. Cuius argumenti responsio illa, quae a viris doctissimis accepta est, non est omnino contemnenda. Ecquid enim absurdi est, si illis adhuc saeculis homo unus aut alter aetate, temperamento, corporis animique vigore longe reliquis sui temporis senibus antecelluerit, cum etiamnum quidam sint, quorum in summa senectute, nec ingenium, nec memoria, nec caeterae animi vires non modo labefactatae sed ne extenuatae quidem videantur? Atque hac responsione illud quoque argumentum diluitur, quod ex Aggaei 2 trahi potest. Quis in vobis, inquit, est derelictus, qui vidit domum istam in gloria sua prima? etc. In secundo igitur anno Darii quidam supererant annos nati 116 et eo amplius. Si enim 70 annis desolationis 30 Cyri, Cambysis, et Magorum 9 Darii duos vel quinque, vel etiam septem addas, quibus ante vastitatem vixerant, si templum videre et gloriae eius post tot anos recordari potuissent, certe summam illam 116 annorum conficies. Atque haec responsio quidem minus absurda iudicabitur, si 30 Cyri anni non a capta Babylone, sed ab Astyage victo numerentur. Tunc enim primum Persarum ac Medorum regnum accepit. Denique hoc quoque respondendum censeo. Quod Mardochaeus fuisse legitur de eo numero captiuorum, quos transtulit Nabuchodonosor cum Iechonia rege Iuda: non sic accipi oportet, quasi is ipse tunc fuerit inter captiuos numeratus: sed quasi ex illis extiterit, exque eis duxerit originem. Hoc vero in Mardochaei laude scriptura posuit, quod non ex iis fuerit parentibus, qui prophetis contradixerunt: sed ex iis, qui Hieremiae obtemperarunt. Quae huius loci interpretatio ex primo Esdrae libro capite 2 colligitur. Ubi numerantur illi, qui ascenderunt de captivitate, quam transtulerat Nabuchodonosor et in Iudaeam reuersi sunt: cum ex ipsis quidam non in Babyloniam venerint, sed patres eorum. Compertum siquidem ex Matthaeo est, Zorobabelem in Babylone genitum fuisse. Sed et 3 Esdrae libro capite 5 ita legis. Sunt autem hi qui ascenderunt ex Iudaea etc. Nullam ergo vim scripturae afferimus, si interpretamur Mardochaeum de Hierusalem translatum esse: quod pater eius translatus sit. Quod si quis adhuc hanc intelligentiam violentam esse contendat, et sic quoque respondere possumus. Assuerus ille, de quo in libro Esther perpetua mentio fit, Astiages fortasse fuit pater Darii Medi. Hunc enim Daniel capite 9 Assuerum vocat. Vel certe Cyaxares huius pater: quem primum Asiae populos in provincias distinxisse Herodotus tradit. Fuisse etiam ait, cum ingenti tenebatur ira, peracerbum. Quae omnia in Assuerum apprime conveniunt, qui in libro Esther eisdem coloribus pictus est. Nec refert hi an alii Medorum reges ante Cyrum Asiae imperitarint. Scimus enim Ctesiam Gnidium apud Diodorum in tertio alios atque Herodotus scripsit, posuisse. Sed Herodotum Eusebius sequitur. Accedit, quod nusquam Assuerus iste rex Babylonis dicitur, sed Persarum atque Medorum. Ante Cyrum autem et Darium auunculum una erat monarchia Medorum atque Persarum: Babyloni rex proprius imperabat, ut primo libro Herodotus scribit.

Accedit etiam quod huic expositioni omnia consonant, nec ex ea quicquam absurdi emergit. Nam quod Mardochaeus primum in Babylonem translatus sit, deinde in Susis appareat, nulla repugnantia est. Constat enim fieri potuisse, ut Babylonii quosdam ex captiuis Persis Medisque vendiderint: ut causas alias omittam, quae eius rei multae esse potuerunt. Danielem sane in Babylonem, principio translatum, compertum est: at in Susis postea extitisse capite eiusdem Prophetae octavo legimus. Quanto illud urgentius adversariorum premit, quod si tempore, aut Darii Histaspis, aut Artaxerxis Longimani contigissent, quae ipsius Esther narrat historia: nullo modo Esdras Neemiasque silentio praeteriissent. Nam haec ad Arthaxerxis Memnonis tempora referre, si Mardochaeus cum Iechonia commigravit, somnio quam simillimum est. Nec me fugit, Susa regiam aliquando Medorum ac Persarum civitatem, in qua Assuerus conuiuium illud instruxit, a Dario Histapis filio conditam Plinium libro 6 capite 27 scribere. Quae res, si vera est, illa de Astyage aut Cyaxare sententia vera esse non potest. Sed Plinii nos auctoritas urgere nequit. Quin multo probabilius Strabo in libro 15 scribit, Susa Thitoni patris Memnonis aedificium esse. Atque Herodotus libro 5 urbem Mennonis vocari solitam ait. Non Arthaxerxis Mennonis, sed illius praestantissimi iuvenis, qui Priamo e Syria auxiliaturus venit, qui etiam in Susis regiam aedificavit Memnoniam ab illo cognominatam, ut Diodorus scripsit in 3. Susa vero ante Cyrum fuisse condita Daniel certissimus auctor est. Anno, inquit, tertio regni Balthasar, cum essem in Susis etc. Quam urbem metropolim esse regionis Elamitarum Hieronymus vere quidem interpretatur, sed in ea Danielem turrim extruxisse falso existimat. Iosephus siquidem in decimi libri postremo capite Danielem ait apud Ecbatana Mediae turrim eam aedificasse: apud Susa vero primariam Persidis urbem illa vidisse, quae Danielis 8 narrantur. Quanquam Susa proprie nec Persidis nec Mediae civitas est, Sed Susiae Persis Mediisque vicinae. Quae quoniam non duabus his provinciis modo verum etiam Babyloni confinis erat, inque harum trium regionum medio collocata: ideo reges Persarum atque Medorum in ea sedem imperii locaverunt. Quod Cyrum fecisse Strabo affirmat: nos alios etiam priores fecisse credimus. Iam si Susa principium regni Assueri fuit, ut primo libri Esther capite dicuntur, non fuit autem, aut Darii Histaspis aut Longimani aut alterius Arthaxerxis cognomento Mennonis Susa regni principium: sed vel Thitoni, vel alius regis, qui primus Susa nobilitavit, atque inde exordium imperii sumpsit, certe non est absurdum Assuerum virum Esther Astiagem Cyaxaremue huius patrem intelligere. Uterque enim Medis etiam ac Persis imperavit, quemadmodum scribit in libro I Herodotus. Restat ut illud tandem exponamus, qui fieri potuerit ut 70 annos, quos praedixit Hieremias, Iosephus in primo Cyri anno expletos dicat, cum multo plures ipse idem in Nabuchodonosori posterorumque huius imperio computarit. Sed in numeris Iosephi libri menda habent innumera. Quae ego menda viro diligentissimo atque grauissimo assignare nec volo nec debeo. Librariorum ergo vitio accidisse credendum est, ut in Neglisaris regno pro 20 subiecta fuerint 40 in Balthasaris autem pro 7 posita fuerint 17 Hos enim duos numeros si correxeris 70 anni constabunt, quos Iosephus a desolatione ad primum Cyri annum scripsit effluxisse. Sic tamen 70 annorum summa constabit, si post desolationem solos 25 Nabuchodonosoro tribuas. Quod vigesimus sextus incoeptus fuit non absolutus, si excludas item postremum Balthasaris, quod in illius initio Babylon in Cyri dictionem venit. Ac si quinque annos Balthasari dedit, sed ex scribentium vitio

subtituli sunt septendecim, tunc 70 anni conflantur, nec opus erit eos, qui integri non fuerint excludere. Verum in his minutulis explicandis ego quoque mihi ipsi displiceo. Sed harum rerum curiosis semel satisficiendum fuit. Et Gordianus iste nodus, quanuis multo labore verbisque etiam multis, erat tamen explicate distincteque soluendus. Decimum argumentum facile est quidem, sed ad scripturae cognitionem explicatu necessarium. Non enim Hieronymus solum, sed Aggaeus etiam scribit, in secundo Darii anno templi esse fundamenta iacta. Atque illud, quod ex commentariis in Danielem obiecimus, nihil habet omnino quaestionis. Cum Hieronymus ipse in Isaiae 44 caput sua verba fuerit interpretatus Cyro viuente, ait, templi iacta sunt fundamenta. Caeterum sub Dario anno illius secundo, templum aedificari coeptum est. Hoc itaque facillimum. Id difficilius, quod Hieronymus, imo Aggaeus ipse dicit in haec verba: Ponite corda vestra a die ista et in futurum a quarta et vicesima noni mensis, a die qua fundamenta iacta sunt templi Domini etc. Et Hieronymus, A die vicesima noni mensis, in quo templi fundamenta sunt iacta etc. Loquitur autem sine dubio propheta de nono mense anni 2 sub Dario. Huic argumento varie quidem a multis responsum est: Lyranus sentit, fundamenta hoc sane loco appellari partem aedificii inferiorem, quae caeteras sustentet ac ferat, etiam si ima non sit, sed fundamenta imis superposita. Beda credit, atque id receptius est, templi interioris fundamenta viuente Cyro fuisse posita: atrii vero exterioris porticuum et Gazophylacii in secundo anno Darii. Illud quoque dici potes, sub Cyro fundamenta inchoata informataque, sub Dario perfecta et consumata. Adde a Cyro ad Darium 40 annis interfluentibus fundamenta et temporum iniuria et inimicorum opera fuisse propemodum eversa et labefacta: sed sub Dario reconcinnata refectaque fuisse. Unde et Iosephus Ruffino interprete, scripsit, quod sub Dario fundamentis restitutis superaedificabatur. Atque, ut quemadmodum sentio, locura: non mihi Aggaeus videtur astruere, quod in secundo Darii anno templi fundamenta iacta sint. Sed hunc sensum propheta habet. Attendite non solum ex die ista, quae videlicet est vicesima et quarta noni mensis: sed a die, qua fundamenta iacta sunt templi et invenietis a templo meo inchoato nullos uneriores fructus praedia vestra tulisse. Nimirum enim negligentibus Dei religionem et cultum nihil adhuc propere evenit. At ex die ista benedicam etc. Et hic sensus paulo ante fuerat explicatus his verbis. Et nunc ponite corda vestra, a die hac et supra antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini etc. Quasi ex eo tempore, quo primum iubente Cyro e Babylone venerint, eorum frugibus maledixerit, nec quicquam eis feliciter terra produxerit, quod in Dei opere et templi structura cessaverint. Sed de argumento decimo haec satis. In undecimo non est facile expedire quisnam ille Arthaxerxes fuerit, qui cum Cyro et Dario iusserit templum aedificari. Rabbi Samuel eundem esse credidit Darium et Arthaxerxem. Hoc enim non proprium nomen, sed regum Persarum omnium fuisse cognomen. Ut Caesar Romanorum, Pharao Aegyptiorum. Non itaque tribus iubentibus templum aedificatum, sed duobus Cyro et Dario Artaxerxe. Cui opinioni vehementer coniunctio repugnat, quae nomen Darii cum Arthaxerxe non solum in Latino, sed in Graeco et Hebraico exemplari coniungit. Ineptae sane loquendi formulae sunt, Iulius et Caesar, Marcus et Tullius, Chencres et Pharao. Huic quoque

sententiae illud refragatur, quod pari ratione Arthaxerxis cognomen Cyro fuerat addendum, qui rex utique nobilissimus Persarum fuit. Atque idem Rabbi per Artaxerxem, de quo capite 4 sermo fit, vere, ut ego sentio, non Cambysen, sed Cyrum intellexit. Cur igitur scriptura cognomen utrique regi commune alteri adiiceret, ab altero auferret? Hanc denique opinionem illud minus probabilem facit, quod si Artaxerxes cognomen omnium rerum Persarum esset, id esset absurdum, quod I Esdrae .7 scribitur. In regno autem Arthaxerxis regis Persarum Esdras etc. Nullus enim peculiariter intelligeretur, non plus certe, quamsi solum regem Persarum sine Arthaxerxis voce possuisset. Sed de hac sententia satis. Pergamus ad reliquas. Iosephus porro apud Lyranum hunc Xerxem filium Darii interpretatur. Undecimo quippe antiquitatum Iudaicarum libro capite 5 scribit Xerxem filium Darii pietatis paternae perinde ut regni haeredem fuisse. Nihilque ex patris institutis circa divinum cultum immutasse, sed Iudaeos summa fuisse beneuolentia prosecutum. Addit etiam huius tempore Esdram quidem argento, auro et vasis pretiotis, quae ex universa provincia Babylonis attulerat, templum ornasse ac Dei cumulasse cultum. Neemiam vero eodem rege concedente non modo civitatem et muros intaurasse, sed et id supplesse, quod ad fabricam templi deerat. Verum haec sententia duos scrupulos habet. Prior est, quod huic regi.38 annos imperii tribuit. Qua in re cum omnium Chronographorum ratione pugnat, qui Xerxi filio Darii non nisi viginti regni annos impartiuntur. Posterior scrupulus est huiusmodi. Primi Esdrae sexto capite dicitur, quod Iudaei aedificaverunt et contruxerunt et compleverunt domum Dei Cyro et Dario et Arthaxerxe iubentibus, sed compleverunt tamen in anno 6 Darii. Necesse est igitur, ut Arthaxerxes ille, quicunque tandem fuerit, ante annum Darii sextum fuerit. Alioqui quomodo usque ad 6 annum Darii construxerunt Iudaei et compleverunt templum viuente Cyro et Dario et Artaxerxe? Non itaque in nomine Arthaxerxis Xerxes filius Darii intelligitur. Quae eadem causa eos etiam urget, qui hoc loco Arthaxerxem Longimanum, filium Xerxis accipiunt, cuius diebus, ut Eusebius est auctor, et Esdras et Neemias ea, quae templo, civitati murisque deerat, expleuerunt. Ac ne illud quidem verum est, quod nonnulli aiunt: Darium Medum hoc loco accipi oportere, nam Darium Histaspis nomine Arthaxerxis accipiunt. Primum enim nusquam aut in literis sacris aut in auctore aliquo historiae probato legitur quod Darius Medus templi fabricam aut iuverit aut iusserit. Solus quippe Daniel huius Darii mentionem fecit, nec tale quippiam illi assignavit. Deinde cum Darius hic auunculus Cyri esset, ut plerisque visum est, multoque aetate maior, ut visum est omnibus, nequaquam scriptura sacra contra aliarum omnium morem Cyrum prius quam Darium nominaret. Iubente, inquit, Cyro et Dario et Artaxerxe. Quae eadem ratio vetat, ut Darius hic Medus per Arthaxerxis vocem intelligatur. Quanquam 70 interpretes Danielis 7 pro Dario Arthaxerxem interpretati sunt, quemadmodum Hieronymus noster admonuit. Praeterea nulla historia neque humana neque divina Darium Histaspis Arthaxerxem appellavit. Nulla ergo causa est, cur hoc loco Darium Histaspis Arthaxerxis nomine intelligamus. Praesertim cum in toto illo libro per nomen Darii non alius unquam nisi Histaspis filius intelligatur. Quid autem scriptura nobis per nominis ambiguitatem illuderet: si in eadem etiam orationis clausula Darii nomen in varios significatus distraheret? Aedificaverunt, ait, iubente Cyro et Dario et Arthaxerxe et compleverunt domum Dei istam usque ad diem tertium mensis Adar, qui est annus 6 Darii regis.

Mihi duae viae huius quaestionis explicandae apparent. Una est, ut tueamur id quod nunc impugnatum est. Arthaxerxem Longimanum⁹ hic accipi oportere, qui primus huius nominis in historiis prophanis invenitur. Quae eadem sententia Bedae fuit. Loquitur autem scriptura per anticipationem, id quod saepe alias sacri auctores factitarunt. Non enim omnes illi tres intelligendi sunt templum et aedificasse et complesse usque ad sextum Darii annum. Sed tres illi opus complevere quidem, quos Iudaeis constat in opere faciundo explendoque favisse, at aedificatum est, atque aliqua ex parte completum usque ad 6 Darii annum Cyro et Dario iubentibus. Tametsi eo anno templum non est omni ex parte absolutum. Quonian, ut Iosephus ait, Esdras ac Neemias sub Arthaxerxe postea templi fabricam, ornatum, et cultum expleuerunt. Hoc vero solum a Iosephi opinione nostra discrepat, quod ea, quae Esdras ac Neemias gessisse in scriptura referuntur, ille Xerxe filio Darii imperante, nos Longimano iubente gesta esse contendimus. Illud autem sine controversia verum est, Cyrum et Darium et Arthaxerxem eum, cui Neemias atque Esdras placuere, templum aedificasse, absoluisse et ornasse. Altera quoque scrupuli huius eximendi ratio est: si dicamus, duas illas particulas, et Arthaxerxe, ab Hebraeo quopiam adiectas esse in margine primum, deinde textui, ut fieri solet, insertas. Nec aliunde quam ex eodem libro exemplum huius erroris petere necesse est. In capite enim 4 sic Latina editio habet. In regno autem Assueri, ipse est Arthaxerxes etc. ubi tres illae voces, ipse et Arthaxerxes, non sunt scripturae partes, sed ab expositore nescio quo in margine fortasse positae scribentium errore textui nostro interiectae¹⁰ sunt, cum nec in Hebraeis exemplaribus, nec in Graecis 70 interpretum haberentur: quemadmodum etiam ante nos Lyranus admonuit. Idem quoque error accidit in Latinis codicibus 2 Regum capite 8 ubi verba illa, De quo fecit Solomon omnia vasa aerea in templo et mare aeneum et columnas et altare, nec Hebraea exemplaria habent nec Graeca 70 etc. Quod autem vitium in Latinam editionem irrepsit, idem potuit accidere, ut in Hebraea quoque irrepserit exemplaria. Qua de re et libro 2 multa opportune diximus, et iam iam in sequentis argumenti explicationem quaedam haud importune disseremus. Illud nunc dico, me non leui coniectura ductum de huius loci errore ita existimasse. Iosephus siquidem undecimo Iudaicarum antiquitatum libro capite 4 hunc ipsum Esdrae locum referens sic ait: Magnis omnium studiis proficiebat templi aedificatio iuxta mandata Cyri et Darii prophetantibus interim Aggaeo et Zacharia: absolutum est intra septenium. Et libro 15 capitulo postremo non alium templi auctorem facit Herodes praeter Cyrum et Darium. Non ergo alius tertius in Hebraeis veris exemplaribus habebatur. Verum haec hactenus. Caetera diluamus. Argumentatio duodecima usque eo difficillime et obscura est, ut aut nullo modo, aut multo difficilius dilui possit. Nimirum enim in historia cum sacra tum profana ita saepe librariorum vitio numeri deprauati sunt, ut qui eos ad veram rationem revocare voluerit, is non dico in scopulosis locis arduisque versetur: sed in labyrinthum inexplicabilium quaestionum intret necesse est, unde exiret non queat, nec si Thesei quidem filum habeat. Huiusmodi autem errores in historiis humanis prodere superuacaneum erit, nam obuii sunt passim plurimi. In sacris paucos quosdam commemorabo, qui satis sint tamen, ut intelligant omnes quam lubricum et facile librariis sit vel in divina scriptura numerum pro numero sustituere.

Agedum ergo primum huius rei exemplum proferamus ex libri secundi Paralipomenon capite 15 ubi ita legimus, Bello vero non fuit usque ad tricesimum quintum annum regni Assa. Et euestigio in initio capitis sextidecimi, Anno autem tricesimosexto regni eius ascendit Baassa etc. Quo utroque loco pro tricesimo legere oportet vicesimum. Nam Baassa anno tertio regis Assa regnare coepit, solumque regnavit annos quatuor et viginti, ut 3 libro Regum capite 15 traditur. Non ergo ad tricesimum sextum annum regis Assa regnum vitamque perduxit. Id quod perspicuum quoque fit ex 3 Regum libro capite 16 Anno, inquit, vicesimo sexto Assa regis Iuda regnavit Hela filius Baassa super Israel etc. Et posterius, anno vicesimo septimo regis Assa regnavit Zamri, qui scilicet occiderat Hela. Quem errorem Ioannes Lucidus in secundo temporum libro animadvertit. Ne vero imperitus quisquam huius loci vitium in Latinae editionis odium torqueat, aeque sciat Graeca Hebraeaque exemplaria esse corrupta. Id quod 2 Paralipomenon capite 36 etiam contigit. Ubi in haec verba exemplaria omnia, quae mihi videre licuit, consentiunt. Octo annorum erat Ioachim cum regnare coepisset, et tribus mensibus ac decem diebus regnavit in Hierusalem: fecitque malum in conspectu Domini. Quo in loco pro decem et octo librarius aut indoctus aut negligens octo subiecit. Sic enim. 4. Regum 24 vere legis, Decem et octo annorum erat Ioachim cum regnare coepisset etc. Alioqui quomodo fecit malum in conspectu Domini? Quomodo egressus est ad regem Babylonis, et cum esset natura bonus, ne civitas pericletur ultro se dedidit? 4. Regum 24 Iosephus 10 antiquitatum capite 9 Atque hunc etiam errorem Caietanus prior deprehendit. Nolo enim quicquam aliorum aut industriae aut ingenio detrahere. Verum ego etiam ipse interdum coniectura ducor ad suspicandum, auctores sacros quibusdam in locis alios numeros posuisse, quam nunc inveniantur. Verbi causa ponamus aliquid, ubi coniecturae huius argumentum appareat. Primo Regum libro capite 13 scribitur, quod filius unius anni erat Saul, cum regnare coepisset. Quod si filius anni unius intelligitur, quasi puer unius anni innocens, qui nesciret inter dextram sinistramque discernere: quonam pacto illud acipiemus, Filius viginti et unius anni erat Sedechias cum regnare coepisset? Quid si hic etiam numerus ille viginti scribentium esset errore praetermissus? Annon tibi videtur, si ita hi per incuriam negligentiamque fecissent, falsis interpretantium expositionibus locum esse daturos? Rursum, quale quaeso illud est, Filius triginta annorum erat David, cum regnaret coepisset et quadraginta annis regnavit, si filium unius anni innocentem interpretamur? In simili ergo dicendi forma similis fit interpretatio. Sed similis esset non potest, si unius anni filius Saulus esse dicatur. Quamobrem verisimile est, auctorem libri Regum filium eum viginti et unius anni scripsisse: sed scriptorum vitio maiorem numerum in Hebraeis exemplaribus omissum. Quem deinceps errorem in Graeca Latinaque exemplaria aut alii quilibet aut etiam¹¹ interpretes transfuderunt. Quod idem 2 Paralipomenon capititibus 15, 16 et 36 accidit, sicuti paulo ante demonstrauimus. Et quoniam non est animus singula loca discutere: unum solum modo ex Rabani opinione adiiciam, ut iam demum ea, quae sunt huius argumenti propria, expediantur. Hieremiae 52 vulgata lectio sic habet. Iste est populus quem tradidit Nabuchodonosor, in anno septimo Iudaeos tria milia et viginti tres. In anno octavo decimo Nabuchodonosor, transtulit de Hierusalem animas octingentas triginta duas. In anno 23 Nabuchodonosor, transtulit Nabuzardam magister militiae animas Iudaeorum septingentas quadraginta quinque. Omnes ergo animae quatuor millia sexcentae. Qua

ex lectione subdifficiles et perobscurae quaestiones emergunt, quarum nonnullas Lyranus mouit: sed quam belle responderit, aliorum esto iudicium. Rabanus in Hieremiam ter Iudaeos a Nabuchodonosoro captos scribit, harumque trium captivitatum numerum hic a propheta censeri. Prima fuit, cum Nabuchodonosor Ioakimum filium Iosiae vinctum catenis duxit in Babylonem 2 Paralipomenon 36 Nec enim est verosime, non etiam alios plurimos cum Ioacimo in Babylonem transtulisse. Nam et Daniel capite primo verbis non valde obscuris significat, anno tertio Ioacimi quosdam e Iudaea in Babylonem esse translatos. At Caietanus negat, Ioacimum in Chaldaeam advenisse. Sane quidem: verum infirma ratione negat. Interfectus est, inquit, Ioacimus in Iudaea et sepultura asini iuxta Hieremiae praedictionem sepultus est ac proiectus est extra portas Hierusalem. Quid tum? Quasi vero fieri nullo modo posset, ut ductus primum in Babylonem, deinde in Hierosolyma remitteretur, ubi, cum fidem regi Babilonio datam violasset, ingloria morte periret. Non itaque eamus inficias, Ioaquimum cum aliis multis in Babylonem esse traductum. Id enim non Rabanus solum, sed divinae etiam scripturae tradunt. Secundam captivitatem Rabanus ponit in transmigratione Iechoniae, quae 4 libro Regum 24 habetur expresse. Tertia quoque in eodem libro capite 5 expressa est, cum Nabuzardam templum etiam urbemque vastavit. Trium ergo harum captivitatum, ut Rabanus autumat, Hieremias hic singillatim scribit numerum.Quae si vera sententia est, tres numeri mutandi sunt: ut pro septimo anno in prima captivitate scribatur, primo. Illa enim anno primo Nabuchodonosori contigit, qui idem Ioacimi tertius fuit: quemadmodum paulo ante dicebamus. In secunda vero captivitate pro octavo decimo scribendum est, octavo. Constat enim Iechoniam in Babylonem octavo Nabuchodonosori anno commigrasse 4 Regum 24 Pro vicesimo autem tertio in captivitate postrema legi oportet, undevicesimo. Nam, ut 4 Regum 25 scriptum est, Hieremiae item 52 Sedechias in anno 19 Nabuchodonosori ductus est in Chaldaeam. Nec huic sententiae repugnat, quod libro Regum 4 capite 24 decem Iudaeorum millia cum Iechonia dicitur esse translata. Quoniam Hieremias non vulgus promiscuum, aut milites quoslibet annumerat, sed principes Iudae et eos qui erant in dignitate aliqua constituti, ut Iosephus decimo Iudaicarum antiquitatum libro capite 8 animadvertit. Vel etiam eos hic supputat Hieremias, qui in libris Regum non fuerant numerati: Primae siquidem ac postremae captivitatis numerum auctor libri Regum omnino praeterierat. In secunda autem posuerat maiorem quidem, hoc est, decem millia praetermiserat minorem, quem hic supplet Hieremias, id est, animarum octingentas duas. Quod Iosephus intelligens in decimo antiquitatum Iudaicarum libro capite 9 utrumque numerum complectitur, asseritque eos, qui cum Iechonia ducti sunt, fuisse decem millia numero et amplius octingentos triginta duos. Quanquam primam captivitatem ad eum annum refert, quo rex Babilonius Ioacimum interemit, insepultumque extra moenia iussit proiici. Tum enim scribit tria millia Iudaeorum Babylonem in captivitatem esse ducta. Qui annus procul dubio septimus Nabuchodonosori fuit. In octavo namque Iechonias pro patre est constitutus 4 Regum 24 quod si accipimus, numerus primae captivitatis in Hieremia sine ulla correctione rectissime constat. Intelligo autem locum Hieremiae totum posse a mendi nota vindicari: si dicamus secundam captivitatem anno 18 Nabuchodonosori fuisse, annis scilicet integris numeratis. Sicut et prima anno septimo est in hunc sensum adscribenda. Alioqui, si de

annis non expletis sermone sit, prima in anno 8 secunda in 19 Nabuchodonosori fuit. At tertia fuit anno 23 cum quinto post excidium Hierosolymitanum anno, qui fuit regni Nabuchodonosori 23 invasit Coelen Syriam, Ammonitas Moabitasque subegit, Aegyptios perdomuit, ac repertos ibi Iudaeos captiuos Babylonem abduxit, ut Iosephus auctor est 10 antiquitatum Iudaicarum libro capite 11. Sed quoniam Hieremias eos numerare videtur non qui de Aegypto sed qui de Iudaea translati sunt; quia rursum eas videtur captiuitates recensere, quae e sacris historiis colliguntur: quia demum eam, quae sub Nabuzardane fuit omnium celeberrima templique atque urbis incendio vel maxime nobilitata, tertio loco videtur scribere, ut eo redeat, unde est paulo ante digressus: ut numerum annorum in secunda et tertia captivitate ad formam 4 libri Regum restituendum contenderet, ei ego non magnopere repugnarim. Nam si in prima captivitate Iosephum quam Rabanum sequi malis, non equidem improbabo. Ego autem, ut ingenue loquar, nunquam mihi minus quam in hac disgressione placui, quanquam magis adeo id argumenti difficillimi explicandi cupiditate, quam ulla alia culpa mea contigit: qui dum movere volo, numerorum quaestiones lubricas esse atque difficiles, quod error in numeris facilis ac lubricus sit, mei pene sum oblitus: fecique id repentino quali motu percitus, quod ne meditatus quidem opere ad hoc instituto facturus eram: ut iis de rebus, quae maximi sunt negotii, inter refellendum argumenta disputarem. Sed hoc tamen cecidit mihi peropportune, quod duodecimi argumenti difficultas omnis in eo numero annorum sita est, qui 3 Regum. libro capite 6 praescribitur, ab egresione filiorum Israel de Aegypto ad templum a Solomone inchoatum. Est autem in omnibus exemplaribus Graecis, Latinis et Hebraeis idem omnino numerus annorum quadringentorum octoginta. Quem numerum exscribentium errore a vero esse immutatum, hisce argumentis suadere potes. Primum quod Iosephus libro Iudaicarum antiquitatum 8 capite 3 scribit, Solomonen templi fabrica exorsum esse annis quingentis nonaginta duobus postquam Israelitae ex Aegypto excesserunt mille vero viginti annis postquam Abraham in Chananaeam regionem e Mesopotamia migravit. Nam si quadringentis triginta, qui iuxta Exodum a migratione Abraham ad exitum Israelitarum de Aegypto interfluxerunt, quingentos nonaginta addideris ab exitu ad templi aedificium coeptum: summa illa Iosephi relinquetur annorum mille viginti, atque adeo et uterque sibi numerus et inter se vicissim ambo constabunt. Deinde Iosephus idem libro II antiquitatum Iudaicarum capite 4: Ante Saulum et Dauidem, inquit, rem publicam Iudices administraverunt. Qui rei publicae status plus quam quingentis annis duravit post Moysis et Iosue imperium. Non ergo ab exitu Israel de Aegypto ad initium templi 480 solum anni intercesserunt. Praeterea, Moyses quadraginta annis imperavit. Erat enim annorum octoginta cum eduxit Israel, Exodi 7 et centesimo vicesimo aetatis anno mortuus est. Deuteronomii ultimo. Moyses, 40. Adde annos octo interregni, quibus Israelitae servierunt post mortem Iosue regi Mesopotamiae Iudicum 3 Iosephus 6 libro antiquitatum capite 5 scribit hos fuisse duodeuiginti. Quorum octo servitutis fuisse libro 5 capite 7 tradiderat. Interr 8. Othoniel iudicavit populum quadraginta annis. Iudicum 3. Othoniel, 40.

Adde duodeviginti annos interregni, quibus servierunt regi Moabitorum. Iudicum 3. Interr, 18. Aioth iudicavit populum octoginta annis. Iudicum 3. Aioth, 80. Adde viginti annos interregni, quibus servierunt regi Chanaam. Iudicum 4. Interr, 20. Barac et Debora iudicarunt populum quadraginta annis. Iudicum 5. Bararac et Debora, 40. Adde interregnum septem annorum sub Madianitis. Iudicum 6. Interr, 7. Gedeon iudicavit populum quadraginta annis. Iudicum 8. Gedeon, 40. Abimelech tribus annis. Iudicum 9. Abimelech, 3. Thola viginti tribus annis. Iudicum 10. Thola, 23. Iair viginti duobus annis. Iudicum 10. Iair, 22. Interregnum decem et octo annorum sub Philistaeis et Ammonitis. Iudicum 10. Interr, 18. Iepte sex annis iudicavit. Iudicum 12. Iepte, 6. Abesan septem annis. Iudicum 12. Abesan, 7. Helon decem annis. Iudicum 12. Helon, 10. Abdon octo annis. Iudicum 12. Abdon, 8. Interregnum quadraginta annorum sub Philistaeis. Iudicum 13. Interregnum, 40. Sanson viginti annis. Iudicum 16. Sanson, 20. Heli quadraginta annis I Regum 4. Heli, 40. Saul regnavit quadraginta. Actorum 13 nam Iosephus libro antiquitatum Iudaicarum capite postremo ait, illum regnasse viuente Samuele annis duodeviginti, post Samuelem mortem annis viginti. Saul, 40. David regnavit annis quadraginta 2 Regum 5 et I Paralipomenon 3. David, 40. Solomon quarto anno regni fuit templi fabricam coepit 3 Regum 6. Solomon, 4. Qui in summam redacti faciunt numerum quingentorum septuaginta quatuor annorum. Quibus si adiicias annos Iosue, Sangar et Samuelis, interregnum quoque, quod inter Sanson et Heli fuisse scriptura dicit, maior utique summam quam illa Iosephi conficietur. Plures igitur quam 480 anni ab excessu Israel de Aegypto ad templi fabricam intercesserunt. Mendum itaque in hoc scripturae loco inest, suntque proinde ad veram rationem codices Hebraici, Graeci et Latini corrigendi. Ad haec, si Graeca omnia exemplaria fidem aliquam faciunt, ut in eiusmodi rebus ambiguis et numerorum ratione controversa aequum est, Paulus certe post terram Chanaam filiis Israel forte distributam tempus Iudicum usque ad Samuel quadringentis quinquaginta annis non multo secus definiuit. Sic enim Graeca habent.Και καθελων εθνη επτα εν γη Χανααν κατεκληρονοµησεν αυτοις την γην αυτϖν και µετα ταυτα ως ετεσι τετρακοσιοις και πεντηκοντα. εδωκεν κριτας εως Σαµουηλ του πρωφητου. Quae Erasmus ita conuertit: Et deletis gentibus septem in terra Chanaam forte distribuit eis terram eorum, Et post haec annis circiter

quadringentis quinquaginta dedit Iudices utque ad Samuel prophetam. In eundem sensum Pagninus vertit, caeterique iuniores omnes interpretes. Nec enim Graeca illa aliter reddi possunt. Quod si quadringentis quinquaginta annis, quos Paulus Iudicibus a distributione terrae ad Samuelem impartitur, addamus Moysis quadraginta, Saul item quadraginta, David quoque alios quadraginta et quatuor denique Solomonis: eandem profecto summam conficiemus cum ea, quae paulo ante e certis scripturae testimoniis confecta est quingentorum septuaginta quatuor annorum, ut novum testamentum veteri omnino consentiat. 450 40 40 40 4 ――― 574 Sed ait Caietanus, Graeca omnia exemplaria et Latina esse vitiata et Graece τριακοσιοις, non τετρακοσιοις, Latine trecentis non quadringentis, esse legendum. Qui sic? Euincitur, inquit, quoniam alias non constabit numerus annorum, quem tertius liber Regum capite sexto definit. Scilicet, quasi non in hoc controversia sit, an ille numerus an hic scribentium errore sit inductus. Numero sane tertii libri Regum reliquae omnes scripturae dissentiunt. Numero Actorum Apostolicorum scripturae consonant omnes. Non ergo hic sed ille numerus vitio librariorum est corruptus. Confirmat autem hanc sententiam illud tandem, quod qui contrariam intueri volunt, numerumque illum quadringentorum octoginta annorum retinere ii tantum absurditatum in supputatione sua faciunt, ut vix audiri sine aurium molestia possint. Nicolaus porro et Abulensis, qui in scripturae explanatione habentur insignes, ut summa illis 480 annorum iusta constituatur, primum aiunt, annos Iosue minime computandos, sed in Othonielis quadraginta includendos. Eodemque modo de Samuele iudicant, cuius annos similiter intra quadraginta Saulis includunt. Mox addunt annos quibus Iudaei servierunt regi Mesopotamiae, aliisque postea sequenti tempore regibus, eis annis includi, quibus terra quieuisse dicitur, vel etiam Iudex hic aut ille Israelitis praefuisse. Unum solum annorum duodeuiginti interregnum in computationem asciscunt, ut cum tribus annis Solomonis summam 480 annorum suo belle arbitratu conficiant. Sed, ut dixi, haec computandi ratio multum omnino absurditatis habet. Ut enim omittam alia, ne in re nota et perspicua multus et insolens sim, illud ante omnia expediri velim: ecquo pacto interregnorum anni in eos redigi valeant et contrahi, quibus sub Iudicibus terra a praeliis dicitur quieuisse? Sane in interregnis aut perpetuum Iudaeis bellum contra inimicos fuit, aut servitus sine Iudice misera, res afflictae, turbata omnia, nulla quies. Praeterea, ecquid de quadraginta annorum interregno isti dicturi sunt, quod inter Abdonem et Sansonem scriptura commemorat? An 40 illos annos in Sansonis viginti inclusuri sunt? An potius in Abdonis octo? Praeterea, cur unicum interregnum annorum decem et octo accipiunt, reiiciunt caetera? Quod si causam reddere ne unam quidem

idoneam possunt, sane aut interregnum hoc cum caeteris abiiciant et summa erit minor: aut cum hoc, ut par est, admittant reliqua: et summa erit maior. Ad haec, liber Iudicum explicate docet, terram duce Iuda, qui successit Iosue, minime quieuisse: sed multis bellis fuisse agitatam, quibus Chananaei ac Pherezaei victi oppressique fuerunt. Nam ductum Iosue praeliis frequentibus turbulentum extitisse, Iosue liber ipse manifestat. Cum vero rex Mesopotamiae Iosue Iudaque defunctis filios Israel pugna vicerit octoque annis servire coegerit tunc tempora pacata, quietamque terram describere: prorsus est a sensu communi alienum. Quod si annos Iosue ac Iudae, illos quoque, quibus rex Mesopotamiae Israelitas expugnavit et oppressit, in id temporis trahas, quo terra quieuisse dicitur: nonne turbidos et inquietos annos cum tranquillis quietisque confundes? Nonne etiam scripturae sacrae in aperta narratione vim asseres manifestam? Illa nimirum non obscure refert, post mortem Iosue, post Chanaaeos Pherezeosque devictos, post filios Israel per Othonielem a servitute liberatos, terram quadraginta annis quieuisse. Quid Paulus? An non post Samuelem quadraginta annos Saulis regno impartitur? Qua ergo ratione Samuelis annos, in annis Saulis includemus? quos triginta octo fuisse Iosephus prodit, fuisse quadraginta prodit Paulus. Nulla ergo ratione, ut videtur, numerus ille quadringentesimus octogesimus defendi potest. Ab eo siquidem tempore, quo filii Israel terram promissionis incolere habereque coeperunt ad primum Iepte annum trecentos interfluxisse testis est Iepte ipse locupletissimus. Trecentis si addas quadraginta, quibus populus moram in deserto fecit, ac viginti annos Samuelis, qui ex primo libro Regum a quibusdam colliguntur, illos demum, quos a Iepte ad quartum annum Solomonis ante numerauimus: eadem omnino summa constituetur, quae bis supra constituta est, quingentorum septuaginta quatuor annorum. Ut quoquo te vertas et sive ex temporibus interregnorum ac Iudicum singulorum sive ex Pauli calculo atque ratione sive ex Iepte testimonio et inculpatae defensionis iudicio verum certumque annorum numerum ab excessu Israel de Aegypto ad templi fabricam efficere pertentes: semper eundem illum invenias, quinquagentesimum septuagesimum quartum. Porro autem qui numeri cuiusque summam exigue nimis et exiliter ad calculos revocare cupiunt, hi numerum eum verissimum ac rectissimum censent, quem plurimis confectis rationibus undique constantem, cohaerentem, consentaneum sibi caeterisque reperiunt, qui saepe in unum collati eandem prorsus summam efficiunt. His argumentis numerus ille 3 libro Regum infirmari potest: qui tamen non modo omnibus exemplaribus, sed universis auctoribus Latinis, Graecis, Hebraeis consentientibus confirmatur. Verum enimuero in numeri huius summa tuenda et conservanda vix reperias praesidium aliquod omni ex parte munitum. Eusebius etenim, qui sine controversia in ratione temporum diligentissimus est, hanc summam 480 defendit quidem, sed ita defendit tamen, ut defensionis ratio neglecta esse videatur. Principio namque decem annos Helon e quadringentesimo octogesimo numero exemit, quoniam septuaginta interpretes ait illum Iudicem omisisse. Qua re coactus fuit viginti septem annos Iosue administrationi dare, ut quadringentesimus octogesimus expleretur. Quod si decem annos Helon in 480 includeret, cum Iosue viginti septem attribuerit 490 annorum summa conficeretur. Incidit autem in codices mendosiores. Nam complutenses eum Iudicem in 70 versione habent. Codex quoque fuit illi similiter deprauatus in tempore, quo iuxta 70 Heli populum iudicavit. Scribit etenim in 70 interpretatione viginti annos inveniri. Atque in Hispaniensi τεσσαρακοντα, id est,

quadraginta reperiuntur. Quem Eusebii errorem saepe sum admiratus. Si enim 70 interpretationem sequi libuit, cum quemadmodum decem anos Helon, ita et Heli viginti non ademit? Quod si visum est Heli annos 40 retinere, cur decem Helon a numero exemit? Illud etiam incommodi Eusebio accidit, quod cum interregna omnia posteriorum Iudicum temporibus includeret, videretque ex illis quaedam antecedentia ineptissime sequentibus copulari: eam rem traditionibus Hebraeorum attribuit, ne ipse rei perabsurdae primus esse auctor videretur. Circa annos vero Samuelis ac Saulis eodem in luto cum caeteris haeret. Ambobus enim non plures quam quadraginta annos assignat. At totidem Paulus soli Sauli impartitur: Iosephus autem Samueli soli duodecim, regnante Saule duodeuiginti: Sauli post Samuelis mortem viginti. Quo in loco Beda magna me admiratione afficit, primum quod sermonem permittit Paulo cum vulgarem tum etiam falsum. Deinde quod ante Samuelem trecentos nonaginta sex annos Iudices praefuisse eorum librum indicare asserit: cum in Iudicum libro non nisi trecenti triginta novem reperiantur. Quare ad explendam summam illam necesse est Moysis quadraginta annos apponas, Iosue vero septendecim. At Iosue septendecim non ex historiae aut divinae aut humane veritate, sed eorum opinione solum habentur, qui ad summam illam 480 annorum numeros quoslibet revocare pergunt: idque ut faciam, non dubitant historias omnes contrauenire. Quid quod Iosephum Beda ait Samueli annos viginti Sauli totidem annos impartiri? Cum quinquaginta ambobus sine dubio impartiatur, quemmadmodum e locis ante citatis manifestissime constat. Caietanus porro via longe diversissima ingressus est. Nam quadraginta annos quidem soli Sauli distribuit; sed ut summa illi 480 annorum constet, Iosue annos decem septem vero Samueli dispertit. Quod praeter historiae fidem suo solum arbitrio facit. Quid igitur? Semper ego alienarum opinionum relator tantum? Nunquamne reponam? Sane, et de meo aliquid exoluere lectori debeo si quid tamen probati nummi exolui possit. Primum autem non existimo aut fidei aut religionis quaestionem esse, numerus 480, iste annorum numerus, qui in codicibus peruulgatis reperitur, librariorum vitio scriptus sit: an potius idem ab auctore sacro in suo exemplari positus. Ostendimus enim errorem in numeris promptissimum esse atque facillimum. Ostendimus numeros quosdam in libris sacris exscribentium errore vitiatos. Ostendimus denique multas esse causas cur hic, de quo agimus 480 annorum numerus corrupte esse inductus videatur. Atque Iosephus et Sabellicus Hebraeus unus Latinus alter, cum illum locum ex 3 libro Regum capite 6 referrent, non 480 annos, sed multo plures posuerunt. Incredibile autem videtur esse, Iosephum, si omnia Hebraea exemplaria 480 numerum habuissent, ab illo certo ac praescripto numero discessurum. Nec Hugo cardinalis, cum sententiam Iosephi retulisset, eam reprobandam censuit. Non igitur, si quispiam dicat, ab egresione filiorum Israel de Aegyto ad ad templum in coeptum quingentos annos et eo amplius interfluxisse, protinus refellendus est, quasi ea res ad fidem religionemve pertineat: Illud denique sentio, interregnorum annos vere: inter annos Iudicum efluxisse. Itaque non esse quod Hebraei falso tradunt, in temporibus vel priorum vel posteriorum Iudicum computandos. Quo circa Iosephus, quoniam non ea solum tempora, quibus Iudices praefuere, computare voluit: sed illa etiam, quae in interregnis sine Iudice fluxerunt, vere summam quingentorum nonaginta confecit annorum. At auctor libri Regum interregnorum annis omissis eos tantum redegit in numerum, quos intellexit,

dum Iudices administrarent, intercessisse. Anni ergo plures ab eo, quo Israel excessit de Aegypto, ad templi initia fluxere. Sed ducum, iudicum et regum non fluxere nisi quadringenti octoginta. Advertendum quoque ex iis qui populo a Moyse ad Solomonem praefuerunt, quatuor esse, quorum tempora nusquam scriptura vetus denotarit. Nempe Iosue, Sangar, Samuel, Saul. Nam reliquorum omnium certus annorum numerus in ipsis est testamenti veteris libris designatus. E quibus summa colligitur annorum 419 His si Solomonis adiungas tres, quarto enim anno templum fabricare coepit, reliqui erunt anni 58 quos Iosue, Sangaro, Samueli, Saulique dispertias. Ac Sangar quidem, quoniam nondum vertente anno munere simul ac vita defunctus est, merito ab huius numeri summa eximitur. Cum vero Sauli Paulus impertierit quadraginta, dubium non erit, quin decem et octo sint inter Iosue et Samuelem distribuendi. At decem ne ex his Iosue, reliquos autem Samueli assignare oporteat, an contra pauciores Iosue, Samueli plures: de hac re dubitari potest. Caietano illud placuit, mihi etiam idem visum est. Quoniam Iosepho aliisque probatis historicis longior Ductus Iosue fuit, quam Samuelis Iudicatus. Nec nostrae huic opinioni contrarium est, Arcam sub Samuelis tempora in Cariathiarim viginti annis permansisse. Non enim his viginti annis quod quidam falso existimarunt, Samuel plebis Israelitae iudex erat, sed propheta. Quin scriptura ipsa satis, nisi ego fallor, aperte significat: post vicesimum illum annum coepisse a Samuele populum iudicari. In Iosue autem tempore computando ita magna auctorum varietas et discrepantia est, ut nulla ex parte historiae labefactetur auctoritas: si, ubi variae sunt historicorum discrepantesque sententiae, ibi nulla eorum premi nos urgerique patiamur. Iosephus Gelenio interprete Iosue viginti annos annumerat. Eusebius viginti septem. Beda, Ioannes Lucidus, aliique nonnulli septemdecim impertiunt. Caietanus decem. Quamobrem cum nos decem et octo Iosue Samuelique dispertiendos dicimus, nihil sane absurdi dicimus. Quanquam ratio iubet, ut sine scripturae veritatisque discrimine octo aut novem alios annos his duobus iudicibus adiungamus. Quid ita? Nonne hisce vel octo vel novem adiunctis anni plures quam 480 efficientur? Efficientur utique. Falsum ergo erit, inquies, anno 480 ex eo quo Israel de Aegypto exiit, templum aedificari coeptum. Minime gentium Quin utrunque verum esse nihil obstat. Scriptura enim minutos numeros praeterire aliquando solet. Cuius rei exemplum paulo ante posuimus ex 4 Regum libro capite 24 Ubi decem mille Iudaei dicuntur esse translati: quibus tamen Iosephus octingentos triginta duos adiecit, imo et Hieremias, quemadmodum est nobis supra explicatum. Atque scriptura Ionae post 40 dies ita Niniue subuertendam: et tamen septuaginta interpretes 43 Graecis literis prodiderunt, qui re vera ab initio praedicationis Ionae computantur, hos vere tres sacer auctor omittit, qui a toto triduo illa semper verba propheta intonabat, Adhuc 40 dies etc. Quanuis ab initio, si Niniue subuerteretur 43 erant interfluxuri. Quod autem 43 dies septuaginta interpretes scripserint, auctor est Iustinus in dialogo cum Tryphone. Quia vero Augustinus non 43 sed 3 solum legit, difficulter se ex hac quaestione extricavit libro 18 de civitate capite 44 Quae eadem causa erroris Hieronymo fuit. Si enim in 70 non triduum, sed 43 dies ipse legisset, omnis admirandi occasio cessasset. Sic ergo licet plures fuerint quam 480 anni, quia tamen non ad 490 accesserunt: recte suo more scriptura dixit, annos 480 interfluxisse. Id si probabile est, ut est certe, iam

viginti septem annos Iosue et Samueli poterimus impartiri. Samueli decem, septendecim Iosue, quos huic Beda aliique viri graves impertierunt. Sed valeant istae numerorum tetricae salebrosaeque quaestiones. In quibus poteram ignorantiam meam simpliciter confiteri et omne curiosorum hominum desiderium contemnere. At leuioris culpae arbitratus sum, in explicanda dificillima argumentatione tam multa fuse, quam omnino nihil dicere. Tertium decimum argumentum parua difficultate nos implicat. Nec enim historias omnes tueri est animus, quae passim in ecclesia lectitatur. Video tantum vulgi non solum in laicis, sed in ecclesiasticis etiam esse, ut eas quoque fabulas oppido quam libenter excipiant, quas iam diu ecclesia explosit. In his certe pontificum non diligentia modo, verum etiam prudentia desideratur. Quidam namque dum reduuiam curant, capiti incommodant. Videlicet historias graves pro apocryphis reddunt quidem, sed divinum ecclesiae officium usque eo praeter solitum immutant, ut vix ulla antiquae religionis forma in cotidianis precibus relicta esse videatur. Qua ex re quam multa et magna mala ecclesiae Dei accidant, non est huius loci et temporis dicere. Sed esto, quaedam in publicis ecclesiae precibus habeantur ambigua, quaedam etiam falsa. Num idcirco historiis ecclesiae omnibus fidem abrogare perges, quod nonnullae earum sint vulgo iactatae et creditae, in quibus, praesertim quoties de miraculis incidit sermo, ficta reperias fortasse plura, quae iure ac merito reprobentur? Mihi profecto illud Gelasii consilium placet, ut cum huius generis historias catholici legerint, beati Pauli sententia praecedat: Omnia probate, quod bonum est tenete. Atqui irridere episcopos, de Theologis scholae ludere, in monachorum imperitiam insultare, quasi fabulas huiusmodi ventris gratia rudi vulgo inferant et intrudant: haec non puto equidem hominis ingenui esse, qui ad bonitatem fuerit a natura compositus, nedum eius quem Christus simplicem sicut columbam ad legem evangelii formaverit. Quod si ex quibusdam fictis falsisque narrationibus historias gentium aestimemus: nulla omnino erit, quam non similiter illudamus. Id si hominum imprudentium atque adeo stultorum est: maneat, diuorum gesta, quae in ecclesia legi solent; despici nullo modo oportere. Quanquam nonnulla ex his incerta sunt, apocrypha, leuia, falsa. Nam et pleraque credibilia ac vera sunt, quaedam etiam certa. De tertio decimo autem argumento hactenus. In quarti decimi argumenti responsionem multa sunt brevissime animadvertenda. Primum in maximo illi errore versantur, qui rerum gestarum memorias tanquam ecclesiae oracula accipiunt, si eas in epistolis et decretis suis pontifices aliquando usurparint. Non est idem, mihi crede, historiae approbatio et usurpatio. Utitur quidem interdum pontifex, si quicquam suadere cupit, receptis opinionibus, sententiis, rebusque vulgatis: at non continuo quaecumque in hunc usum attulerit, ea sedis apostolicae iudicio probat. Aliud quippe est suadentis munus, aliud diffinientis. Qui pronuntiat, res veras ille affert: qui suadet, nonnunquam etiam verosimiles. Audiebam de praeceptore meo puer, nullum omnino argumentum esse negligendum, in quo aliqua significatio veritatis appareat. Amplectendum autem esse ita unumquodque maxime, ut quodque ad faciendam fidem erit aptissimum. Ad cuius praecepti formam non modo dialectici et oratores, sed veteres etiam theologi suas disputationes effinxerunt. Nam in causam suam quisque et quibuslibet argumentis quandoque abusi sunt et vulgi etiam credulitate. Itaque imprudentium hominum erit, historias quanuis

obiter etiam, ad praesentem causam a pontifice adductas non aliter amplecti, atque eas quae sint eclesiae certo iudicio comprobatae. Quod deinde ad Constantini donationem pertinet, de eo non libet in praesentia disputare. Disputent alii, quibus cordi forte est Romanae ecclesiae maiestatem amplitudinemque minuere. Laurentium Vallam scimus integro libro adversus receptam communi opinione sententiam declamasse. Iurisperiti, quae vulgo circumfertur eius donationis formula, eam commentitiam esse satis indicant, cum Paleae incriptione denotant. Eusebius, Ruffinus, Theodoritus, Socrates, Sozomenus, Eutropius, Victor, caeterique probae fides auctores, qui omnia Constantini gesta scripsere diligentissime, non modo nulla donationis eius mentionem faciunt, sed trahunt etiam orbem Romanum sic inter tres illius filios distributum, ut Italia uni eorum tota contigerit. Ammianus Marcellinus libro 15 Constantium urbis dominationem habuisse et Leontium praefectum ibi constituisse, auctor est. Nonnullos deinceps imperatores Italiae atque adeo Romae imperasse omnes historici memoriae prodiderunt. Haec et alia eiusmodi quis ignorat? Verum quid refert a Constantino facta ea donatio sit, an a principibus posterioribus? Fictam et commentitiam fabulam dicunt a Nicolao Clementeque prolatam. Quasi vero pontifex aut factam eam donationem suo decreto definiat, aut urbem eo solum titulo defendat. Negant donatam a Constantino urbem esse: quanquam nequeunt probare id quidem. Sed quaero, quod donatam negant. Ea si non donata esset, quidnam facerent? An urbem Caesari concederent? Urgent rustice sane. Negant enim donatam esse et in eo perstant. Nos vero tanquam tormenta quaedam adhibemus. Ut si responderint, quod donata a Constantino non est, id circo ad ius nunc Caesaris pertinere stultos se esse fateantur. Potuit enim donare alius. Potuit enim Romanus pontifex urbem iusto alio nomine possidere. Certe longi temporis praescriptione potuit. Sin negaverint ius omne Caesari in urbem, omnia quae de Constantini donatione disputant, vana esse concedant. Sed iam, ne nos vani itidem simus, reliqua persequamur. Lepra Constantinum laborasse, apud idoneos auctores nunquam legi, sed eius nominis alium cognomento Copronymum. Unde fortasse ambiguitate vocis error inductus. Nisi rumor iste de lepra inde ortus videri possit, quod Bizantio ad aguas calidas valetudinis gratia eum egressum ferunt. Divus Thomas 3 parte quaestione 69 in 4 argumento historiam vulgatam sumit, atque, ut videtur, probat. Caietanus non item. Habet hic auctores suos Platinam in vitam Marci, Ludouicum Vives libro de corruptione disciplinarum 2, Alciatum libro parergon 7 capite 19 qui aperte negant. Habet scriptores omnes veteres eius aetatis, qui tacuerunt: non omissuri si sciuissent, scituri omnino rem si fuisset. Nam quod nomine Constantini circumfertur edictum, tametsi Nicaeno concilio adiunctum est, non tamen habet concilii auctoritatem. Haec illi. Ego haec nec pro certis affirmare aussim, nec pro falsis refellere. Syluestri acta, in quibus ea res gesta commemoratur, Gelasius non reprobat. Refertur eadem in sinodo Romana sub Syluestro canone I in septima rursus Synodo actione? Eandem denique Nicephorus libro 7 capite 33 ut veram historiam refert. Quo circa Pontifices duos Clementem ac Nicolaum aut diuum etiam Thomam, in eo quod ea historia usi sunt, nec ridere iure possumus, nec arguere. Quanuis, ut dixi, leprae Constantinianae testis gravis et probatus ex veteribus nemo est. Itaque, si negemus, nec pontificum nec historicorum auctoritatem labefacimus.

De baptismo historici quoque ipsi nobilissimi varie loquuntur. Hieronymus in Chronicis, Eusebius libro 4 de vita Constantini, Socrates libro 1 historiae suae capite 39, Theodoritus libro item 1 capite 31, Sozomenus libro 2 capite 34, Casiodorus qui historiam ab his tribus ecclesiasticam compilavit, Pomponius Laetus aliique scriptores huius ordinis Constantinum tradunt non Romae a Syluestro, sed Nicomediae ab Eusebio episcopo et quidem Ariano sacrum baptisma suscepisse. Contra Damasus in libro pontificali tradit illum Romae a Sylvstro sacris lustricis ablutum esse. Cui omnino consentiunt Marianus Scotus, Sabellicus, Platina in vitam Marci, Nicephorus libro 7 capite 35 et libro 8 capite 54 ne Divum. Thomam, Nicolaum, Clementem, duas denique synodos in huius rei testimonium repetamus. Atque Nicephorus in hac re asseveranda et contraria opinione refellenda oratione sane quam acri usus est. Ita enim suam de baptismo. Constantini sententiam ecclesiae consensioni tribuit, ut adversam Arianorum commentis assignet. Qui in oriente, inquit, olim Arianae sectae fuere, Constantinum Nicomediae ab Eusebio eius urbis episcopo iam moriturum baptismum suscepisse, prodiderunt: propterea eum sacrum lauacrum distulisse dicentes, quod in Iordane perficere voluerit. Id vero ex eo facile refellitur, quod ecclesia a Sylvestre eum Romae baptizatum esse certo praedicat. Quapropter testatum omnibus esse volo, ut hoc sic etiam tuto et opinentur et credant. Ariani enim male sentientes animo et consilio diabolico hoc confinxerunt non Romae baptizatum eum esse asserentes, aut fortasse eadem cum illis sensisse astruentes, perinde atque ab ipsis propterea baptismi gratiam susceperit. Quod absurditatis et mendacii plenum est. Quod si nondum sacri lauacri particeps fuit, consequitur, eum neque in Nicaena synodo cum patribus congressum esse, neque cum eis mysteria participasse: sicuti historia tradit. Haec ille. Et paulo ante. Quod autem Romae a Sylvestre sacratus sit, satis ostendit baptisterium quod ad hoc usque tempus eius rei gratia in testimonium certissimum Romae asseruatur. Quae duae profecto rationes efficiunt, ut non temere iis accedam, qui Constantinum Romae sacro tinctum lauacro ferunt. Quod si baptisterium tam insigni structum apparatu, si rerum veterum publica commemoratio non solum habitantium animis, sed lapidibus etiam insculpta nullum nobis argumentum est: iam iamque non dico quae vetustatis urbe monimenta sunt: sed quae sunt in orbe maiorum traditione recepta: ire ea omnia inficias poterimus: quanuis indicia extent rerum, locorum, temporum manifesta. Ac nisi prius baptismi fuisset fonte sublatus, qui credi potest, Constantino episcopos aut culparum at querimoniarum libellos obtulisse, aut, ut synodo et disputationibus interesset, permisisse? Baptizatus ergo ante synodum Nicaenam fuerat Constantinus. Ubi haereticorum industriam ac diligentiam in propaganda mirari satis non queo. Omnia quippe illi sus deque miscent, ut viri pietate insignes, praesertim si reges aut imperatores sunt, ipsorum partes fouisse videantur. Tanta vero arte id efficiunt, ut doctos etiam viros, nedum imperitos fallant. Eusebius porro Pamphili, vel quia Eusebio Nicomediensi caeterisque amicis credulum se praebuit, vel quia sectam, cuius apertissimus propugnator erat, hac laude et gloria voluit ornare: eius fabulae primus auctor Christianis fuit. Huic enim scribenti Hieronymus ac reliqui auctores crediderunt. Sed de Eusebii fide plura postea. Nam Constantiam Constantino fratri Arianum presbyterum insinuasse, a quo vir religiosissimus seductus sit, hoc ut credam, quantum Constantiae levitas et inconstantia mouet, tantum Constantini pietas et gravitas remorantur. Ac si presbyter ille Arianus

pium alias imperatorem quidem, sed postestate, divitiis, honoribus, triumphis, meritis, secundis denique rebus omnibus insolentiorem factum decepit, ut Arium revocaret, Athanasium repelleret: viris etenim bonis in rebus eiusmodi facile imponitur, non tamen adeo in errore processisse credendus est, ut Ariano ritu alterum baptismum Nicomediae susciperet. Quanquam sunt qui existiment, qui per sororem falsum in fide Constantinum produnt, eos falsos nominis similitudine id patri attribuisse, quod filii scelere patratum est. Verum sive hoc modo sive alio res habeat, illud tenendum est, neruos atque artus esse sapientiae non temere credere: iis prasertim historicis, qui quoniam fidem divinam violarunt, fidei humanae auctoritatem amiserunt. Sed de his capite sequenti acccuratius disseremus.

QUI SINTPROBATAEFIDEI AUCTORES, QUICONTRA NON SINT

Quatuordecim, argumenta superiore capite sigillatim refutata sunt. Nunc quintum decimum 16 et 17 refelli oportet: quoniam haec tria unum atque idem exquirunt, quod supra sumus quidem in quatripartita divisione polliciti, sed cogitationibus multis variisque distenti, tertium eius divisionis membrum voluntaria quadam obliuitione contriuimus. Quis enim actor historiae probatus sit, tertio loco me scripsi dicturum: nec exolui quod promiseram. Quin operis instituti pene immemor factus sum. Eam quippe rem nitimur fere homines, aut ex memoria deponere, aut diu multumque protrahere: quam non libentes et voluntarii, sed inuite et repugnanter aggredimur. Atqui licet non constituto tempore et loco, reddam tamen in praesenti, et cum foenore fortasse reddam, id quod me debere non inficior. Antea vero quam de historicis utrisque et ecclesiasticis et profanis sententiam meam dico, illud est operae pretium quaerere sintne regulae aliquae, et quidam historiae quasi iudices, quibus historici cuiusque fides ac veritas exploretur. Nam Ioannes Annius tres regulas ponit easque Methastenis testimonio confirmat: ad quas omnes Chronicorum libros expendere et examinare haud secus atque ad Lydium lapidem debeamus: Prima, inquit, regula est ista. Suscipiendi sunt absque repugnantia omnes qui publica et probata fide scripserunt. Secunda. Gesta et annales quatuor monarchiarum non possunt negari et reiici ab aliquo, quia solum publica fide notabantur: et in bibliothecis et archivis servabantur. Unde et in Esdra legimus, quod controversiae de reparando templo diffiniebantur ex annalibus Persarum servatis in bibliothecis. Tertia regula. Qui solo auditu, vel per opiniones scribunt, hi tanquam priuati recipiendi non sunt, nisi a publica fide non dissentiunt. Ex quibus colligit, quod nemo in Chronicis suscipiendus est, nisi annalibus quatuor monarchiarum concordet. Et in monarchia quidem Assiriorum, quia publica fide scripsit Berosus Chaldaeus, consequens est, ut in temporibua eiusdem monarquiae ipsi detur palma: et hunc secutis item ex Persis Methasteni, ex Graecis Xenophonti in aequiuocis

et Archilocho et Eusebio. Reiiciuntur a temporibus huius monarchiae ex Graecis Herodotus, Hellanicus, Acusilaus: ex Latinis Iustinus, Gellius et Orosius, qui contra publicam et probatam fidem scripserunt. In secunda vero monarchia Persarum et Medorum auctor publicae fidei fuit Methastenes Persa et Ctesias Gnidius, ut in tertio libro Diodorus notavit. Reiiciuntur Iosephus ex Hebraeis: et Clemens, Tatianus, Africanus et Eusebius ex Graecis. Quia priuatas opiniones secuti, contra publicam fidem notant reges et tempora, quae in bibliothecis et annalibus non fuerunt: et contra omnem publicam fidem scribunt, Cyrum ante dedisse licentiam Hebraeis in Babylone captiuis et mortuum, quam Babylonia Darius eius patruus potiretur. Proinde idem Eusebius, quoniam in tertia monarchia Graecorum et in quarta Romanorum publicam annalium fidem sequitur, in utraque recipitur. Recipitur et Philo Hebraeus, qui solus habuit Chronographiam quatuor monarchiarum: et ideo solus ipse in temporibus ex Hebraeorum scriptoribus recipitur. Qui non per opiniones, ut Iosephus, sed etiam 70 seniorum testimonio usus certissima scribit. Haec Annius in 11 et 14 libris hoc est, in Methastenem Philonemque suos censet: fidenter sane, ut solent isti, nihil tam verens quam ne dubitare aliqua de re videretur.Sed videndum nobis: an in censura hac quantum securitatis est, tantum sit etiam veritatis. Nec vero libenter nos scriptorum, praesertim familiae nostrae, vitia detegimus. Sed in publica studiorum causa nullo modo praeuaricandum est. Cum viderem itaque viros quosdam eruditos in his Annii praeceptis et exemplis hallucinari: necessarium existimaui et regulas vanas esse ostendere, et falsa item regularum exempla. Principio igitur affirmare videtur Annius in quatuor tantum monarchiis scribas certos haberi solitos: quos res publica in id constituerit, ut gesta temporaque notarent. Horum annales in locis tutis asseruari. Quemadmodum in bene instituta civitate videmus, quae instrumenta scripturarum publica a tabellionibus obsignata custodiae tutae committit. Verum illud non in quatuor solum monarchiis, sed in Phoenicum, Aegyptiorumque re publica fieri solere, Iosephus auctor est 1 contra Appionem Alexandrinum libro. Nec omnes quatuor illae monarchiae huiusmodi rerum gestarum scribas et annales publicos habuere: quibus rerum temporumque lites, si quae essent exortae, finirentur. Graecos siquidem hisce et scriptoribus et annalibus caruisse, multo probabilius est. Sane ante olympiades Eusebius scribit, Graecam de temporibus historiam falsam credi: quod, ut cuique historico visum est, diversas sententias protulerunt. At post olympiades non asserit eius generis annales a destinatis rei publicae ministris adscriptos extitisse: sed id asserit, ex eo veram de temporibus Graecorum historiam credi: quo olympiades in usu esse coeperunt. Ac Marcus Varro, apud Censorinum libro de natali die capite 17 non aliud tradit quam quod Eusebius accepit, ante olympiades tempus µυθικον, hoc est fabulosum, extitisse: quia in eo multae fabulae referuntur. Cum olympiadibus vero coepisse historicon, quod res eo gestae veris historiis contineantur. Itaque post opympiades Graeci res vere gestas scribere orsi sunt, habitaque est deinceps apud eos quaedam historiae ratio, temporum convenientia et historicorum nonnulla consensio. Atqui Graecorum rem publicam certos historiae administros ex eo tempore constituisse: dicere Annius poterit: probare non poterit. Quin e contrario Iosephus bonus in primis auctor scribit Graecos nihil firmiter scientes tradidisse, sed quod unusquisque, ait, opinatus est: hoc studuit explanare. Unde etiam libri se invicem arguunt et in multis

Hellanicus ab Acusilao discrepat, Hesiodum corrigit Acusilaus, Ephorus Hellanicum in plurimis ostendit esse mendacem, Ephorum vero Timaeus, Timaeum qui post illum fuere, Herodotum vero cuncti. Sed neque de Siculis rebus qui eas conscripserunt, neque rursum de Atticis hi qui Atticas, neque de Argolicis qui Argolicas memoriae prodiderunt, consentiunt. Nam et Thucydides in multis etiam tanquam fallax accusatur, licet scrupulosissimam sui temporis historiam scripserit. Causa vero huius dissonantiae ea praecipua est, quod non fuerit studium apud Graecos publicas de iis, quae semper aguntur, proferre conscriptiones. Non enim dumtaxat apud Graecos alios publica conscriptio est neglecta: sed neque apud ipsos Athenienses disciplinae cultores aliquid huiusmodi reperitur. Hactenus Iosephus. Qua ex re liquet falso Annium Iosephi testimonium usurpasse: ut probaret publicos Graecorum annales in templorum bibliothecis custodiri. Nihil enim tale Iosephus argumentatus est, quale illi tribuit Annius. Sed hoc argumentatur, quod a Cadmo literas Graeci se accepisse gloriantur, id persuadere illos non posse: cum nulla inscriptio vel in templi parietibus, vel in vasis, statuis, caeterisve donis templo dicatis ex eo tempore relicta sit. At in his tamen post literas inventas aut deorum, quibus ea dona offerebantut, aut offerentium nomina semper inscribi sunt solita. Plutarchus quoque auctor et ipse grauissimus affirmat, nullos sua aetate publicos Graecorum annales extare, praeter nuncupatos canones temporales, quorum auctoritas parum apud eum valet, quod multarum rerum inventa in ipsis repugnantia tolli nequiuerit, quanuis in ea re plurimi multum operae studiique posuerint. Vanum igitur et comentitium est, in Graecorum regno et monarchia post olympiades eiusmodi historicos publica auctoritate diffinitos destinatosque fuisse. Illud autem vanius in hac monarchia solos Philonem atque Eusebium accipere: qui publicos probatosque annales fuerint secuti. Etenim Eusebius si eam auctoritatem suis Chronicis posset adiungere, nullo modo reticuisset: se huiusmodi annalibus inhaerere. Philo vero Iudaeus nec quatuor monarchiarum annales habuit, quod illi falso sineque ratione ac testimonio tribuit Annius, nec si habuisset: quicquam nobis attulisset commodi. Nulla enim Philo aut rerum gestarum aut temporum monumenta reliquit. Nam libellus, qui de temporibus inscribitur, cum fabularum plenus sit: nullius gravis auctoris est, nedum Philonis. Auctor certe eius libri non solum mendacia consectatur, sed adeo etiam historiae rudis est: ut solos Hebraeos nec praeterea quenquam de profanis scriptoribus legisse videatur. Sed hoc, nec ita multo post, satis abunde ostendemus. Nunc de Romanorum quoque annalibus pauca dicantur. Quibus fuisse publicos annales olim, Cicero in secundo de oratore libro auctor est. Ab initio, inquit, rerum Romanarum usque ad P. Mutium Pontificem Maximum res omnes singulorum annorum mandabat literis Pontifex Maximus efferebatque in album et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi, ii qui etiam nunc annales maximi nominantur. Primo item de legibus libro inducit Atticum sic loquentem, Nam post annales pontificum maximorum, quibus nihil potest esse nudius, si aut ad Fabium aut ad Catonem aut ad Pisonem venias: tamen quid tam exile quam isti omnes? Annales igitur isti pontificum maximorum a tempore P. Mutii intermissi sunt: illisque in historia Cato, Fabius Pictor, Pison aliique successere graves omnino auctores quidem, sed sine publica auctoritate tamen.

Nec vero audiendi sunt, qui huiusmodi Pontificum Maximorum annales post P. quoque Mutium continuatos asserent, quod hoc loco apud Ciceronem Atticus eos se vidisse significet. Videre autem nullo modo potuerit, nisi essent continuati: cum Liuius priorum temporum pontificios annales incensa a Gallis urbe interiisse dicat. Non enim interiisse omnes dicit, sed plerosque. Qua ex re non fit, ut si in Liuii manus annales isti pontificii non venerunt, quoniam rari ex incendio relicti sunt, ne in manus quidem Attici peruenisse existimemus, quibus his quaerendis maiorem forte diligentiam et curam adhibuit quam Liuius. Quanquam codices eiusmodi non semper hominum diligentiae obueniunt, sed fortunae. Annalium igitur Pontificum Maximorum post Pub. Mutium facta intermissio est. Etenim si ea Pontificum diligentia perseverasset, aut annales isti publici in bibliothecis templisque deorum extarent: nec tam multis locis animi penderet Liuius et annalium incertitudinem causaretur, nec adeo saepe in notandis consulibus consulumque etiam annis errare. Nam errasse Enricus Glareanus perquam diligenter ostendit: dubitasse de personis frequentissime Fabius Quintilianus ait. Ac decade 1 libro 6 Liuius ipse quae a condita urbe Roma ad captam eandem a Gallis urbem, id est, ad olimpiadem 97 quinque libris exposuerat, ea obscura et parum constantia queritur, tum quod perrarae per eadem tempora literae fuerint, tum quod etiam si quae in commentariis Pontificum aliisque publicis priuatisque erant monimentis, incensa urbe pleraeque interierint. Et rursum in 8 libro postea quam historicorum Romanorum varias discrepantes sententias posuit: nec facile est, inquit, aut rem rei aut auctorem auctori praeferre. Vitiatam memoriam funebribus laudibus reor, falsisque imaginum titulis: dum familia ad se quaeque famam rerum gestarum honorumque fallente mendacio trahunt. Inde certe et singulorum gesta et publica monimenta rerum confusa: nec quisquam aequalis temporibus illis scriptor extat, quo satis certo auctore stetur. In libris quoque 9 et 10 ut loca alia praetermittam, satis ille aperte docet: quam nullos habuerit certos probatosque annales, quos in scribendo sequeretur. Dionysius etiam Halicarnasseus se eiusmodi annales publicos minime consecutum haud obscure significat. Cum enim historiae suae fidem conciliare cuperet et veteres scriptorum Romanorum historias se consuluisse testaretur: eorum vel maxime, qui grauissimi et nobilissimi fuerint habiti: horum tamen annalium publicorum nullam omnino mentionem fecit, facturus sine dubio, si adeo magnam ac certam auctoritatem suo posset operi adiicere. Quid multa? Iulius Caesar, auctore Tranquillo, inito consulatu primus omnium instituit: ut tam senatus quam populi diurna acta conficerentur et publicarentur. Quo Satyricum, illud attinet. Cupient et in acta referri. Plinianum item illud, Milone causam dicente lateribus coctis pluisse in eius anni acta relatum est. Veterem ergo Pontificis maximi morem, qui iandiu fuerat interruptus, Iulius Caesar primus omnium renovavit. Nec me praeterit, Romanis quondam libros quoque linteos fuisse: qui nihil fere praeter consulum et magistratuum nomina continebant. Sed neque hos Liuius vidit: quoniam incensa urbe forte hi etiam perierunt. Neque ita horum auctoritate permotus est, ut non eos interdum ab aliis citatos neglexerit. Quin Macrum Licinium cum libris linteis suis aliquando coarguit. Imo vero et Tuberonem et Licinium refert indiscrepanti opinione utrumque libros linteos protulisse. Ut intellegas libris istis linteis quam tenuem et exilem fidem haberet Liuius.

Quibus ex rebus facile Annius refellitur, qui circa finem commentariorum in Philonem suum astruit, Titum Liuium publicos annales Romanae monarquiae secutum esse, huiusque Philonem vestigiis institisse. Ubi multum omnino de gradu Philonem suum deiicit: qui si publicos omnium monarchiarum annales habuit, ut paulo ante Annius dixerat, imprudenter sane ac leuiter Liuium secutus est. Quem constat, primum nullos publicos annales habuisse: deinde in plerisque dubitasse, denique errasse in multis et ita errasse: ut errorum quorundam ab aliis euincatur, quorundam ipse etiam se arguat Nec patiar ut quisquam mihi Flauium Vopiscum Syracusium opponat, qui in vitam Probi fatetur, se usum libris ex bibliotheca Vlpia, registris etiam scribarum porticus porphyreticae, actis demum senatus ac populi. In vitam vero Aureliani scribit, Aurelianum in libris linteis, qui in Vlpia bibliotheca erant, ut quotidiana sua acta scriberentur praecepisse. Multo vero minus illud feram, ut mihi Diodorus opponatur, qui in primo libro asserit ex veteribus annalibus gesta se ac duces Romanorum cognovisse. Flauius quippe nihil nisi libros linteos restitutos diligentiamque Pontificum Maximorum non antiquam illam, sed a Iulio Caesare primum instauratam affert: Diodorus autem non affirmat se publicos Romanorum annales nactum esse, sed veteres. At hi in priuatis monimentis esse potuerunt. Nihil igitur afferunt, qui in Graecorum Romanorumque monarchiis publicos fuisse annales aiunt: ad quos caeteras oporteat historias revocare, ut si iis consentiant, approbentur, reprobentur si disentiant. Ostensum est enim, nullos neque e Graecis neque e Romanis publicos annales extare: atque adeo nullos auctores esse, qui secundum eiusmodi annales Graecorum Romanorumque scripserint aut res gestas, aut tempora. Nisi forte in uno aut altero loco auctor quispiam affirmet, se eam rem quam scribat, ex libris linteis aut elephantinis actisve publicis excepisse. Atqui ex una parte de tota historia iudicare stultissimum erit. Praeterquam quod si quis suam historiam dicat publicis huius aut illius monarchiae annalibus consentire: non continuo publicam monarchiae auctoritatem habet. Alioqui facile ac promptum cuique erit: ad omnem etiam fabulam legentium conciliare uno mendacio dicendo fidem. Id quod Philo historicus apud multos obtinuit: qui in historiis suis omnia tempora quadrasse ad veros quatuor monarchiarum annales plerisque sine omni et ratione et testimonio persuasit. Historicum dixi: nam verus ille Philo grauissimus philosophus idemque theologus eruditissimus ut ab impudentia et mendacio, ita quoque ab historia scribenda alienus fuit. Eusebius enim Hieronymus ac Suidas, qui Philonis opera diligentissime enumerarunt, nullum opus habent, in quo Philo res gestas regni cuiusquam temporaque notarit. Ita doctis omnino viris liber ille de temporibus inscriptione plane ementiente videtur esse suppositus. Quae res manifestis quoque argumentis euincitur. Primum illud est quod libelli eius auctor scribit: stirpem Salomonis in Ochozia defecisse et Ioas, qui illi in regno successit, non de Salomonis, sed de Nathanis esse progenie. Quod quam falsum sit, e sacris literis facile patefacit: Quarti enim libri Regum capite 2 ita legitur. Athalia vero mater Ochoziae videns mortuum filium suum interfecit omne semen regium. Tollens autem Iosaba filia regis Ioran soror Ochoziae Ioas filium Ochoziae furata est eum de medio filiorum regis, qui interficiebantur, et abscondit eum a facie Athaliae, ut non interfeceretur. Et capite 12 tulit Ioas rex Iuda omnia, quae consecraverant Iosaphat et Ioran et Ochozias patres eius etc. Et capite 13 Anno

vicesimo tertio Ioas, filii Ochoziae regis Iudae etc. Item secundi Paralipomenos capite 22: Nec erat ultra spes aliqua ut de stirpe quis regnaret. Est denique in hanc rem praeclarum illud testimonium, contra quod nullus est ad tergiuersandum locus, e primi libri Paralipomenon capite tertio, ubi in posteritate Salomonis verbis nihil obscuris recensetur Ioas, filius Ochoziae. Id quod Matthaeus explicate confirmat inquiens, Iosaphat genuit Ioram, Ioram autem genuit Oziam, Ozias autem genuit Ioatham, Ioatham autem genuit Achaz, Achaz autem genuit Ezechiam. Generatione ergo et natura Ezechias filius erat Iosaphat ac proinde Salomonis, ut Matthaeus ait: et non Dauidis edicto in filium deputabatur, ut asserit Philo. Ecquis igitur eos ferat, qui contra apertissima scripturae sacrae testimonia stirpem Salomonis in Ochozia defecisse asseverant? Sed ne hic quidem ψευδοφιλο ille Philo finem mentiendi facit. Tradit quippe et id rursum, quos scriptura filios Iosaphat fratresque Ioran appellavit: eos non vere filios Iosaphat germanosque Ioram, sed Nathanis posteros fuisse. Quod ut mireris, imo execreris etiam: verba subscribenda sunt, quae secundi Paralipomenon libri capite 21 leguntur. Dormiuit, inquit, Iosaphat cum patribus suis et sepultus est cum eis in civitate David: regnavitque Ioran filius pro eo, qui habuit fratres filios Iosaphat, Azariam et Iahiel et Zachariam et Azariam et Michael et Saphatiam. Omnes hi filii Iosaphat regis Iuda. Deditque eis pater suus multa munera argenti et auri et pensationes cum civitatibus munitissimis in Iuda. Regnum autem tradidit Ioran, eo quod esset primogenitus. Surrexitque autem Ioran super regnum patris sui. Cumque se confirmasset, occidit omnes fratres suos gladio. Quo in loco quae potest esse tergiuersatio, quae tanta interpretandi licentia, quae tan magna comminiscendi libido, imo vero quae tam insignis impudentia, ut eos filios Iosaphat verosque germanos Ioran fuisse negemus, quos non sic modo scriptura vocat, sed reddit etiam causam, cur germanos fratres intelligi necesse sit? Ioran, ait, fratres habuit filios Iosaphat: ne aliunde fratres existimares. Idque etiam ne dubitare posses, iterum atque iterum repetit, Omnes hi filii Iosaphat regis Iuda. Deditque eis pater suus munera multa, regnum autem tradidit Ioran, eo quod esset primogenitus. Quid autem illa commemorem, quae sine omni sacro et profano testimonio sineque ulla rationis coniectura Philo iste falsus comminiscitur?: Ortam litem inter filios David et Bethsabee. Dauidis edictum de posteris in regnum quodam ordine successuris. A rege Ioas omnes sequentes binomios trinomiosque etiam fuisse, a desolatione ad carceres Ioachim viginti annos interfluxisse. Mardochaeum decem et octo annis aetatem Isaac superasse. Macchabaeos simul cum pontificatu etiam ducatum a domo David subripuisse, unde inimitias exortas. Multaque alia eiusmodi: quae partim commentitia sunt, partim sacris etiam litteris adversa. Quid? Quod vel in humana historia Philo iste adeo saepe delirat, ut facile dicenti ipsi credas, se in ultimo anno aetatis suae decrepitae libellum illum scripsisse. Scribit siquidem: Anno Cyri secundo Aggaeum et Zachariam prophetasse. Item ob mortem Darii Histaspis opus esse impeditum: nec adiri potuisse Cyrum, qui bello Tamyrico erat implicitus. Item Cyro Assuerum Priscum Arthaxerxem successisse, qui et plusquam 12 annos imperarit et Holofernem in Iudaeam miserit. Item hunc duos filios habuisse, qui de imperio contenderint, sed cum alter eorum, hoc est, Darius Longimanus victoriam fuisset consecutus, in eius primo anno Iesum hortantibus iisdem prophetis templi aedificium aggresum.

Quae omnia falsa esse et historicis probatis omnibus vehementer repugnantia quis non videt? Itaque miror quid in mentem Annio venerit, ut eum librum, qui de temporibus inscribitur, in quo multa false, pleraque absurde, nonnulla contra scripturam etiam dicuntur, Philoni attribuerit viro doctissimo et prudentissimo. Quis enim credat, Philonem Xerxem illum Persarum regum omnium apud Graecos celeberrimum ignorasse? Darium Histaspis cum Dario Medo Cyri auunculo confundisse? Assuerum illum, qui opus templi impedivit, patrem Longimani existimasse? Nempe in eos errores solus ille posset incurrere, qui utriusque literaturae et sacrae et profanae rudis omnino et imperitus esset. Non ergo Philo Iudaeus, cuius ingenium, eruditionem, facundiam, celebravit antiquitas: auctor illius libelli fuit: sed homo quispiam sine ulla bona arte, sine eloquentia, sine ingenio, sine literis. Nullo certe loco Philo iste falsus platonizat: sed unique non modo indocte et indiserte, verum inculte etiam atque inornate loquitur. Sed ut eo, unde digressa est, recurrat oratio, cum monarchiae Graecae atque Romanae nulli nunc publici annales extent, nullique omnino auctores, quorum historiae ad illiusmodi annales conveniant et quadrent: nimirum in his duabus monarchiis regulae Annii nulli penitus usui futurae sunt. Sed et in prioribus duabus monarchiis mihi sane videntur ociosae, ad omnemque usum prorsus ineptae. Nam tametsi Medos ac Persas publicos annales asseruatos habuisse sacrae literae prodiderunt, Babyloniis etiam publicae auctoritatis historias fuisse, non Iosephus modo testatus est, sed auctores alii nobilissimi. Eiusmodi tamen annalibus nos hodie caremus, omnique etiam historico, quem hosce annales secutum esse certum atque exploratum sit Berosum fateor, quoniam valde probabile est auctoritate publica Chaldaeorum historiam edidisse. Methastenem vero publicum Persarum historicum fuisse cur fatear non video, quem res Indicas scripsisse, et in Plinio et in Iosepho legi, res Persicas non legi. Sed quoniam non in hoc contentionis summa impendet, demus illud Annio gratis. Sicut et id quoque Ctesiam Gnidium in Persarum et rebus gestis et temporibus accipiendum esse. Videlicet apud Diodorum in tertio Ctesias ipse testimonium perhibet, Graecis se veros certosque annales Persarum ac Medorum attulisse. Hoc igitur, quoniam Ctesias de se dicit, credamus illi. Nam Lucianus Ctesiam Gnidium ait de rebus Indicis scripsisse ea, quae nec ipse viderit, nec de alio narrante audierit. Itaque fabulas esse. Ac donemus haec interim, nec enim de omnibus certandum est. Illud agamus, quos libros Berosi et Methastenis nomine inscriptos Annius protulit, eos nec Berosi esse nec Methastenis. Berosum porro Annianum non verum esse, sed fictum: Raphael Volaterranus libro Anthropologiae 14 animadvertit. Cui Ludovicus Vives pluresque viri alii doctissimi assentiunt. Quae mihi res argumentis idoneis videtur confici posse: Primum, quod Berosus iste Annianus scribit, Noe praeter tres primores filios Sem, Chan et Iaphet plures alios post diluuium genuisse: quod sacris literis videtur esse contrarium. Tres isti, inquit, filii sunt Noe et ab his disseminatum est omne genus hominum super universam terram. Non ergo alii filii Noe fuerunt, qui colonias orbis terrarum praecipuas Noe iubente constituerint. Refert deinde, cum Noe ebrius iaceret, Chan illius virilia comprehendisse, ac tacite submurmurando carmine magico patri illudentem, sterilem eum perinde ac castratum effecisse. Scribit praeterea Noe in Italiam venisse, naturaliumque et divinorum libros conscriptos Italis reliquisse: eundem quoque Noe Ianum illum extitisse, qui primus in Italiam imperarit. Item Nemrot magis studuisse paci

religionique deorum quam opulentiae: ideoque translatum a diis subito non comparuisse. Quae commentitia esse omnia facile ostenderem, nisi quod plus etiam nimio huius voluminis magnitudo creuit. Item ait hunc ipsum Nemrot Assyrium, Medum et Magogum in Asiam misisse, qui regna condiderint Assyrium, Medum et Magogum. At hi cum essent filii Iaphet vel patre vel auo praecipiente credibilius est colonias deduxisse: vel certe, ut Geneseos undecimo capite dicitur, is ipse deus qui diuisit linguas in Babel, inde dispersit eos super faciem cunctarum regionum. Praeterea narrat, Semiramidem Babylonem urbem maximam ex oppido fecisse et magis illam aedificasse quam ampliasse. At verus e contrario Berosus apud Iosephum in primo contra Appionem Alexandrinum libro scriptores Graecos reprehendit, qui falso tradiderint a Semiramide Babylonem aedificatam et mira opera ab illa circa hanc fuisse constructa. Ad haec Berosus Annianus prodit Cenchrem Aegypti regem Hebraeorum magica in mari periise. Quod utique nullo esset modo a Iosepho praetermissum, qui cum Hebraeae gentis antiquitatem adversum Graecos conaretur ostendere, nullum aut prius aut antiquius expressum testimonium potuit Berosi proferre, quam ex 3 libro Chaldaeorum: ubi Nabuchodonosorum scripsit templum Iudaeorum civitatemque vastasse. Berosus insuper Annianus nullam nec aperte nec obscure Abrahami mentionem facit. At Berosus ille verus, ut Iosephus auctor est, Abrahami implicite meminit his verbis. Post diluuium autem decima aetate apud Chaldaeos erat quidam iustitiae cultor vir magnus et sideralis scientiae peritus. Praeterea Berosus Senacherib regis Assyriorum gesta commemoravit, quem admodum Iosephus Hieronymusque testantur. At in Beroso Anniano nulla Senacherib commemoratio est. Praeterea, fictus iste Berosus in Ascatade decimo octavo Assyriorum rege finem historiae suae fecit. Post quem tamen viginti alii reges usque ad Sardanapalum Babyloniis imperarunt. Sed hos tamen Berosus non omisit, quin eos etiam annumeravit, qui Nabuchodonosoro Nabulassari filio usque ad Cyrum in imperio Babylonio successere, ut Iosephus contra Appionem libro 1 Divusque Hieronymus in Danielis 5 caput affirmant. Atque Methastenes Annianus, cum triginta octo Assyriorum reges a Saturno ad Sardanapalum numerasset, tempusque etiam regni cuiusque eorum subiecisset: in his omnibus se Berosum sequi atque adeo eius se verba exscribere testatus est. Nec vero dici potest libellum istum de antiquitatibus fragmentum esse Berosi: non integrum opus, quoniam vel Annius ipse nobis tanquam integrum opusculum venditavit. Manethon quoque Annianus aperte dicit se inde historiam exordiri, ubi finem historiae suae Berosus fecit. Ita in supplemento Manethon decem et octo regibus Berosi quatuordecim alios adiecit, quos si a Beroso accepisset, nullo pacto inficiaretur. Fictus est ergo Berosus iste Annianus, non mancus. Quid? Quod apud auctores veteres Berosus non Aegyptiorum, non Lybicorum, non Celtiberorum, non Italorum, non Germanorum, sed Chaldaeorum scripsit historiam. Annianus vero iste aeque horum omnium regnorum historicum se praebet. Nullum certe probatum auctorem invenies, qui Berosum nisi in rebus Chaldaicis testem excitet veritatis. Atqui, si auctor grauissimus res alias scripsisset, sine dubio in eis ab aliquo vel Hebraeo vel Graeco, vel Latino auctore aliquando citaretur. Sed nescio an Berosum istum satius fuisset nulla argumentatione conficere. Res quippe ita priscas memoriae prodit, ut licet falsas intelligere per tui animi coniecturam possis

arguere tamen per illarum vestustatem nimiam non possis. In rebus enim eius modi quo quisque improbior est, eo maiorem habet fingendi licentiam: adeo ut de libris quidem totis et auctoribus, quemadmodum ait Fabius, mentiatur tuto, quia inveniri qui nunquam fuere non possunt: de rebus autem ipsis, vel tutissime mentiatur, quia nulli testes produci queunt, qui non sint pueri, si contra veterrimos proferantur. Qua in re cum episcopus quidam nostros deprehensus esset saepe pecasse: eos enim auctores citarat interdum, quos nulla unquam habuit aetas: eas res olim gestas scripserat, quas nulli homines ediderunt, respondit, referre nihil: in historia sic an aliter omnino sentias. Quod omnia essent ambigua, nisi quae sacris literis continerentur. Indigna quidem episcopo eoque Theologo sententia. Nam rusticus homo et vanus si haec dicam, non est mirum. Sed ut eo reuertamur unde discessimus: facilius dico esse, Berosum istum Annianum contemnere quam refellere. Nam viris doctis ipsa libelli lectio satis magna persuasio est: indoctis persuadere nihil attinet. Suo Beroso fruantur licet. Quem solum de temporibus inscriptionum quarundam per annos quadringentos octoginta ante Ninum et Phoroneum supputasse, Annius ait Plinium tetigisse. Cum Plinius tamen nihil aliud tradat, quam Berosum usque adeo astrologia enituisse: ut Athenienses ei ob divinas praedictiones publico in gymnasio statuam inaurata lingua statuerint. Fruantur itaque, ut dixi, Beroso suo: sed Plinii auctoritate non fruantur. Imo ne probabili testimonio ullo quidem aut ratione aliqua consentanea. Illa enim ridicula est, Hieronymum Berosi huius verbis quandoque uti. Quasi vero commento locus esse posset, nisi Berosus iste fictus veri Berosi quaedam verba compilasset. Sed iam Annii Methastenem quam fieri poterit brevissime explodamus. Non autem persequar errata minuta, quae in paruo volumine plura sunt. Tantum quae sunt maiora videamus. Scribit igitur monarchiae Persae reges et tempora in hunc modum. Balt Assare interfecto: regnaverunt simul Cyrus et Darius annis duobus; inde solus Cyrus duobus et viginti. Filius Darii Priscus Arthaxerxes Assuerus annis viginti: ultione interea sumpta de factione Tamarica quae per dolum patruum tradiderat Tamyrae: huius duo filii Cyrus Artabanes et Darius Longimanus septem mensibus pro imperio dimicaverunt et septimo mense Longimano victoria cessit: regnavitque annis septem et triginta. Eius filius Darius Nothos annis decem et novem. Magnus Arthaxerxes Darius Memnon annis quinquaginta quinque. Arthaxerxes Ochus sex et viginti: nostra aetate Arses annis quatuor, Darius ultimus sex. Hos quoque reges et tempora eodem ordine eisdemque pene verbis Philo Annii notavit: ut eundem fuisse utriusque fabulae artificem suspiceris vel potius intelligas. Hoc solum addit Philo, videlicet ex Hebraeorum officina, Assuerum istum Nabuchodonosorum esse, cuius res gestas Iudith scribit historia. Illud autem in primis rogo, ecquis iste est Priscus Arthaxerxes Assuerus, qui patrem habuit Darium, patruum Cyrum, qui viginti annos regnavit, qui et Nabuchodosorus fuit, cuius exercitum Principemque militiae Holofernem mulier una deturbaverit, qui denique duos filios sortitus est Cyrum Artabanum et Darium Longimanum. Sane Cambysen respondent esse. Id nanque Methastenes paulo ante scripserat, Cyrum et Darium, sex annos prius quam Babylonem caperent, bellum Tamyrae reginae illaturos regnum Persicum Cambysi filio resignasse. Id etiam historicorum omnium consensione proditum est, Cambisen statim a Cyro Persarum imperium tenuisse. Assuerus ergo iste

idem qui et Cambyses fuit. At vero quae in prisco Assuero sive adiuncta sive antecedentia consequentiaque ponuntur, adeo sunt a Cambise aliena: ut etiam contraria esse videantur. Primum enim Darius Cambysis pater non fuit, sed Cyrus. Id quod non Herodotus modo, Iosephus, Hieronymus, sed universi scriptores Graeci Latinique testantur. Cuius omnino rei illud quoque argumentum est, quod Cyri parenti Cambyses nomen erat: ut historici uno ore dixerunt omnes. Darius autem nullum maiorem habuit, qui Cambyses vocaretur. Consentaneum est ergo Cambysen filium Cyri fuisse, non Darii. Praeterea si Cambyses Darii filius fuit, certe Dario mortuo in regnum patris successisse. At Dario mortuo Cyrus solus Persis ac Medis viginti duobus annis imperavit, ut etiam Methastenes et Philo consensi sunt. Non ergo Darii filius Cambyses fuit, sed Cyri, cui in imperio successit. Praeterea cum monarchia a Medis in Persas per Cyrum fuerit translata, ecquo pacto verosimile fit, filium Darii Medi in monarchiam successisse, filium Cyri Persae non successisse? Sed quid ego demens eam rem conor argumentis demonstrare, quae cum ex historiae fide pendeat, historicis omnibus consentientibus memoriae prodita sit? Nihil profecto necesse est contra eum ratione pugnare, quem omnium et ecclesiasticorum et profanorum auctoritas vincit. Simile est quod deinde subiicit, Cyrum patruum fuisse huius Assueri. Fuerunt igitur Cyrus Persa ac Darius Medus germani fratres, quod cum ratione etiam pugnat. Atque auctores universi alios parentes Dario Medo, alios Cyro Persae fuisse scribunt. Quod rursum tertio loco addit. Assuerum istum 20 annos imperasse: illud historicis item omnibus adversum est. Apparet autem in hoc esse confictum, ut historia libri Iudith sub isto scripta videatur: id quod Eusebius in Chronicis magis refert quam sequitur. Traditio quippe Hebraeorum est: quae nec idoneo testimonio nec probabili ratione consistit. Iosephus sane repugnat, qui libro Iudaeorum antiquitatum II capite 2 Cambysem ait septimo anno regni sui mortem oppetiisse. Sed et Eusebius Cambysi octo solum annos imperii tribuit. Herodotus vero septem annos et menses quinque. At Nabuchodonosorus, qui in libro Iudith commemoratur, plures etiam quam 13 annos imperavit, ut capite 2 habes. Non ergo Cambyses Nabuchodonosorus ille fuit. Praeterea omnes historiae produnt et Cambysem et Cyrum, cui ille in regno successit, reges Medorum Persarumque fuisse. At Nabuchodonosorus libri Iudith nusquam aut Medorum aut Persarum fuisse, sed unique et et Assyriorum fuisse et regnasse in Niniue civitate magna dicitur. Ad haec si Cambyses Mediae rex erat, ut vere erat, quomodo Nabuchodonosorus is fuit qui Arphaxat regem Medorum obtinuit? Nempe quanuis fingere nostro arbitratu libeat, id quod Philo Annius facit, Arphaxat factionis Tamyricae fautorem Assyrios, Medos ac Persas ad defectionem compulisse; at non proinde tamen regem eum Medorum scriptura appellaret. Pari enim ratione Persarum Assyriorumque rex Arphaxat iste vocaretur. Quid? quod Nabuchodonosor tum etiam rex Assyriorum fuisse dicitur, cum Arphaxat regem Medorum superavit. Quale ergo Philonis commentum est, Arphaxat cum Persis ac Medis Assyrios quoque ad defectionem compulisse? Praeterea Arphaxat ille, contra quem Nabuchodonosorus depugnavit, civitatem Mediae florentissimam condidit, cui nomen Ecbatanis: ut Iudith 1 capite legitur. At civitas haec multis ante Cambysem annis erat aedificata a Diocle videlicet quinto Medorum rege, quemadmodum Eusebius testatur in chronicis, idemque in 1 libro Herodotus. Nec excidit mihi scripsisse in tertio Diodorum, Ecbatana ante Semiramidem condita, in

quibus regiam quoque illa aedificarit: Plinio vero in 6 capite 14 Seleuci aedificium esse. Verum quoniam non consulto, sed casu in huius rei mentionem incidi: satisfaciam utrique quasi praeteriens quam brevissime. Diodorus primum saepe ac multum in historia nugatur. Eandem certe habuit, ut caeteri Graeci, mentiendi libidinem. Quid enim leuius in mentiendo, quam Graeciae regio vana et ad omnem impulsum mobilis? Nisi forte Diodorum defendit titulus libri eius, qui nunc unus extat, de antiquorum fabulosis gestis inscriptus, qui quoniam inscriptioni suae ipse respondet, neminem fallit. Quod enim promiserat, idem exoluit. Nam quod Plinius in proemio totius operis asserit, Diodorum apud Graecos primum desiisse nugari: id facile ex orationis Plinianae contextu intelligitur non ad historiarum falsitatem, sed ad inscriptionum vanitatem pertinere. Graeci enim auctores inanes ventosasque inscriptiones libris suis passim proponebant. At Diodorus, ut Plinius ibi refert, librum suum nullo leui vanoque indice inuidiosum fecit, ut priores, sed bibliothecae historiam inscripsit. Non ergo Diodori nos urgebit auctoritas, si quae de Semiramidis magnificentia et in Ecbatanis extructa regia Graecis fabulis decantata sunt, ea ipse vel retulerit, vel etiam fuerit secutus, Plinius vero iis, qui urbes praeclaras condiderunt, nobilitandis saepe fallitur. Sed ad rem. Cum Arphaxat eum, qui Ecbatana aedificavit, ante Cambysem fuisse certum exploratumque sit: fieri non potest, ut Cambises Nabuchodonosorus ille intelligatur: qui ab Arphaxat Ecbatanarum conditore victoriam reportavit. Praeterea Niniue tempore regni Persarum a Babyloniis vastata fuerat, ut Naum vaticinatio indicat. Nec Persis monarchiam occupantibus regem proprium haec civitas habuit. At Nabuchodonosorus, cuius in libro Iudith mentio est, regnabat in Niniue civitate magna: non igitur quae Iudith historia refert, ea sub Cambyse, sed ut vere Carion sentit, ante Persarum imperium gesta sunt. Nec ut ab hac sententia discedam, Achioris me verba mouent, quae capite 5 referuntur. Quoniam ante insignem illam captivitatem Babylonicam afflixit aliquoties dominus omne semen Israel, et tradidit eos in manus diripentium nunc Aegyptiorum, nunc Syrorum, nunc Assyriorum, nunc Moabitarum et Ammonitarum, donec tandem proiecit eos a facie sua. Quia vero in varias regiones captiui adducti sunt, sed brevi tempore reduxit eos dominus in terram suam: idcirco in libris Regum eiusmodi minus celebres captiuitates silentio praemuntur. Nam et Iudicum capite 18 cuiusdam captivitatis mentio fit, quam Caietanus vere, ut ego sentio, dicit in libris Regum praetermissum. Non enim, ait, omnia scripta sunt. Non itaque Achior de captivitate illa insigni Babylonica loquitur, sed de alia quapiam. Iudith porro aetate templum Hierosolymitanum non erat eversum, nec civitas ipsa vastata. Iterum, ait, possident Hierusalem ubi sunt sancta sanctorum. At regnante Cambyse et eversum templum erat, et nondum civitas instaurata. Manet igitur ea quae ipsius Iudith narrat historia, non esse ad Cambysem referenda. Merito igitur Assuerum istum priscum Arthaxerxem negant ullum fuisse quidam: quoniam re vera, qualem Methastenes Philoque describunt, nullus fuit. Qui etiam si fuisset, si a Cyro statim imperavit, Longimani profecto parens non fuisset. Ecquis enim dubitet, post Cyri et Cambysis regnum Darium Histaspis Persarum dominationem adeptum: cui Xerxes filius in imperio successerit? Nimirum id Herodotus, Iustinus, Orosius, caeterique scriptores profani tradiderunt, atque universi etiam veteres ecclesiastici Iosephus, Clemens, Aphricanus, Hippolytus, Eusebius, Hieronymus.

Hieronymus certe eam rem non tanquam dubiam et incertam, sed tanquam perspicuam atque constantem prodidit in Danielis caput septimum, inquiens: Tres ordines qui erant in ore bestiae quidam tres reges post Cyrum fuisse Persarum autumant et quae illis sunt nomina reticent. Nos vero cum post Cyrum, qui regnavit annis 30 sciamus apud Persas regnasse Cambysem filium eius et fratres Magos: et deinceps Darium, cuius secundo anno coeptum est aedificari templum in Hierusalem: Quintum, Xerxem filium Darii: Sextum Arthabanum: Septimum, Arthaxerxem Longimanum: Octauum Xerxem: Nonum, Sogdianum: Decimum Darium nothum: Undecimum Arthaxerxem Memnonem: Duodecimum Arthaxerxem Ochum: Tertiumdecimum Arsen Ochi filium: Quartumdecimum Darium Arsani filium, qui ab Alexandro superatus est: quomodo tres reges Persarum fuisse dicemus? Hactenus Hieronymus. Sane si in regum Persarum serie, aut fratres Magos, aut Arthabanum, aut secundum Xerxem sive Thucydides seu quisquam alius historicus praeterierit, nihil mirum esse debet: quoniam illi vel breuissimo tempore imperarunt, vel certe eo quoque brevi tempore de imperio cum aliis contenderunt. At Darium Histaspis et Xerxem filium eius, qui potentissimus rex atque ditissimus adversum Graeciam innumerabilem duxit exercitum et ea gessit, quae Graecorum et Latinorum Gentilium ac fidelium historiae narrant: hos inquam duos tam excellentes ac praeclaros reges silentio transire extrema ignorantia, ne dicam impudentia est. Etenim hos in Persia regnasse si quis neget, negare etiam poterit Constantinum Theodosiumque Romae imperasse. Non enim plures gravioresque historici hoc quam illud affirmant. Atque Herodotus et Thucydides de his videlicet sui seculi regibus ita loquuntur, ut non res auditas, sed visas narrare videantur. Nec si historiae suae Herodotus fabulas miscet, idcirco fides illi abroganda est in rebus sui temporis publicis et manifestis: in quibus nullus erat fictioni locus. Alioqui Plutarchus, qui minimos quosque errores Herodoti persecutus reprehensione est, hunc quoniam erat maximus, potissimum insectaretur. Credamus itaque potius Herodoto, Thucydidi. Iustino, Orosio, Africano, Eusebio, Hieronymo, Iosepho, caeterisque auctoribus probatissimis, quam Methasteni huic non veteri et erudito, sed recenti, rudi, sine sensu, sine sapore, ignoranti, atque adeo impudenti. Nempe qui polliceatur scripturum se regum Persarum tempora ut in annalibus publicis liquide et vere digesta sunt, Reges quoque et nomina quam apud eos splendidissime regnatum est: et tamen eos reges omittat, qui in Persis magnificentissime atque amplissime regnaverunt. Nec me fugit Ioannem Carionem operose etiam contendisse, ut inter Eusebium, Hieronymum ac reliquos auctores graves et Methastenem Persam istum nulla esse repugnantia videretur. Ita in summa discordia ac dissentione pacem conciliare nititur et quae discrepat plurimum, ea facere ut consentiant vel maxime. Primum ergo ait Carion, Assuerum illum priscum Darium Histaspis intelligi oportere. Qua una ex re totum disce Carionem. Quid enim stultius dici potuit, quam Darium Histaspis patrem habere Darium Medum, patruum Cyrum, filium Logimanum? His enim attributis priscum illum Assuerum Methastenes cumulavit. Quid autem a Dario Histaspis alienius, quam publico edicto vetare, ne templum Hierosolymis instauretur, quod Assuero illi prisco Philo Annianus assignat? Nam causae a Carione redditae, cur a Methastene Xerxes fuerit omissus, usque adeo ridiculae et ineptae sunt: ut non sint a me in praesentia referendae. Atque eas omnes sigillatim Ioannes Vergara Canonicus Toledanus vir Graecae ac Latinae linguae

peritissimus in libello octo quaestionum Hispane edito accuratius refutavit. Cuius nos opera et diligentia multum in hoc loco adiuti sumus. Malumus enim, quod nos Plinius admonuit, mutuum omnino reddere, quam in furto deprehendi. Illud enim Basilii praeceptum semper nobis probatum est, si quid ex alio discitur, minime celandum more prauae mulieris, quae partus nothos clam supponit. Quam ob rem sermonis et doctrinae patrem ingenue manifestandum. Quibus rebus demonstratis omni luce clarius apparet, id quod huius orationis institutum erat, Annii regulas in historiae iudicio utiles esse non posse. Quando ne ex his quidem posterioribus Chaldaeorum ac Persarum monarchiis annales ulli publici relicti sunt, nec auctoris cuiuspiam monumenta, qui historiam suam ad veram certamque eorum annalium formulam composuerit. Quocirca Iosephum, Eusebium, Hieronymum caeterosque probae fidei auctores in Persarum aut rebus gestis, aut temporibus explodere, quod Methasteni huic et iis, qui praetextuntur, Susianis annalibus non cohaereant: magnum inscitiae imo vero etiam temeritatis argumentum est. Quo loco Ioannes Driedonis vehementer erravit homo, quod ad Theologiae diligentiam pertinet, plane doctus: quod ad historiae humanae cognitionem, valde rudis. Qui cum in haec Annii volumina incidisset et Berosi Chaldaei, Methastenis Persae, Ctesiae Gnidii, Philonis Iudaei, Diodori Siculi, bibliothecae Susianae, septuaginta seniorum excitatio inani verborum sonitu illius complevisset aures: ad Eusebii, Iosephi, Hieronymi vocem oppido quam grauem obsurduit. Quanto prudentius ecclesia, quae cum Adam Enoch et Noe quidam libelli producerentur, eos noluit recipere. Quoniam, ut Augustinus ait, quo in auctoritate non essent nimia fecit antiquitas, propter quam videbantur habenda esse suspecta, ne proferrentur falsa pro veris. Nam et proferuntur quaedam, quae ipsorum esse dicuntur, ab eis qui pro suo sensu passim, quod volunt, credunt. Hactenus in 18 de Civitate libro capite 38 Augustinus. Viro igitur prudenti ut liber quisque sub antiquitatis nomine profertur maxime, ita maxime debet illi esse suspectus. Quam nos prudentiam secuti Berosi hos Methastenisque libellos vel nimia vestustatem suspectos haberemus: etiam si nihil illi continerent, quod viris grauissimis contraueniret. Quibus rebus efficitur, ut prima Annii causa, quamobrem in Persarum monarchia Iosephum Eusebiumque reiici oporteat, futilis et vana sit. Nam altera falsissima est. Non enim aut Eusebius, aut quisquam alius probatus auctor scribit, Cyrum ante dedisse licentiam Hebraeis in Babylone captiuis et mortuum, quam Babylonia Darius ille Medus potiretur. Eusebius porro Darii Medi in chronicis nusquam meminit: nec sub eo nomine nec sub nomine Ciaxaris, quo eum appellat Xenophon. Non ergo Eusebius scripsit, Cyrum ante intefectum esse, quam Darius Medus Babyloniam cepisset, cum Darium omnino Medum in chronicis praetermiserit. Herodotus autem nihil eiusmodi scripsit, quale illi Annius impingit. Darium Histaspis filium Eusebius Herodotusque commemorant. Ille, ut solet, breviter, regni tempora notans, hic latius eius gesta describens. In quibus illud refert, Darium Histaspis Babylonem, quae a Persarum imperio defecerat, iterum et obsidione cinxisse et expugnasse. Atque hinc turpis Annii error extitit. Cum enim audisset Herodotum scribere, post Cyri mortem Babylonem a Dario captam, existimavit eum de Dario Medo intellexisse: cum Darium Histaspis sine dubio Herodotus expresserit. Nam a Cyro semel expugnatam Babylonem I libro. dixerat. Deinde in 3 ea iterum capta Darium Histaspis

potitum affirmat, muros eius circumcidisse, et portas omnes amolitum esse, quorum neutrum Cyrus fecerat prius eidem a se captae. Abeat ergo nunc Annius et dicat, Herodotum et Eusebium somniasse. Annius ipse re vera potius somniat, qui e duobus hominibus Dario Medo et Dario Persa unum facit, exque duabus Babylonis expugnationibus item unam. Id quod proprie dormientium et somniantium est. Sed ais, Daniel capite 11 post Darium Medum quatuor solum Persarum reges usque ad Alexandrum futuros vaticinatus est. Non ergo 14 fuere, quemadmodum nos Eusebium Hieronymumque secuti fuisse diximus. Huius argumenti ratio Tertullianum in eo libro quem contra Iudaeos scripsit, videtur impulisse, ut inter Darium Medum et Alexandrum quatuor duntaxat Persarun reges intermedios poneret, Arthaxerxem, Ochum, qui et Cyrus, Argum denique ac Darium ultimum, qui et Melas nominatus est. In quem errorem Nicolaus Lyranus, licet a Hieronymo admonitus, videns prudensque incurrit. Hebraeorum somnia sequens, qui historiae humanae penitus sunt ignari. Quoniam nulla externi regni monumenta in lingua sua habent: nec alios aut Persarum, aut Graecorum reges agnoscunt, nisi quos scriptura commemorat. Quod qui parum perspiciunt, hi Iudaeos in earum scripturarum explicatione sequuntur, quarum intelligentia, si Gentilium ignorentur historiae, aut vix aut certe nullo modo haberi potest. Ita Hebraei rationes saepe historiarum vertunt et id, quod probare non possunt, fingere conantur. Quorum error eripiendus est, omnisque opinio ad eam speciem traducenda: ut scriptura sacra interpretanda, in iis praesertim locis, quae res externas gentium attingunt, gentium monumenta sequamur. Rectius igitur veriusque Hieronymus quartum illum regem, quem Propheta commemorat, Xerxem Darii Histaspis filium fuisse intellegit: talem enim hunc Ethnicorum historiae narrant, qualem propheta describit. Quod autem Daniel quatuor Persarum regibus enumeratis novem, qui fuere post Xerxem, praetermiserit¹: hoc non solum contra nos, sed contra Methastenem Annii Philonemque etiam facit. Non autem curae fuit, ut Hieronymus ait, spiritui prophetali historiae ordinem sequi, sed praeclara quaeque perstringere. Ac si quis prophetarum traditiones diligenter animadvertet, inveniet multa intermedia frequentissime pertransiri: quae si ex vatum silentio nunquam fuisse iudicabit, in magno eum errore necesse est et multarum rerum ignoratione versari. Hoc vero loco peculiaris causa fuit, cur in rege Persarum Xerxe spiritus prophetae subsisteret. In eo siquidem Persarum monarchia maxime adversum Graecos eminuit: adeo ut ab innumerabili exercitus multitudine Graecia vel brevi momento vastanda atque exinanienda videretur. Itaque repente Danieli Alexander Graecus ostensus est, qui non solum Graecos posset a Persis eripere, sed de Persis etiam triumphare. Sed de regulis Annii earumque regularum exemplis ac de tota demum Annii censura satis, ut arbitror, diligenter disputatum est. Quid igitur? Nam hoc dicet fortasse aliquis, nulla via ratioque erit, qua veraces historicos a fallacibus distinguere atque internoscere valeamus? Erit nempe, ac multiplex etiam erit: Prima lex ex hominum probitate integritateque sumetur. Quae omnino res locum habet, cum quae narrant historici, ea vel ipsi vidisse testantur, vel ab his, qui viderunt, accepisse. Qualia sunt pleraque in epistolis Ambrosii, Cypriani, Hieronymi, Augustini: in libris quoque huius de civitate Dei, in dialogis Gregorii, breviter in omnibus fere doctorum ecclesiae probatissimorum scriptis: in quibus mendacium suspicari, quod ad memoriam

sempiternam transferre illi scribendo voluerint, piaculum est. Magnis quippe praeclarisque virtutibus viri sanctissimi atque optimi id consequi meruerunt: ut in rebus eiusmodi, quas vel spectasse se ab aliis fide dignis, qui spectarint, se audisse testati sunt, fides omnino illis habeatur. Qua in re Erasmus Roterodamus aliique iuniores quidam saepe ac licentes errarunt. Quid enim liberius, licentius, immoderatius dici potuit, quam Hieronymum asserentem, Matthaei evangelium Hebraicum describendi sibi copiam fuisse, in eo virum gravissimum sanctissimumque mentiri? Iure itaque piis hominibus nimia haec quorundam iunionum liberiorque licentia displicuit: iure etiam in crimen vocata est. Haec autem prima lex in profanis quoque auctoribus locum habet. Quaedam enim Iulius Caesar, quaedam Suetonius, quaedam Cornelius Tacitus, quaedam Plutarchus, quaedam Plinius narrant, quae auctores ipsi partim oculis aspexerunt, partim acceperunt ab his, qui ea praesentes aspexerant. In hisce vero auctoribus tametsi pietatem absolutaque virtutis officia spectare non licet: licet tamen probitatem quamdam bonitatemque naturae. Quidam enim eorum aut veritatis amore inducti, aut ingenui pudoris verecundia usque adeo a mendacio abhorruerunt; ut iam pudendum fortasse sit, historicos gentium quosdam veraciores fuisse quam nostros. Dolenter hoc dico potius, quam contumeliose: multo a Laertio seuerius vitas Philosophorum scriptas, quam a Christianis vitas sanctorum: longeque incorruptius et integrius Suetonium res Caesarum exposuisse, quam exposuerint catholici non res dico imperatorum, sed martyrum, virginum et confessorum. Illi enim in probis, aut Philosophis aut principibus, nec vitia, nec suspicaciones vitiorum tacent: in improbis vero etiam colores virtutum produnt. Nostri autem plerique vel affectibus inseruiunt, vel de industria quoque ita multa confingunt, ut eorum me nimirum non solum pudeat, sed etiam tedeat. Hos enim intelligo ecclesiae Christi cum nihil utilius attulisse: tum incommodationis plurimum. Nominibus parco, quoniam huius loci iudicium morum etiam est et non eruditionis tantum: in qua liberior potest esse censura. Nam quae morum est, haec debet profecto esse et in viuos cautior et in mortuos reverentior. Certum est autem qui ficte et fallaciter historiam ecclesiasticam dicunt, eos viros bonos atque sinceros esse non posse: totamque eorum narrationem inventam esse aut ad quaestum aut ad errorem: quorum alterum foedum est, alterum perniciosum. Iustissima est Ludouici querella de historiis quibusdam in ecclesia confictis. Prudenter ille sane ac graviter eos arguit, qui pietatis loco duxerint mendacia pro religione fingere. Id quod et maxime periculosum est et minime necessarium. Mendaci quippe homini ne verum quidem credere solemus. Quamobrem qui falsis atque mendacibus scriptis mentes mortalium concitare ad diuorum cultum voluere, hi nihil mihi aliud videntur egisse, quam ut veris propter falsa adimatur fides et quae seuere ab auctoribus plane veracius edita sunt, ea etiam revocentur in dubium. In Herodoti lucubratione rebus fictis et adumbratis quidem loci plurimum fuit. Verum inscriptione ipsa ille praemonuit, non esse in eo libro historiae rationem ad viuum resecandam. Musas videlicet inscripsit, quibus fabulae interdum concessae sunt: ut audientium animos iucundius et suavius allectent, quod seueritate narrationis non perinde assequerentur. Xenophon, qui ut Fabius ait, magis inter Philosophos quam inter historicos reddendus est, optimi et absolutissimi Principis formam in Cyro perfectam conatur effingere. Itaque non est ab eo expectandum, qualis nam Cyrus re vera fuerit,

Rex licet excellens et eximius, sed qualis futurus sit in Re publica Imperator, si ad normam exemplaris exactissimi componatur. At in historia Christiana, quae tota, ut diximus, non voluptate sed veritate perpenditur, quorsum attinet historiae nomen commentis fabulisque praetendere? Quasi vero sancti Dei homines nostris mendaciis egeant, qui tam multa vera pro Christo gesserunt, ut falsa quantumuis licet eruditae simulationis artificio composita ut noxia non sint, quoniam inutilia sunt tamen, tanquam ignaui milites oneri sint magis quam auxilio. Heroum porro nostrorum res verae gestae, sicuti ego existimo, non solum amplae magnificaeque fuerunt: verum modo etiam maiores quam fama feruntur. Neque eorum qui fecere virtus tanta habenda est, quantum eam verbis extollere potuerint nostri, sed tanta potius, ut et praeclara ingenia rebus ipsis et ingeniis praeclariis verba quoque defuerint. Sed dum quidam affectui suo nimium indulgent et ea scribunt, quae animus scribentis dictat, non veritas; tales diuos quandoque nobis exhibent: quales diui ipsi et si possent, esse tamen noluissent. Ecquis enim credat, Divum Franciscum pediculos semel excussos in se ipsum solitum esse immittere? Quod ad sanctitatem viri scriptor pertinere putavit: equidem non puto, qui paupertatem sciam viro sanctissimo placuisse semper, sordes nunquam. Illud item quam ridiculum? Diabolum Dominico patri nostro semel obstrepentem a diuo esse coactum ut lucernam haberet in manibus quoad illa absumpta non molestiam solum, sed incredibilem dolorem etiam afferret. Non possunt huiusmodi exempla numero comprehendi, sed in his paucis pleraque alia intelligentur, quae diuorum clarissimorum historias obscurarunt. Non autem decebat, veras sanctorum res gestas falsis et commentitiis fabulis contaminari. Quae causa Gelasio fuit, ut huius generis historias multas in concilio 70 episcoporum reprobaret. Eius pontificis verba sunt legi cognoscique dignissima: id circo adscribenda sunt: Gesta, inquit, sanctorum martyrum, qui multiplicibus tormentorum crucitatibus et mirabilibus confessionum triumphis irradiant, quis ita esse Catholicorum dubitet; et maiora eos in agonibus esse perpessos, nec suis viribus, sed Dei gratia et adiutorio universa tolerasse? Sed ideo secundum auctoritatem antiquam, vel consuetudinem singulari cautela in sancta Romana ecclesia non leguntur; quia eorum, qui scripsere, nomina penitus ignorantur et ab infidelibus aut dicta superflue aut minus apte quam rei ordo fuerit scripta esse putabantur sicut cuiusdam Quirici et Iulitae matris eius: sicut Georgii aliorumque passiones huiusmodi, quae ab haereticis probantur conscriptae²: propter quod (ut dictum est) ne vel leuius subsanandi oriretur occasio, in sancta Romana ecclesia non leguntur. Nos tamen cum praedicta ecclesia omnes martyres et eorum gloriosos agones, qui Deo magis quam hominibus noti sunt, cum omni deuotione veneramur. Item vitas patrum Antonii, Pauli, Hilarionis et omnium eremitarum: quas tamen vir beatissimus scripsit Hieronymus cum omni honore suscipimus. Item actus beati Syluestri Apostolicae sedis praesulis, licet eius, qui scripsit, nomen ignoremus, a multis tamen in urbe Romae catholicis legi cognovimus: et pro antiquo usu multae hoc imitantur ecclesiae. Item scripta de inventione sanctae Crucis dominicae et alia scripta de inventione capitis Beati Ioannis Baptistae novellae quidem revelationes sunt: et nonnulli eas catholici legunt: sed cum hoc ad catholicorum manus peruenerit: beati Pauli apostoli sententia praecedat. Omnia probate, quod bonum est tenete. Hactenus Gelasius.

Quod si prophetias, quae numinis afflatu edi solent, Paulus docet non spernendas quidem, sed explorandas tamen: ecquis nos accusare iam audebit, si historias humano sensu editas exploremus? Gelasius sane auctor est cum concilio grauissimus, quod de prophetia ab apostolo dictum est, hoc apte etiam in historiam quadrare. Iubet ergo imprimis Pontifex, ut eas historias nullo modo amplectamur, quae sine certo auctoris nomine proferuntur. Olent enim aut quaestuosorum hominum imposturam, aut, quod Gelasius ipse ait, haereticorum foetum. Quae eadem omnino causa subest, ut historiae illae valde etiam suspiciosae sint, quae tametsi auctoris cuiuspiam nomen prae se ferunt, sed quis ille qualisue sit, obscurum et incertum est. Cuiusmodi ante hos paucos dies quaedam fabulae prodiere, quarum et auctores et loca adeo longo intervallo distant, ut an mentiantur illi non possit inveniri: an haec sint addubitari etiam possit. Sed bene habet, quod totum narrationis corpus commentitium apparet: ut quod Hispanorum sermone teritur, id quoque in hac re facile probes, De luengas vias, luengas mentiras. Sed ad Gelasium redeamus. Qui illius deinde erroris nos admonuit, in quo olim non vulgus solum, sed Gratianus etiam versatus est, ut librorum deceptus indicibus crederet: omnia quae Hieronymi et Augustini nominibus inscripta erant, Hieronymi Augustinique vere etiam esse. Sic librum, qui de vitis patrum inscriptus est, Hieronymi nomine vulgus circunferebat, quum paucissimas tamen patrum vitas ille scripserit, quae et hoc loco fere a Pontifice referuntur. Gelasii itaque testimonio eorum impudentiam retundemus, qui harum rerum auctorem Hieronymum peruulgarunt, quas nemo nisi rudis atque elinguis ederet. Huius generis fabula etiam illa est insulsa aeque ac barbara de Nativitate Sanctae Mariae ad Cromatium et Heliodorum episcopos. Huius generis sunt alia multa, quae et diligentissime et rectissime Erasmus refutavit. Illud etiam in his Gelasii verbis equidem animadverto: novellas revelationes sic enim vocat, nos admirari et suspicere minime oportere. Iam enim passim non pro ecclesiae necessitate, sed pro hominum affectu expromuntur, adeo ut in conceptionis causa utrinque, si superis placet, revelationes vel contrariae proferantur. Quae res impiis quidem non leuem subsannandi occasionem praebet: piis vero lacrymandi. Contemnantur profecto necesse est Dei et dona et miracula, si nostris aut opinionibus, aut affectibus inseruierint. Ecclesiae igitur Christi hi vehementer incommodant, qui res diuorum praeclare gestas non se putant egregie exposituros: nisi eas fictis et revelationibus et miraculis adornarint. Qua in re, nec sanctae virgini, nec Christo domino hominum impudentia pepercit; quin quod in aliis divis factitavit, idem quoque in Christi et matris historia scribenda faceret et pro humani ingenii leuitate multa vana et ridicula comminisceretur. Cum superioribus annis Tridentino concilio interessem, e quibusdam audivi, Aloisium Lippomanum episcopum Veronensem huic malo mederi historia de vitis sanctorum constanti ac gravi ratione edita. Sed hanc mihi adhuc videre non licuit, nec aliam quamuis, quae mihi quidem probari possit de his, quae venerunt in manus. Spissum sane erit opus et operosum: sed vehementer omnibus Christianis utile, si quis praestiterit dignum modo divis, ecclesia, Christo. Id quod haud dubie praestabit nemo, nisi vir probus, integer, incorruptus, ut ne quid falsi dicere audeat, ne quid veri non audeat, ne qua suspicio gratiae sit in scribendo, ne qua simultatis. Quae cum ad probitatis integratisque officia pertinere notum sit, miror ab uno Suetonio servata esse omnia, a plerisque nostris omnia esse deserta.

Qui autem res humanas a divis quorum historias scribendas sumunt, alienas fore censent, hi diuos ipsos ne homines quidem fuisse videntur credere. Quanto sapientius quidem Evangelistae faciunt, qui vel in ipsis apostolis, quos eramus vitae totius exemplum habituri, nec affectus naturae imbelliciores, nec casus etiam graviores dissimulant. Divina haec sapientia quidem Evangelistarum fuit, sed bonitas quoque integritas naturae, ut nihil illis in scribenda historia deesset, quod in historiae lege vel Ethnici requisissent. Scriptoris autem probitas et integritas, nam hoc quaeret aliquis, in his qui olim fuerunt, licet aliquando in scriptis ipsis eluceat, sed fama et gravi atque frecuenti praeteritorum hominum testimonio cognoscetur. Sunt enim, ut dixi, in profanis auctoribus non pauci, quorum ingenuitas et verecundia sic hominum sermone celebrata est, ut nemo illos unquam mendaces et in fingendo impudentes existimaverit. Quales sunt Caesar, Valerius Maximus, Terentius Varro, Liuius, Cornelius Tacitus, Ammianus Marcellinus, Eutropius, Flauius Vopiscus, Paulus Diaconus, Lucius Florus, Polybius, Dionysius Halicarnasseus, Iulius Capitolinus, Cornelius Nepos, Strabo, aliique plures Latini praesertim auctores. Nam Graecorum fides maiori ex parte fracta ac debilitata est. Religiosus est Thucydides et, ut Iosephus ait, inter omnes Graecos historicos in primis scrupulosus. Appianus Alexandrinus, Graecus licet auctor, sed quoniam hesterna et civilia Romana bella memoriae mandavit, in alienis rebus mendax non fuit, futurus in suis, si Graecorum morem et ingenium sequeretur. Quorum iactantia et vanitas impudentius est aucta: postquam certare cum Latinis de imperio, de rebus gestis, de doctrinae veritate incoeperunt. Latinus siquidem fulgor et gloria Graeciae claritatem obscuravit, et adeo Graecorum praestrinxit oculos, ut vel Plutachus scriptor alioqui verax in rebus Graecorum illustrandis et caecutire et fingere interdum etiam videatur. Quod tum in opere de vitis illustrium Graecorum et Romanorum, tum in paralellis Ludovicus Vives animadvertit. At vero in nostris, hoc est, ecclesiasticis facilior est ratio virtutis et bonae fidei cognoscendae. Optimos enim quosque apud nos non solum humanus sermo atque existimatio colit, verum etiam ecclesiae decretum in concilio caelestium collocat. Hos itaque mendacii impudentiaeque arguere, quem ad modum supra diximus, impietatis etiam non modo temeritatis argumentum est. Cum his ego sanctis iustisque viris, Aegesippum, Paulum Orosium, aliosque non nullos ecclesiae historicos adnumerandos censeo, qui a me breuitatis causa praetereuntur. Non enim hic bibliothecas excutimus, sed genera degustamus. Nequis negligentiae nos insimulet, si ullos aut laudando aut vituperando transimus. Sed ais: Crispus Sallustius in perditis omnino moribus veridicus historiae scriptor est habitus. Sane quidem. At cum Sallustium obiicis, hominem obiicis, in quo si non honestitatis pudor, at infamiae eius timor fuit, quam Romani cum primis declinarunt, ne mendaces, quemadmodum Graeci, in historiis haberentur. Deinde non mihi Sallustius videtur vitiis caruisse et gratiae et simultatis. Certe cum de Cicerone scribit, multa silentio praeterit, quae libentissime in aliorum gratiam retulisset. Sed haec duo vitia cum historicorum fere omnium communia sunt, tum quorundam quasi propria. In quibus Paulus Iouius est in quanlibet partem nimius odio et amore, gratia et simultate. Et quoniam pecuniam amabat, in historia quoque scribenda pecuniae servus fuit. Postremo aliud est dicere viros bonos veraces esse omnes, aliud improbos omnes esse mendaces. Illud nos diximus, hoc non diximus. Quamquam nescio quomodo fit, ut nusquam securus animus nisi in viri boni testimonio conquiescat. At officio veritas adeo

coniuncta est, ut in homine vitioso esse illa fortasse possit, sed esse tamen credi vix possit. Quae causa Chaldaeis Aegyptiisque fuit, quamobrem non alios historiae auctores approbarent, nisi qui sacerdotio fungerentur, quod sanctos religiososque viros mentituros esse nullo modo existimarent. Homo, inquiunt, ex Iudaeis quidam sacerdos venit; non decipiet nos. Verum de prima ad historiam diiudicandam regula haec dicta sint. Lex vero secunda in historiae iudicio sanciatur ut eos historicos reliquis anteferamus qui ingenii seueritati quamdam prudentiam adiunxerunt et ad eligendum et ad iudicandum. Quae lex in iis rebus locum habet, quas res neque scriptores ipsi sunt intuiti, nec a viris fide dignis, qui viderint, audierunt. Quo in genere est operae pretium leuitatem eorum recordari qui muliercularum more quod nimis miseri volunt, hoc facile credunt. Nam et aetas nostra sacerdotem vidit, cui persuasissimum esset nihil omnino esse falsum, quod semel typis fuisset excusum. Non enim, ut aiebat, tantum facinus Rei publicae administros commissuros, ut non solum inuulgari mendacia sinerent, sed suo etiam communirent priuilegio quo illa tutius mentes mortalium peruagarentur. Quo sane argumento permotus animum induxit credere ab Amadiso et Clariano res eas vere gestas, quae in illorum libris commentatiis referuntur. At vero quantum illa adversum Rei publicae administros ratio valeat, non est huius loci temporisque disserere. Certe hoc ego pro me ipso et animi mei sensu ac dolore pronuncio, magna ecclesiae calamitate atque pernicie id solum in libris vulgandis praecaueri, ne erroribus fidei adversis aspersi sint, ne sint moribus exitiales non item. Nec de fabulis istis potissimum excrutior, quas modo dixi, quamuis ineruditis et nihil omnino conferentibus non dico ad bene beateque viuendum, sed ne ad recte quidem de rebus humanis sentiendum. Quid enim conferant merae atque vanae nugae ab hominibus ociosis fictae, a corruptis ingeniis versatae? Sed acerbissimus est dolor et vix omnino consolabilis quod dum quidam utinam tam prudenter quam feruenter incommodum hoc reiicere ac deuitare cupiunt, non pro fabulis veras et graves historias edunt, id quod esse plebi utilissimum, sed libros mysteriorum ecclesiae plenos, a quibus arcendi profani erant; id quod est, mea quidem sententia, pestilentissimum, eo vero magis, quo vulgus eos libellos securius legit, quia probatos videt, non modo a civili magistratu, verum etiam ab iis qui doctrinae censores sunt in Christi Re publica diffiniti. Sed haec alias, nunc quod instat agamus. Miseranda sane hominis ignorantia potius quam ludenda, qui usque adeo aut bonus aut stultus erat, ut omni narrationi statim crederet, si modo esset literis prodita. Verum invenias alios non pari inscitia quidem, sed imprudentia paene pari, qui veritatem non inde petunt, ubi ea residere sit solita, sed ex iis, in quibus raro est eam invenire, nempe ex dissipatis peruagatisque rumoribus. Quae res plerumque iis accidit, qui sunt inconstanti leuique natura. Nam homines graves atque seueri non solent inanem vulgi sermonem aucupari. Quamquam negare non possumus viros aliquando grauissimos in diuorum praesertim prodigiis describendis sparsos rumores et excepisse, et scriptis etiam ad posteros retulisse. Qua in re, ut mihi quidem videtur, aut nimium illi sibi aut fidelium certe vulgo indulserunt. Quod vulgus sentiebant non tantum ea facile miracula credere, sed impense etiam flagitare. Itaque, signa nonnulla et prodigia sancti quoque memoriae prodiderunt, non quo ea libenter credidissent, sed ne deesse fidelium votis viderentur. Id vero eo magis sibi licere existimarunt, quod intellexerunt auctoribus nobilissimis placuisse veram historiae legem esse ea scribere quae vulgo vera haberentur.

Nec ego hic libri illius auctorem excuso, qui speculum exemplorum inscribitur, nec historiae etiam eius, quae legenda aurea nominatur. In illo enim miraculorum monstra saepius quam vera miracula legas; hanc homo scripsit ferrei oris, plumbei cordis, animi certe parum seueri et prudentis. Veteres excuso et sanctos et eruditos viros, quorum et libros et nomina volentem ascriberet pudor me ac religio vetaret, nisi contra vererer ne mea haec taciturnitas plerisque causa esset, ut aut damnarent quae non intelligerent, aut errore vario circum sanctorum omnium historias vagarentur. Atque Theologum etiam admoneri operae pretium est, ne id statim illi persuasum sit omnia, quae magni auctores scripserint, undique esse perfecta. Nam et labuntur aliquando, ut ille ait, et oneri cedunt, et indulgent ingeniorum suorum voluptati, vulgoque, ut dixi, interdum etiam indulgent, nec semper intendunt animum et nonnumquam fatigatur adeo ut Ciceroni Demosthenes dormitare, Horatio vero Homerus quandoque ipse videatur. Summi enim sunt; homines tamen. Quae ego eadem de Beda atque Gregorio iure fortasse ac vere dicere possum. Quorum ille in historia Anglorum, hic in dialogis quaedam miracula scribunt vulgo iactata et credita, quae huius praesertim seculi Aristarchi incerta esse censebunt. Equidem historias illas probarem magis, si earum auctores iuxta praefinitam normam seueritaris iudicii curam in eligendo maiorem adiunxissent. Sed quoniam modeste et circunspecto iudicio de tantis viris pronuntiandum est ne in his quidem duobus reiicienda sunt plurima. Pauca enim in eis possis arguere, quamuis historiam ecclesiasticam revocare ad seueriora iudicia contendas. Ac si necesse est in alteram peccare partem, omnia eorum probari legentibus quam multa reprobari malo. De Vicentio Valuacensis et Divo Antonino liberius iudico quorum uterque non tam dedit operam ut res veras certasque describeret, quam ne nihil omnino praeteriret, quod scriptum schedulis quibuslibet reperiretur. Ita ad historiam unam quanque existimandam momentoque suo ponderandam non artificum statera, sed ne populari quidem trutina usi sunt. Quamobrem boni licet ac minime fallaces viri, quia tamen nec auctores eos, a quibus suos exscripsere libros, diligenter examinarunt, nec res iustis libratas ponderibus memoriae prodiderunt apud criticos graves atque seueros auctoritate carent. Historicus tamen, qui Theologiae decreto probandus erit, nec omnes schedas lectione etiam indignas excutiet, nec anilibus fabulis accommodabit operam, nec prius lecta auditaque describeret, quam ea prudentia accuratoque iudicio expendat ac seligat. Sed in secundae regulae explicationem diximus satis. Tertia regula sit. Si cui historico auctoritatem ecclesia tribuit, hic dubio procul dignus est, cui nos etiam auctoritatem adiungamus. Contra vero cui ecclesia derogavit fidem, ei quoque nos fidem iure ac merito derogabimus. Gelasius porro historiam de vitis Antonii, Pauli, Hilarionis ac caeterorum eremitarum, quas tamen Hieronymus scripsit, cum omni honore suscepit. Acta rursum beati Syluestri, licet non pari veneratione, sed suscepit tamen. Collaudavit Orosium, Eusebii chronica, hoc est, de temporibus, quantum animi coniectura colligo, non reiecit. Reiecit itinerarii Clementis libros octo, acta Andreae, Philippi, Petri, Thomae nominibus falso edita, librum de infantia salvatoris, alterum item de eiusdem nativitate, librum Pastoris, acta Theclae et Pauli, quae Epiphanius usurpat interdum, revelationem Pauli, librum, qui Mariae transitus inscribitur, libellos de paenitentia Adae, Origenis, Cypriani, epistolam Iesu ad Abagarum, passiones Georgii ac Quirici et Iulitae, historiam demum Eusebii Pamphili.

In qua re fellenda Gelasius magna, ut mihi quidem videtur, prudentia est usus. Nam quod Rhenanus dixit, verba haec postrema Gelasii non esse, sed esse potius ab asino quopiam adiecta, hoc insolenter, rustice, imperiteque dixit. Principio quidem pontifex ad hunc modum censuerat, chronicon Eusebii Caesariensis atque eiusdem historiae ecclesiasticae libros, quanuis in primo narrationis suae libro tepuerit, et in laudibus atque excusatione Origenis schismatici unum conscripserit librum, propter rerum tamen singularem notitiam usque quaque non diximus renuendos. Postea vero sic censet: Historia Eusebii Pamphili apocrypha. Quae duae sententiae cum contrariae non sint, tum sunt etiam verissimae, et nimis quam graviter ac severe latae. Cur autem Gelasius historiam Eusebii apocrypham pronuntiarit, causae sunt sane plures atque vehementes. Primum in primo libro refert Eusebius epistolam Iesu ad Abargarum scriptam, quam Gelasius eadem distinctione explodit. Fuit etiam altera causa Gelasio, quam ob rem historiam Eusebii apocrypham definierit. Quod multae ibi Clementis Alexandrini testimonio confirmentur, cuius opuscula eadem distinctione apocrypha iudicata sunt. Praeterea et librum sextum Eusebius texuit in laudem et excusationem Origenis. Cum autem et discipuli Origenis magnas in ecclesia tragoedias excitassent et Origenes ipse tanquam schismaticus, deque fidei catholicae via saepe deflectens fuisset ecclesiae iudicio condemnatus, iure illius historia refellitur, qui Origenem non solum immodice praedicat, sed ad caelum, perinde ut si pater esset ecclesiae, extollit. Praeterea, in synodi septimae actione quinta, cum Iconomachi pro se Eusebium testem excitassent, et lecta etiam esset eiusdem epistola, ubi Ario consentiebat, Tharasius rogavit. Recipimus hoc? Sacra vero synodus dixit: Nequaquam. Hic reliquis est nobis maiore odio prosequendus. Et legati Adriani papae dixerunt: Ipsa lectio indicat, quod Arianorum sententiam sapiat. Habet enim ante lectus Eusebii liber et alias blasphemias, quae synodus audire respuit. Sanctissimus patriarcha dixit: Libros illius reiiciamus. Sancta synodus dixit: Reiicimus et et anathematizamus. Et actione rursum sexta Epiphanius respondens testimonio Eusebii, Eusebius, inquit, ab illis in testem aduocatur, qui tamen ab omni catholica ecclesia Arianae haereseos defensor esse cognoscitur, quemadmodum in commentariis suis et omnibus a se editis libris manifestum fit. Et posterius: Quis fidelium, ait, in ecclesia dubitat, Eusebium Pamphili in reprobum sensum traditum Arii placitis consentisse? Nam in cunctis historicis suis libellis filium creaturam vocat, subministrum, secundo loco adorandum. Id postquam ex multis libris Eusebii probavit, tandem asserit, Eusebium duplicis animi fuisse inconstanterque synodo subscripsisse. Nusquam enim aut librorum suorum errores depulit aut apologiam pro se fecit, cum tamen Arius non obscure testaretur, se sententiae suae Eusebium habere studiosum et fautorem. Et Hieronymus ad Pammachium et Oceanum ecclesiasticam, inquit, pulchre Eusebius historiam texuit, sed impietatis Arii apertissimus propuganator est. Et ad Ttesiphontem: Eusebium Caesariensem ait Arianum fuisse nemo est qui nesciat. In primo certe ecclesiasticae historiae suae libro filium dicit paternae voluntatis executorem, qui post patrem omnium sit causa et origo. Item, cum illum psalmi versiculum attulisset, ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt, subiecit: Quibus verbis propheta patrem inducit factorem tanquam universalem principem regali suo nutu praecipientem; sermonem vero Dei illi secundo loco addit, non alium ab eo, qui inter nos praedicatur, paternis iussionibus obsecundantem. Et capite secundo primum affirmat, patri filium in omnium opificio administrasse; deinde patris ministrum in omnibus bonis fuisse ait.

Merito ergo Gelasius pontifex historiae Eusebii Caesariensis auctoritatem ademit. Quid? An non etiam absurdum est, ut qui infidelis ecclesiae fuerit, ei fidem ecclesia in rebus ecclesiasticis habeat? Experimur sane haereticos sectae suae non dogmata solum ac praecepta, sed res etiam gestas accomodare. Imo vero torquere atque adeo fingere, ut sectam undique et comprobasse et ornasse videantur. Hinc enim, quemadmodum supra diximus, Constantinum finxit Eusebius ab Eusebio Nicomediensi baptizatum, quo Arianorum factioni maiorem et fidem et auctoritatem adiungeret. Hinc etiam, cum synodi Nicaenae mentionem incicit, dogma fidei, quo damnatus est Arius, astute dissimulavit in paschatis quaestionem repente digressus. Sed ne Arii quidem unquam in historia sua meminit, callide hominis memoriam praeteriens, quem synodi auctoritate obrutus laudare non est ausus, amicitiae lege constrictus noluit vituperare. Quae eaedem omnino causae subsunt, ut historiam Carionis omnes Christi fideles explodant. Quosdam enim summos pontifices viros quidem optimos illius lacerat et cruentat oratio, quosdan vero imperatores Germanos commendat et illustrat, qui ecclesiae Romanae perduelles inimicique fuere. Itaque ex unguibus leonem agnosces, hoc est, ex laude et vituperatione Lutheranum. Quanquam Carionem Lutheri erroribus adhaesisse, non est opus coniecturis suadere. Multis quippe in locis aperte ille se prodit. Quocirca mirum est, cur eius historia non sit cum caeteris haereticorum libris ab ecclesiae iudicibus explosa, cum plerique tamen eam securi legant, nulla prorsus nota atque animadversione praemoniti. Sed ad Eusebium reuertamur. In cuius historia ecclesiastica satis Gelasius ostendit caetera sibi ac concilio placuisse, dum quaedam displicuisse commonuit. Itaque si fabulam Abagari laudesque Origenis ab Eusebio demeres, digna eius historia esset, cui fides omnino haberetur, praesertim si in ecclesiae contra Arium pugna non ab Ario, sed ab ecclesia stetisset. Ac de ecclesiasticae historiae libris hactenus. Nam in chronicis admiranda fuit hominis diligentia, magnus omnino labor, varia et pene incredibilis lectio, ac graue prorsus in lectionis varietate iudicium. Nescio an quisquam alius inter ecclesiae sive Latinos seu Graecos auctores, quanuis summa vi, ope atque opera eniteretur, praestantiora nobis posset temporum monimenta relinquere. Tametsi describentium incuria adeo multis locis vitiata sunt, ut dici sine animi dolore non queat. Sed ne illa quidem, quae ibi Eusebius refert, vera sunt omnia. Quin reperias aliqua quae iure ac vere reprehendas. Cuiusmodi illud est, quod eundem scribit fuisse Sennacherib, qui temporibus illis Ezechiae Hierosolyma obsedit, et Salmanassar, qui Samariam ceperat. Id quod divinis literis esse contrarium Hieronymus in Isaiae 6 caput edocuit. Atque Tobiae capite I Salmanassar dicitur fuisse pater Sennacherib. At nihil est, ut ille ait, omni ex parte beatum. In opere, ut ita dicam, inmenso raro pecasse fecilissimum fuit. Verum de Eusebio haec satis. Sozomenus sequitur, de cuius nos fide et auctoritate dicere Divus Gregorius cogit. Qui historiam illius duabus praecipue causis improbavit. Una, quod saepe in ea mentitus sit. Altera, quod Theodorum immodice extulerit, quem constat et haereticum fuisse, et in quinta synodo ab ecclesia damnatum. Equidem Sozomeni mendacia non excuso. Graecus namque fuit, et natio haec, ut diximus, est fuitque semper ad mentiendum promptula. Atqui in novem ecclesiasticis historiae libris, quos ante hos paucos dies Musculo interprete accepimus, nihil tale Sozomenus scribit, quale secundo loco illi Gregorius obiicit. Tantum ait, Theodorum discipulum Libanii fuisse, ad quem

prolapsum Chrysostomus epistolam dederit, qui etiam postea episcopus Mopsi Vestae fuerit constitutus. Andreas certe in concilio Florentino, ubi pro ecclesia Latina respondet, huius historici testimonium non solum usurpat, sed etiam probat. Cum enim imperator Paleologus interrogasset, num congruum esse, ut Synodus historiae auctoritate niteretur, Andreas illi respondit, ad res gestas cognoscendas synodum historia uti debere. Tum imperator historiam illam, ait, in nostra religione debemus suscipere, quam maiores nostri probaverunt, aliam vero minime. Cui Andreas, de Romanorum, inquit, aut Graecorum aut regum bello historia nequaquam in synodo uti debemus, sed cum historia haec, scilicet, Hermii Sozomeni ecclesiastica sit, in qua omnium synodorum acta et patrum sanctorum definiciones explicantur, cur ei credendum non est? Hactenus in concilio Flrentino sessio 7 Non videtur itaque hoc consilium fidem Sozomeno abrogasse, sed habuisse. Sed huic argumento responsum facile atque expeditum est. Illi vero alteri non video quemadmodum responderi possit, nisi dicamus aut Gregorium alios libros Sozomeni legisse, qui in manus nostras non venerunt, aut memoria lapsum pro Theodorito Sozomenum scripsisse. Nam Theodoriti verba illa sunt, quae Gregorius retulit. Libro quippe historiae suae quinto, capite 27 Theodorum istum doctorem praeclarum fuisse scribit. Et capite 40: Moritur, inquit, Theodorus episcopus Mopsuestias, cum omnium ecclesiarum doctorum, tum haereticae cohortis profligator. Theodoritus ergo erat eo nomine damnatus. Qui et revera ob eam causam damnatus est in quinta synodo generali actione 5 canone 13 et 14. At Theodorus canone 12 Meruit etiam Theodoritus ea ex causa damnari, quod impie adversum Cyrillum et primam Ephesinam synodum scripsit, duodecimque Cyrilli capita reprehendit, quae rectam fidem continebant. Nec vero de Theodorito desperare quispiam debet. Nam, ut Bessarion in oratione quam pro unione apud patres Florentiae habuit, affirmat, suum postea cognovit errorem et in concilio Chalcedonensi palinodiam recantavit. Verum, ut haec cumque habeant, illiusmodi errantium patrocinia historiae eleuant et auctoritatem et fidem. Quo mihi nomine, ut caetera omittam, Socratis Scholastici minus historia placet. Etenim et Origenis ipse quoque patronus est et Nestorium excusat et Cyrillum mordet et Alexandrum vellicat et in reiectione presbyteri poenitentiarii homousianorum innocentiam infamat. De tertia vero regula in historiae iudicio servanda hactenus. Ac perspicua sunt haec quidem et in vulgari prudentia sita. Nam in quibus animi quaedam maior vis acriorque in iudicando prudentia est, ii sine hisce regulis exacuendo illam ingenii aciem vera deligent reiicientque contraria. Mihi sane aliquando, et verum ipsum in scribentis sinceritate candoreque relucet et mendacium contra auctoris quidam angor et calliditas patefaciunt. Sincera mihi crede, veritas est, et si animum repurgatum invenerit, ipsa per se recte influit. Falsitas cicuitiones quaerit et anfractus, seque verborum ambitu sollicite circundat et protegit. Atque etiam cum in historiae ratione quid quemque deceat considero, facile intelligo, historicos non solum falso, sed imprudenter res quasdam memoriae prodidisse. Quis enim vel mediocriter prudens ab apostoli Thomae Ioannisque evangelistae persona illa non videat abhorrere, quae in rebus eorum gestis referuntur, ut aut ille iniuriae vindictam expetierit, aut hic rupta veste suumque ipsius caput tundens equum acceperit, ex ecclesia quantum potuerit properaverit, et senex adolescentem iuveniliter fuerit insecutus.

Non itaque prudentibus et ingeniosis iudicandi praecepta diligenter elaborata dedimus, sed, ut dicitur, crassa pinguique minerua rudioribus. Nec vero adeo stultus ego sum, ut existimem in has formulas omnia historiae iudicia conclusa et comprehensa. Sed si quae fuerunt praescribendae formulae, hae videntur potissimum consentanae convenientesque fuisse.

IN QUO 15, 16, 17 ET 18 ARGUMENTA REFELLUNTUR

Quanquam ex his, quae capite superiore diximus, argumentorum eorum refutatio apparet, quae 15 loco 16 17 et 18 sita sunt; sed ordine tamen refutanda sunt singula, ut scholae etiam minutis theologis morigeremur. Et in 15 argumento quidem Philonis primum auctoritas quaeritur. Quae sane magna fuit, sed breuiarium illud temporum Philonis non fuit, nec libellus alter de antiquitatibus, quem constat eiusdem esse farinae. Iosephi vero in historia fidem non Romani modo principes, sed viri quoque ecclesiae celebrarunt. Egesippus bonus in primis auctor, vir probatae fidei ac gravis omnino historicus Iosephum egregie laudat, quod ad historiae auctoritatem pertinet quidem, nam quod ad religionem, consortem eum facit perfidiae Iudaeorum. Hieronymus non dubitat locum illi inter ecclesiae scriptores dare, atque adeo eius de rebus gestis monimenta inter ecclesiasticas historias recensere. Eusebius Caesariensis, Sozomenos, Nicephorus, ut alios omittam, miris modis Iosephi historiam commendant. Quin et Iosephus ipse historiam suam grauibus probabilibusque rationibus commendavit. Quae non minorem faciunt fidem, quam si eaedem ab Hieronymo aut alio quopiam auctore positae fuissent. At serpentis poenam nimium crasse interpretatur, vim ligni scientiae boni et mali falsam fictitiamque commemorat, Herodiadem scribit non Philippi, sed Herodis uxorem fuisse, qui Herodis quoque tetrarchae frater erat, templum in secundo anno regni Darii dicit esse perfectum, seniorum lamentationes cum templi veteris amplitudinem recordarentur, non ad novum fundatum, sed ad iam consummatum refert; aliaque demum ait partim scripturae sacrae partim veris aliis ac probatis historiis adversa. Plane ait, non inficior. Sed errores fuere ignorantis, non mendacia fallentis. Neque aequum est paucis e maculis labem toti narrationis corpori aspergere. Egregius itaque historicus Iosephus fuit, quamadmodum Egesippus affirmat, et rerum indagini sobrietatique sermonum attentus. Quod vero in temporibus notandis eum quidam reprehendunt, id iure an iniuria faciant, non facile dixerim. Equidem eiusmodi errata indoctis negligentibusque librariis prompte ac libenter adsigno. Iulii porro Aphricani quinque de temporibus volumina in manus nostras non venerunt. Qua re de eius historiae fide ipsi semper nos iudicare non possumus. Sed extat Gelasii praeiudicium, quod in argumento obiectum est, idque sequi Theologos opportet de rebus eius modi iudicaturos. Opuscula, inquit, Tertulliani sive Aphricani apocrypha. Quo in loco an Iulium Aphricanum voluerit Gelasius improbare, non satis expeditum est. Primum enim de Iulio Aphricano nullus veterum malam opinionem habuit. Eusebius vero ac Hieronymus unique eius de rebus gestis testimonia colunt. Nec Iulius hic est in

fidei doctrina reprehensus. Nam quod historiam Susannae fictam esse credidit, in eo virorum doctissimorum errorem secutus est. Atqui ob peccatum unum, cuius vel probabilis excusatio est, omnia Iulii opuscula a Gelasio damnari, non fit mihi profecto verosimile. Eadem quippe culpa, si culpa fuit, Iulio fuit cum doctoribus ecclesiae communis. Vix enim reperias quemquam, qui non in aliquo errarit. Deinde, quorsum Gelasius, quasi nihil interesset utrum hic an ille damnaretur, in eam formam censet? Opuscula Tertulliani sive Aphricani apocrypha. Atque si duo auctores illi essent nominibus reque etiam ipsa differentes, more suo Gelasius utriusque singillatim opera condemnasset. Cum autem Tertullianum sive Aphricanum una confessione notat, non est existimandus auctores diversos, sed eundem intellexisse. Mihi sane huius modi coniecturae suspicionem afferunt, locum esse corruptum, ut alia in hoc capite pleraque, et particulam, sive, scriptorum vitio additam. Legendum itaque esse: Opuscula Tertulliani Aphricani apocrypha. Nisi forte Aphricani cognomen quidam Tertulliano impertiebant, quocirca in eum modum sententiam Gelasius tulerit ut sive nomine proprio seu cognomine a quolibet vocaretur, intelligeremus esse damnatum. Reliqui sunt Eusebius et Sozomenus, quorum auctoritas quintadecima tandem argumentatione urgebatur. Verum de his auctoribus quid senserim, quid censuerim, capite superiore habes. In quintodecimo argumento nullus scrupulus obiectus est, qui non fuerit excussus. In sextodecimo autem Innocentii decretum primum obiicitur. Sed ille, si ecclesiae monimena probat, non statim gentilium historias improbat. Sunt hae, fateor, usui ecclesiatici fori litiumque vulgarium parum aptae, quanuis et in hunc usum possint esse aliquando utiles, sed quibus in locis et quaestionibus, quoniam a praesenti instituto alienum est, non est operae pretium dicere. In sacrarum vero literarum expositione, quod in capite huius libri secundo fuse diximus, historiae profanae multo omnino valent. Quamobrem, si quaestio circa divinas literas incidat, et concilia, et caeteri ecclesiastici iudices eiusmodi historias negligere nec debent nec possunt. Nec his solum scripturae usibus gentium historiae accommodantur. Qui sunt alias Theologis necessariae, quemadmodum et nobis ante explicatum est, et sequentibus quoque libris explicabitur. Andreas porro in synodo Florentina nihil aliud docet, nisi Graecorum aut Romanorum bella cognoscere nequaquam ad synodum pertinere. Poterat dicere Troianorum aut etiam Florentinorum. Nam Graecorum ac Romanorum bella quaedam cognita utilissima sunt prophetarum vaticinationibus explicandis. Sed haec facillima sunt; cetera persequamur. Quae et ipsa post ea, quae retro disseruimus, nihil difficultatis habent. Sane in responsionem decimi septimi argumenti ne verbum quidem unum adiiciendum censeo, quippe quod, nisi ego fallor, in capite 6 accurate est ac diligenter expeditum. Duodeuigesimum ergo idemque postremum quam brevissime potero expediam, quo iam fit tandem huius loci finis. Duo igitur argumentorum genera Theologus usurpat. Unum est certum, alterum probabile. De utrisque proximo libro est latius disserendum. Nunc in pauca restringam. Non est necesse, Theologus certa semper principia sumat. Ex incertis, probabilia sint modo, argumentationes aliquando conficit, non ad vincendum quidem, sed ad pesuadendum idoneas. Stultus vero Theologus ille erit, qui in omni suo syllogismo res necessarias velit rebus quoque necessariis addicere. Sunt enim nonnulla adeo implicata et obscura ut prudentiae theologicae sit, non ea demonstrare velle, sed suadere, non patentius illustrare, sed utcumque expedire.

In huiusce modi itaque argumentorum genere si quis humanae fidei probabilitate usus fuerit, falli nimirum aliquando poterit, reprehendi sine iniuria non poterit. Atque etiam, quemadmodum supra diximus, quaedam ita certo humana fides tradit, ut ea in dubium vertere stultitiae sit argumentum vel certissimum. Haec si in usum suum Theologus vendicarit, nihil fallax, nihil imbecillimum ineptumve conficiet, sed rem veram firmam, rationique tum humanae tum etiam divinae consentaneam. Verum ab his historiae partibus, quae sunt expositae, quemadmodum ducatur argumentum, satis expositum videtur. Omnia igitur argumenta theologica manare a fontibus decem, dictum est in primo libro. In decem autem sequentibus libris, cuiusmodi argumenta e singulis locis erui possint, ostensum est. Quae dicta sunt fortasse longius, quam instituta causa postulabat: sed breuius certe, quam res tantas posse a me dici existimaram. In historiae humanae auctoritate explicanda fateor magna mihi longitudo orationis fuit. Sed nullus e locis Theologiae erat, ubi aut latior occurreret differendi materia, aut me opporteret magis cura, diligentia, industria elaborare. Quod etsi minus praestiti quam rei magnitudo desiderabat, non tamen frustra elaboraui. Admonere enim reliquos potui, ut accuratius scribant: et res vel meliores addant, vel superuacuas detrahant, vel disperse, et diffuse dictas angustius et contractius astringant, breviter, si quid norunt rectius istis, candidi impertiant.

DE LOCORUM USU IN SCHOLASTICA DISPUTATIONE