De locis theologicis

Ac primo quidem argumento refellendo non est opus quicquam praeter ea, quae sund dicta, adiicere. Ostendimus enim, ut opinor, scholasticae theologiae asserendae non deesse ecclesiae scripturaeque sanctae testimonium. Quae testimonia nos habuimus, ea iam protulimus aliisque forte post et plura et graviora proferentur. Secundum etiam argumentum nihil minus confutatum est. Diximus enim, id quod etsi saepe dictum est, dicendum est tamen saepius, factiones in schola, quasi iuratas, studium contradicendi et si quae sunt similia mala, non scholae, sed hominum vitio contigisse. Alioqui decreta multa sunt inter scholasticos certa et firma, eoque magis, quo nulla unquam factio ea in quaestionem revocavit. At tertium argumetum difficillimum est, egetque disquisitione non parva. Quare si longiorem orationem huius argumenti difficultas exigit, non debet lectori molestum esse: nam et orationis longitudo magnitudine utilitatis pensabitur. Principio autem theologos omnes admonitos esse velim, ut sepositis non affectibus modo, sed opinionum etiam praeiudiciis, de causis fidei prudenter graviterque decernant. Non enim si quidquam in schola bonis etiam temporibus inveteravit, mox fidei dogma existimandum est. Sunt autem nonnulli qui per eas persuasiones, quibus a principio sunt imbuti, de rebus gravissimis sententiam ferunt temeritate quadam sine iudicio, repentino quasi vento incitati, quae longe alia esset, si iudicio considerate constanterque lata fuisset. Hi autem in eo primum errant, quod scholae opiniones a certis constantibusque decretis non separant. Deinde errant in eo quod duo rerum genera confundunt, unum earum,

quae ad religionem attinent, earum alterum, quae hanc ne attingunt quidem. Ac si sanctorum veterum consensio, ut libro superiore definitum est, non in omnibus legis quaestionibus sequenda nobis et tenenda est, sed solum in fidei regula: nec quaevis illorum etiam in re gravi communis opinio fideles astringit, sed firmum constansque iudicium: ecquid de recentioribus scholae theologis dicere oportet, quos veteres illi longe et vitae merito et scripturarum usu et auctoritatis pondere superarunt? Verum his de rebus non necesse habeo dicere ea, quae me viri multi pii cupiunt commemorare, tametsi causa postulat, tamen quia postulat non flagitat, praeteribo. Quoniam vero utriusque erroris exempla cum alias saepe posui, tum in duodecimo libro varia etiam adiuncturus sum, uno nunc exemplo contentus ero, quod satis erit tamen, ut ii qui in censuris Theologicis praecipites esse solent, suae temeritatis admoneantur. Magister ergo sententiarum dixit baptismi sacramentum fuisse ante Christi mortem et a Christo ipso institutum, et ab apostolis ministratum. Huic D. Thomas caeterique scholae Theologi assensi sunt. Nimirum Divum Augustinum Magister secutus est, cuius opiniones schola libenter amplectitur. At enim si quispiam forte fuerit opinatus, baptisma novae legis verum et proprium idemque primum sacramentum non prius a Christo editum quam in cruce passus sit: non statim vexare eum gravi Theologiae censura debemus. Sed primum illud expendere, num Theologi hoc loco quasi re certa et confecta quicquam plane suo iudicio definiant, an potius re nondum satis ad liquidum explorata probabiliter opinentur. Deinde id etiam vestigare, pertineatne ad catholicam fidem Christum sacramentum hoc ante passionem suam edidisse, an non. Ac magister sententiarum quidem nihil certo statuit, sed probabiliorem opinionem elegit. Commodius, inquit, dicitur etc. Augustinus quoque: Baptizabat Christus, inquit, non per se ipsum, sed per discipulos suos. Quos intelligimus iam fuisse baptizatos, sive baptismo Ioannis, sicut nonnulli arbitrantur, sive, quod magis credibile est, baptismo Christi. En Augustinus non certo pronunciat, Apostolos prius esse baptismo Christi baptizatos, quam illud baptisma administrarent, cuius Ioannis tertio et quarto capite mentio fit. Quin ubique docet nos ignorare quando Apostoli fuerint baptizati. Nullo autem pacto fit verisimile, si Apostoli veri sacramenti baptismatis iam inde administri erant, eos non prius idem sacramentum accepisse. Quo fit, ut utrumque iuxta in opinione non infirmo constantique decreto situm sit. Praeterea et in forma baptismatis illius scholastici dissident. Nam Magister et Adrianus existimant Apostolos tum etiam nomine trinitatis baptizasse, id quod ego mihi persuadere non possum. Alii vero tradunt eos baptizasse in nomine Iesu Christi, quod verosimilius est. Sed haec in baptismi forma tanta dissensio a certitudine dogmatis aliena est. Non itaque certum quippiam Theologi de hac re statuere voluerunt. Nec Divi Thomae verba, si quis attente legat, aliud prae se ferunt. Videtur, inquit, quod baptismus ante Christi passionem fuit institutus, etc. Quo scilicet verbo Divus Thomas uti fere solet cum res non est plana et definita. Itaque existimo D. Thomam, cum dixerit videri, hoc ipsum sensisse quod dixerit, videri modo, non etiam oportere. Quid autem definisset vir alioqui prudens et gravis in ea re, quam rem ad fidem nihil attinere intelligeret? Non enim aut e literis sacris, aut ex apostolorum institutis colligi certo potest baptisma, quod apostolis statim a conversione sua in usu erat, peccata remittere, gratiam conferre.

Nam quod Augustinus refert qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus,non oportet de baptismi mundicie intelligi, sed de ea, de qua postea, iam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis. Quod vero a quibusdam refertur, Ego nesciebam eum: sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Supe quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat Spiritu sancto,id nihil etiam cogere, ultro quoque ipi fatentur, qui eo testimonio abutuntur. At constat apostolos baptizasse Ioannis tertio et quarto, et non baptismo Ioannis, ut notum est, ergo baptismo Christi. Sic enim Magister argumentatur. Sed hoc argumentum infirmius et incertius est, quam ut quid firmum certumque conficiat. Baptismus enim Ioannis dupliciter vocari potest, aut Ioannis instituto et auctoritate exhibitus, aut baptismus aquae, qualis baptisma Ioannis erat, qui videlicet nihil aliud esset quam meditatio quaedam et praeparatio ad novae legis sacramentum. Baptismus item Christi, aut sic vocari potest quia Christo iubente et auctore ministratus est, aut quia institutus a Christo ad abluenda peccata. Dicetur ergo, nec absurde id quidem, illud apostolorum baptisma, cuius Ioan. 3 et 4 capite mentio fit, non fuisse Ioannis Baptistae in priore sensu, sed in posteriore tantum. Fuisse autem baptismum Christi, quoniam illius praecepto et auctoritate apostoli baptizabant. Unde si quis colligat iam tum illum fuisse verum novae legis sacramentum, pari ratione argumentabitur unctionem, qua apostoli ante passionem usi sunt, iam inde a principio fuisse verum et proprium extremae unctionis sacramentum. Quod tametsi nonnulli theologi asseruerint, non tamen expeditum est. Apud veros sane gravesque theologos, Unctionem extremam sacramentum esse fidei dogma est: an ante Christi passionem, an post fuerit institutum nihil ad rem existimant pertinere. Quod idem et de sacramentis confirmationis et poenitentiae sentiunt. Nec video cur de baptismo nos aliter sentiamus, putemusve fidei quaestionem esse, num ante passionem Christi hoc sacramentum fuerit institutum. Institutum enim esse dictu quidem est proclive. Itaque fere theologi loquuntur: sed quis est tandem, qui hoc esse verum idoneis argumentis ostenderit? Quid? quod Theophilactus in caput Ioannis tertium et Chrysostomus homilia in Ioannem 28 diserte negant illud baptisma, de quo agimus, sacramentum esse, quod peccata remitteret gratiamque conferret? Quid? quod Hieronymus in dialogo adversus Luciferianos, cum duplex baptisma distinxisset, perfectum et imperfectum, non obscure docet, nisi in cruce et resurrectione nullum baptisma perfectum esse? Quamobrem Ioannis baptisma¹ fuisse imperfectum. Quid? quod Leo in epistola ad episcopos Siciliae inscripta eorum omnino videtur sententiae subscribere, qui contenderent baptismi sacramentum non quando Christus ab Ioanne baptizatus est sed post resurrectionem editum et constitutum? Quae non eo dixi, candide Lector, quo scholae communes opinationes improbarem. Nos enim ea Theologia plus utimur, in qua dicuntur ea, quae non multum discrepant ab opinione communi. Quid ergo est? Primum opinionem a dogmate secerni et internosci volumus. Deinde theologos admoneri, ne affectu animi, qui plerumque brevis est et ad tempus, sed maturo iudicio de rebus hisce pronuntient, in quibus praesertim non ita facile expediri potest ad fidem pertineant necne.

Nam si in exemplo, quod modo posuimus, eas rationes scripturaeque testimonis liberet adiungere, quibus a contraria parte adversus communem scholae opinationem pugnari potest: quaestio forte in utramque partem adeo ambigua redderetur, ut difficile esset iudicare utra cum fide magis et religione consentiat. Sed, ut dixi, non disputo nunc scholae communis opinio verane an falsa sit: quamquam ab instituto nostro non adeo fortassis alienum, sed id ago, scholasticas opiniones oportere a decretis seiungere, fideique quaestiones ab his, quae modo huc, modo illuc transferuntur, et sine pietatis iactura possunt in utramque partem disputari. Decreta arcte tenere debemus, accurateque defendere: opiniones non item, sed si non cum Academicae, at cum Christianae modestiae temperamento. Pro fide, etiam cum vitae discrimine pugna sit; pro his, quae fidei non sunt, sit pugna, si ita placet, sed incruenta sit tamen. Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque disserere, licet iudicare constanter, vere doctisque et indoctis utiliter. Quorsum haec, inquies, non solum longe sed longis etiam ambagibus repetita? Nempe ut explicaremus id quod cap. superiore in conclusionibus breviter significatum est, nos non in scholae opiniones, sed in certa constantiaque de fide moribusque iudicia iurasse. Haec huius loci est defendere, illas alterius et loci et temporis. His igitur expositis facile, ut opinor, tertium illud argumentum refelli potest. Nego enim scholae certo constantique decreto finitum, Matrimonium sine ecclesiae ministro contractum esse vere et proprie sacramentum. Nego eam rem ad fidem et religionem attinere. Nego omnes scholae Theologos id asseruisse. Haec tria cum docuero, argumentum positum omni ex parte refutatum erit. Ostendam ergo primum opinionem communem illam esse non scholae dogma firmumque iudicium. Qui hoc intelligi potest? Quia de hac re Theologi videlicet ita disserunt, ut nihil finisse velle videantur. Lege Magistrum, D. Thom., Scotum, Bona. Ricar. Palu. Duran. caeterosque scholae Theologos, et nisi statim eorum pendentes ac vacillantes animos deprehenderis: tum vero me aut stultum aut temerarium iudicato. Nam et cum quaerunt an matrimonium² conferat gratiam, id quod eo loco maxime finiendum erat, non definiunt tamen: sed in his referunt quae in hominum opinione sunt posita. In materia item et forma huius sacramenti statuenda adeo sunt inconstantes et et varii, adeo incerti et ambigui, ut ineptus futurus sit qui in tanta illorum varietate ac discrepantia rem aliquam certam, constantem, exploratam conetur efficere. Quod si in forma et materia sacramenti, quae res in sacramentorum tractatione vel gravissima est, ambigue Theologi inconstanterque loquuntur, nec definiunt omnino quicquam: cur in ea quaestione, quae et levior est et minus ad sacramenti huius constitutionem necessaria, aliquid eos certi praescripsisse fateamur? Concilium certe Florentinum de materia, forma, ministro sacramenti matrimonii praestituit nihil, id quod sine dubio faceret, cum hoc in caeteris omnibus ecclesiae sacramentis fecisset, si de iis rebus videret quidpiam esse a Theologis in schola definitum. Praeterea, num Matrimonium sine ecclesiastico administro novae legis sacramentum esset, nec proprie et expresse in quaestionem Theologi vocarunt, nec via et ratione, ut solent, vestigarunt, nec argumentis ullis concluserunt. Qui igitur vult eos sine disquisitione attenta, sine diligenti tractatu, sine idoneis argumentationibus certo de rebus Theologicis pronuntiasse, hic videat ne eadem opera illis et iniurius sit et rebus quoque gravissimis deroget fidem.

Adde quod in conciliorum scriptis ac summorum Pontificum epistolis decretalibus id observandum est, ut non quaevis simplex aut affirmatio aut negatio certum sit exploratumque iudicium. Sed sunt notae quaedam peculiares, quibus certas conciliorum Pontificumque definitiones internoscimus: quaemadmodum libro quinto³ latius explicatum est. His ergo notis ac multo etiam magis schola quoque decretis secernendis uti debemus. Alioqui si quaecumque scholasticorum simplex assertio dogma fidei certum est: maior est profecto horum quam Pontificum et conciliorum auctoritas. Quod si probari nemini potest, illud certe probari omnibus necesse est, Theologos hoc loco et quaestione nihil omnino definisse. Etenim nec sententiam adversam haereticam erroneamve dixerunt, nec quod dixerunt id firmiter catholicis amplectendum, breviter nullam notam interposuere earum, quae certa constantiaque iudicia indicare solent. Quae cum ita sint, id quod primum conficiendum erat confectum est: Theologos ea de re, quam modo versamus, nihil certo et constanter decrevisse, sed incerta inconstantique opinione probabilem unius sensum caeteros esse insecutos. Ita casu quodam communis forte consensio facta est. Cum contra usu quoque venire potuerit, ut si primus asseruisset non omne fidelium coniugium sacramentum esse sed quod religiose sacrateque fuisset constitutum; secundus, tertius ac deinceps reliqui, quoniam probabile etiam id esset, eandem sententiam sequerentur. Sequitur ut ostendam quicquid Theologos opinari contigerit nihil tamen ad fidem spectare, an eiusmodi matrimonium ecclesiae sacramentum sit an non sit. Quod, ut mihi videor, uno hoc argumento facile et evidenter expedio. Tres sunt res, quibus efficitur aliquid ad fidem pertinere: aut enim in sacris libris habetur scriptum, aut apostolicis institutis est traditum, aut ex utrislibet plane certa complexione et consecutione colligitur. Nulla autem harum rerum efficere potest matrimonium sine ministro prophane contractum esse novae legis sacramentum. Ubi ego, si Thomistae omnes cum Scotistis existant, si cum antiquis iuniores volent contra me pugnare, tamen superior sim necesse est. Non enim, quemadmodum nonnulli putant, omnia sunt in Theologorum auctoritate. Est quaedam tamen ita perspicua veritas, ut eam infirmare nulla res possit. Experiantur hic quantum⁴ possunt vires suas, si qui forte contra voluerint dicere, et cum in hac eos causan sacrae literae, apostolorum traditiones, Scholae syllogismi destituerint: tum vero, nisi rudes et tardi sunt, mecum omnino intelligant eam quaestionem minime ad fidem attinere. At argumentabitur quispiam fidelium matrimonium esse sacramentum novae legis; non autem esse maiorem rationem de uno quam de alio, omne igitur fidelium matrimonium esse sacramentum. Appelletur vero hic Theologus, aut hoc etiam nomine dignus putetur? Dum quidem ita argumentabitur, non modo Theologus, sed Philosophus aut etiam Dialecticus omnino habendus non erit. Anne ad hunc modum graves Theologi ratiocinantur? Anne hisce argumentis adducti de rebus fidei pronuntiant? Equidem baptisma sacramentum esse scio, sed si formam sacram ministrumve non habeat, baptismus erit, sacramentum non erit. Unctionis quoque sacramentum agnosco: sed sine sacra forma, sine ecclesiae ministro, unctio quidem esse poterit, sacramentum vero esse non poterit. Poenitentiae demum sacramentum amplector: at sine forma sacra et ministro poenitentiam reperio, sacramentum reperire nec debeo nec vero possum.

Sic igitur, tametsi matrimonium sacramentum est, non ideo tamen coniugium quodcunque venerari cogimur, sed id quod formam sacram habeat, et a vero ecclesiae ministro consecratum sit. Alioqui, si quodlibet fidelium coniugium Theologis necessario sacramentum est, quis Scotum tuebiur, qui coniugia, quae solis nutibus contrahuntur, negat esse sacramenta? Etenim non Magister et Divus Thomas modo, verum etiam concilium Florentinum docet omnia sacramenta verbis constare, quae si desint, nullum omnino confici sacramentum. Quod si semel admittimus formam sacramenti esse posse aliquando nutus verborum loco substitutos, nullo pacto effugere poterimus quin et mutus sacerdos a peccatis absolvere, et mutus episcopus sacris initiare possit. Atque matrimonium non aliis quandoque nutibus contrahitur quam carnali copula. Cum enim post sponsalia sponsus et sponsa affectu maritali coeunt, fatentur omnes et iurisperiti et Theologi verum matrimonium confici. At carnis commixtionem novae legis proprie sacramentum dicere absurdum est. Spiritus quippe sanctus et sacramenti gratia per coitum non datur. 32. quaest. 2. cap. connubia. Non igitur ecclesia docet quodlibet fidelium matrimonium sacramentum esse. Nisi quis adeo desipit ut Caietanum damnet, qui et probabilissime, et me quidem iudice, verissime matrimonium quod inter absentes per literas procuratoresque contrahitur sacramentum esse inficiatus est. Nam qui in hoc Caietanum errasse clamant, hi non intelligunt nec quae loquuntur, nec de quibus affirmant. Quodsi nullo idoneo et necessario argumento, sed stultis turbulentisque clamoribus alienas refellere sententias pergunt, atque adeo damnare quae probabiliter et vere dicta sunt, tum nos in quiete et silentio taciti illorum stultitiam amentiamque ridebimus. Concedant illi unum pro altero sacramentum sumere, cum pro altero contrahit⁵. Concedant sacramenta Christi absentibus administrari, eisdemque et gratiam conferre et peccata remittere. Non enim, quoniam haec absurda sunt, concedere potius volumus eiusmodi contractus, qui inter absentes transfiguntur matrimonia quidem verissima esse, vera sacramenta nullo modo. Quibus ex rebus breviter disputatis, intelligi potest non solum non esse dogma fidei omne fidelium matrimonium sacramentum esse, sed etiam contrariam omnino sententiam probabiliorem esse. Quod si licuit Scoto et Caietano, ut vere licuit, matrimonia, quae vel non verborum sed rerum notis, vel per procuratores conficerentur, ab ecclesiae sacramentis eximere, ecqua religio nos astringit ut matrimonium, quod civiliter et prophane Iudaeorum, Saracenorum, Ethnicorum more sine sacris caeremoniis sineque ecclesiae ministro contrahitur sacramentum esse proprie fateatur? Praesertim cum contraria sententia non modo probabilior, sed et ad catholicam fidem tuendam facilior, et ad Lutheranorum tela depellenda solidior sit. Age vero, quando me in hunc locum deduxit oratio, quibus ergo argumentis persuasus sum, eisdem lectori persuadere conemur, matrimonium eiusmodi sacramentum proprie non esse, quod scilicet et signum sanctificationis sit et eiusdem sanctificationis in sumentibus digne causa sit. Quem laborem spero me non frustra suscepturum, cum videam mecum et rationes et testimonia et sacramentorum demum naturam totam mirifice consentire. Illud vero mihi persuasi primum, quoniam sacramenta proprie dicta sacrae sunt religionis caeremoniae. Sacrorum enim usus ad religionem, qua Deum colimus, pertinet. Quocirca sacramentum opus est religionis. In sacramentis quoque profitemur nos

salutem a Deo salutari quaerere, haec vero professio, quae fidei interioris externa testatio est, ad eam virtutem attinet, qua Deo cultum exhibemus. Atque peccata, quae in sacramentorum abusu sunt, virtuti religionis adversantur. Et Augustinus non quodlibet signum rei sacrae definit esse sacramentum, sed quod sit sacrum signum. Quibus rebus efficitur ut sacramenta divini cultus ac religionis sacra quaedam opera sint. Cum igitur matrimonium solis verbis viri et foeminae civiliter prophaneque contractum, licet rei sacrae signaculum sit, non sit tamen opus religionis sacrum: certe non est proprie sacramentum. Alioqui si rebus satis est significationem affigere ut sacramenta dicantur, serpens aeneus atque manna proprie sint sacramenta, atque adeo in universum omnia, quae gratia significandi res sacras instituta sunt. Id auoniam absurdum est, consentiamus verum illud esse quod posuimus, connubia sine sacro ministro sineque aliqua religionis sacra caeremonia inita non esse Christianae religionis sacramenta. Deinde, concilium Florentinum, enumeratis septem novae legis sacramentis, haec omnia sacramenta, inquit, tribus perficiuntur, videlicet rebus tanquam materia, verbis tanquam forma, et persona ministri conferentis sacramentum. Quorum si aliquod desit, non perficitur sacramentum. At in matrimonio, quod modo versamus, nullus est sacramenti minister, nullum ergo conficitur sacramentum. Nec vero audiendi sunt illi, qui putabunt virum ac foeminam esse sibi vicissim sacramenti ministros. Quos ego manifestis argumentis evincerem, nisi ad alia graviora festinaret oratio. Praeterea, fideles non se existimant esse sacrilegos, si non sunt in gratia quo tempore sic prophane contrahunt, in animis ergo fidelium inscriptum est eiusmodi contractum non esse ecclesiae sacramentum. Nam si sacramentum esset, sacrilegium haud dubie committeret is, qui in peccato mortali coniugem duceret. Atque si excommunicatus matrimonium huiusmodi contraheret, sacrilegus quoque bis esset, utpote qui sacramentis ecclesiae se indigne ingereret, quibus privatus per ecclesiam est. Quae omnia quam abhorreant a fidelium communi sensu facile, etiam si ego non admoneam, intelligitur. Ad haec Augustinusin epistola ad Bonifacium tradit oportere res ipsas corporeas, quibus sacramenta constant, imaginem et similitudinem gerere eius sanctificationis, cuius signa et causae esse dicuntur. Ut baptismus lotione exterius administrata spiritualis ablutionis, quam efficit, imaginem et figuram habet. Eucharistia refectione potus cibique visibilis invisibilem refectionem adumbrat. Eodemque omnino modo in caeteris sacramentis externa quadam actione et representatione sanctificatio interior deliniatur et quasi ob oculos ponitur. Matrimonium autem huiusmodi civile et prophanum nec sanctificationis imaginem gerit, nec ad sanctificandum sub quadam exteriore sanctitatis specie exhibetur. Non est itaque proprie sacramentum. Praeterea concilium Florentinum docet, idque Theologorum omnium decretum est, omnia sacramenta verbis constare tanquam forma, qua perficitur sacramentum. Incredibile est autem nisi a forma sacramentum perfici. Sicut enim humana forma hominem efficit et albedo facit album, ita prorsus necesse est a forma sacra quodcunque sacramentum existere. Atqui in matrimonio, quod civili more prophaneque contrahitur, nulla verba sacra sunt, nulla igitur est ibi sacramenti ne facies facies quidem. Nec vero dici potest verba, quibus utuntur contrahentes, nempe, ego te accipio in meam etc., esse huius sacramenti formam. Primo quia verba eius, qui suscipit sacramentum,

materia sacramenti esse possunt, forma esse non possunt. Forma siquidem ab agente existit in passum mediantibus causis administris. Sacramentorum ergo formae a Deo per sacrorum ministros in eos prodeunt, qui sacramenta recipiunt. Id quod inductione manifestissima liquet in omnibus sacramentis, quae sine controversia sacramenta sunt. Tum quia in omnibus sacramentis, licet materia sit res aliqua materialis et quae ante in humanos usus conferri soleat, forma tamen supernaturalis sit oportet, cuius scilicet et vis et significatus non a natura, sed a causa quadam superiore oriatur. Cum enim sacramentum quiddam supernaturale sit, forma qua constituitur per fidem accipienda est, non item per naturam. At illa verba, ego te accipio in meam, undique naturalia sunt, atque omnibus usurpata gentibus, quae etiam sine fide contrahunt. Adde quod forma sacramenti significat eum spiritualem effectum, cuius causa sacramentum esse dicitur. Nam sacramenta, ut in scholae proverbio est, efficiunt quod figurant. Significatio autem sacramenti in forma vel maxime elucet. Illa vero verba, ego te accipio in meam, nullius effecti spiritualis signa sunt. Verba insuper, quae sunt sacramentorum formae, divina institutione praescripta et determinata sunt, neque possunt hominum arbitrio immutari, quemadmodum D. Thomas in tertia parte demonstrat. At verba, quibus matrimonium contrahendum sit, nulla sunt omnino definita, sed innumeris verborum formis non synonymis, sed variis et dissimilibus eiusmodi contractus fieri potest. Non ergo verba illa, quibus utuntur sponsus et sponsa ad contrahendum, forma sacramenti Christiani sunt. Praeterea, quando verba aliqua sunt forma sacramenti, si nutus vel scriptura vel aliud unumquodlibet signum eorum loco verborum substituitur, inanis nimirum actio est. At si contrahentes loco verborum nutus vel scripturam supponant, aeque conficiunt matrimonium ac si verborum millibus uterentur. Quod profecto, si quis recte consideret, non leve argumentum est, cum verba contrahentium huius sacramenti materia sint. Nam praeterquam quod materiam sacramenti is qui suscipit administrare potest, formam non potest: cum in idem forte sacramentum verba loco materiae formaeque recurrunt, pro verbis, quae materiae vicem habent, nutus aliaque signa poni possunt, pro verbis autem, quae formae vice sunt, poni non possunt. Quae res in poenitentiae sacramento facile cernitur. Verba igitur contrahentium, pro quibus omnino verbis signa quaevis alia substituere licet, materia sacramenti esse forsitan queant, forma non queant. Id quod hoc etiam argumento confirmari potest. Nomen enim sacramenti pro materia accipi solet, pro forma non item: quemadmodum D. Thomas egregie diserteque docet 4. Sen., d.1, q.1, art. 1; q.5, art. 1 et dist. 3, q.1, ar.1; q.1, ad 2. Baptismus enim, id est, ablutio sacramentum est, non illa verba: Ego te baptizo, etc. Unctio, confirmatio poenitentiaque similiter. Verba autem contrahentium sunt sacramentum, ut idem auctor testis est additionum q.44 art.I ad.I. Dicimus namque matrimonium esse sacramentum. Matrimonium autem contractus ille est, qui ex amborum verbis constituitur. Verba igitur contrahentium materia sacramenti sunt, forma non sunt. Iam illa falsa et commentitia esse quis non videt, quae iuniores Theologi confinxere, ut civilem hunc humanumque contractum Christi et ecclesiae sacramentum esse tuerentur? Quae quidem plaeraque infidelibus valde nugatoria sunt, fidelibus autem parum solida. Hic tibi dicit contrahentes ipsos esse materiam sacramenti, hic, non ipsos sed consensum, alius, gestus et nutus, qui a viro foeminaque exceptis verbis adhibentur,

alius prioris loquentis verba materiam esse affirmat, posterioris formam. Quae utinam graviter, vere, probabiliter dicerentur, ne iure ab haereticis riderentur. Quorsum autem attinet, in re gravissima tenuiter, ne dicam ridicule, philosophari? Quorsum in re ad fidem et religionem necessaria tanta varietas et inconstantia? Non enim, ut Hieronymus ait potest unquam verum afferi quod diversum est. Et rursus, verum, inquit, non esse quod variat, etiam maledicorum testimonio comprobatur. Quid? Quod materiam nos et formam sacramenti quaerimus, hoc est res quasdam religione sacras, hi vero de forma materiaque contractus prophani naturalisque respondent. Nam si apud Ethnicos de pacti illius conventionisque materia et forma controversia esset, non aliter profecto illi ac nostri Theologi loquerentur. Ita Lutherus more suo Theologos satis iocose lusit, quod religionis nostrae sacramentum ex his, vel integrum et perfectum constituissent, quae penitus omnia in matrimoniis paganorum reperientur. Ac certe materiam et formam civilis naturalisque contractus, quibus in omni semper lege omnes usi sunt, quaeque perpetuo et fidelibus et infidelibus fuere comes, esadem omnino esse materiam et formam, quibus integra et perfecta nostrae religionis constituantur sacramenta, non Luthero dicam, sed vix cuiquam persuaderi poterir, nisi ei apud quem tantum opinio praeiudicata potest, ut etiam sine ratione valeat. Equidem cum ad respondendum argumentis Lutheri me comparo, quibus ille multipliciter sacramentum hoc conatur evertere, non id defendendum sumo, matrimonium eiusmodi sacramentum esse, in quo nulla sacri facies apareat, quodque univoce cum caeteris sacramentum esse ne cogitatione quidem informari posse videatur. Sed sive nostra opinio vera sive falsa sit, nihil enim moror si Lutherani de hoc matrimoniorum genere disceptare voluerint, intelligant se in scholae disceptationes incurrisse. Nec oportere catholicum ad eorum argumenta respondere. Sin vero argumententur matrimonium cum sacris caeremoniis, cum sacra materia, cum sacra forma, a sacro ministro administratum, quemadmodum in ecclesia Romana semper usque ab apostolis adeministratum est, si hoc, inquam, argumententur: sacramentum ecclesiae non esse, tunc catholicus respondeat fidenter, animose defendat, secure contra pugnet. Poterit enim consentaneas causas omni poscenti reddere de ea, quae est in ecclesia firma, perpetua constansque doctrina. Poterit fidem quoque nostram et suaviter insinuare fidelibus, et graviter ab infidelium calumniis vindicare. Quam ego cum Lutheranis disputationem libentissimo nunc animo aggrederer, si id huius libri institutum pateretur. Video autem me, plus quam ratio argumenti positi postulabat digressum esse. Si digressio tamen dicend est ubi quod in utramque partem adeo probabiliter disputari potest, hoc nos contendimus non ad catholicam fidem, sed ad scholae opiniones referendum. At ea res verbis paucioribus addici poterat. Poterat sane verum difficile est, ut in omni loco verba rebus quasi paria et remensa respondeant. Et libuit tandem quam plurimis argumentis addicere sine ecclesiae ministro coniugii sacramentum nullum esse, ut inde pateret eam quaestionem nullo modo ad fidem attinere, quod secundo loco pollicitus sum. Attende nunc Lector dum illum, quod postremum erat, absolvimus: Non omnes, inqua,. Scholae Theologici in eam sententiam convenerunt, quemadmodum in argumento

sumitur. Quin etiam nonnulli graves auctores nobiscum sentiunt. Atque in primis Guillermus Parisiensis in libro de sacra. tracta. de Matrimonio c.9. q.1 negat matrimonium veri nominis sacramentum esse et sacramentalem virtutem habere nisi sacerdotali ministerio consecratum fuerit.Nam Magistrum et Durandum non refero, qui in universum opinantur matrimonium gratiam non conferre. Qui profesto hoc loco non errassent, nisi communis opinio in extremo posita eis vehementer improbaretur. Patres item concilii Coloniensis aperte inficiantur clandestinum matrimonium esse proprie sacramentum, atque iidem quoque non obscure asserunt aliud esse verbum, quo contrahitur matrimonium, aliud quod efficit matrimonii sacramentum. Nec satis esse ad sacramentum ea verba, quibus mutuus consensus exprimitur. Sed aliud verbum requirendum quod, ut in caeteris sacramentis, accedens ad elementum faciat sacramentum. Quod utique verbum fidei sit, non naturae. Quorum in hoc sententiam difficile est factu non probare. In eo non probo, quod verbum illud, quo sacramenti forma continetur, non inde petunt unde semper catholicis petitum est. Enimvero quibus ritibus quibusque omnino verbis sacramenta ecclesiae conficienda sint, non aliunde verius, tutius, constantius peti potest quam ab ecclesiae Romanae perpetua consuetudine. Sed de his non est hic locus disserendi. Alio forte opportunius propriam huius sacramenti materiam et formam explicabimus. Nunc ad id quod instituimus. Non ii solum qus diximus nostrae sententiae assentiuntur, sed Petrus Palud. 4. sent. dist. 5. q. 2, imprudens in eam quoque descendit. Nam quum vir et foemina civiliter contrahunt, etiam si peccatores sint, nec poenitentiam agant, non credit eos esse reos sacrilegii. Id quod nullo modo probabile esset, si eiusmodi matrimonium esset verum ecclesiae sacramentum. Omnes quippe sine controversia sacrilegi sunt, qui post peccatum mortale sine poenitentia Christi sacramenta percipiunt. D. vero Thomas, licet in scriptis communes fere opiniones sequeretur, sed a veritate tandem rationeque coactus, nostrae opinioni suscripsit. Cum enim in 4 dist. I q.I art. 3 docuisset verba in omni sacramento necessaria esse, quinto id argumento impugnavit in hunc modum. Poenitentia et matrimonium sunt sacramenta: sed de integritate eorum non sunt verba aliqua, etc. Cui argumento ille quidem respondit quod matrimonium secundum quod est in officium, et poenitentia secundum quod est virtus non habent aliquam formam verborum. Sed secundum quod utrumque est sacramentum id dispensatione ministrorum ecclesiae consistens, utrumque habet aliqua verba. Hactenus D. Thomas. Et 4. lib. adversus gent., c. 78 non aliter docet nuptias sacramentum esse, nisi ad modum, quem diximus, per ecclesiae ministros populo dispensentur. Ea, inquit, quae per ministros ecclesiae populo dispensantur, sacramenta dicuntur. Matrimonium igitur, secundum quod consistit in coniunctione maris et foeminae intendentem prolem ad cultum Dei generare et educare est ecclesiae sacramentum. Unde et quaedam benedictio nubentibus per ministros ecclesiae adhibetur. Haec ille. Ac patrum quidem memoria matrimonium proprie esse sacramentum, ita demum proditum est, si sacerdotis ministerium interveniat. Sic Calixtus in epistola ad omnes Galliarum episcopos respondit. Sic Cyricius ad cumerium Tarraconensem episcopum c. 4 Sic Nicolaus 31. q. 2. c. Lotharius. Sic Hormisda, Evaristus, Isidorus, quos refert Gratianus. 30. q. 5 prodidere. Sic concilium Carthag. 4. c. 13 referturque 30. q. 5. c. sponsus. Sic concilium Lugdu. Et refertur 35. q. 3. c. Nulli. Sic concilium Lateranen. de

symo.c. cum in ecclesiae corpore. Sic concilium Constantien.sub Martino.5. in fine concilii. Sic Clemens de privile. Religiosi. Sic Ambr. Lib. 1. epi. epist. 1. quae scribitur ad Vigilium. Quorum ego testimonia nec adscribo, nec expendo, quoniam, ut dixi, alterius et loci et temporis est disputatio. Certe Evaristus matrimonium⁶ clandestinum sine sacerdote contractum tantum abest ut sacramentum ecclesiae fateatur, ut adulterinum etiam contubernium appellet. His adde quod nostrae etiam opinioni subscribunt iurisperiti propemodum universi. Qui, cum negant matrimonium gratiam conferre, sine dubio id intelligunt de contractu civili, quem sacramentum latius usurpato vocabulo appellant. At cum administratio sacerdotalis accedit, non obscure iurisperiti tradunt per actum sacerdotis consecrantis coniugium gratiam conferri. Ideoque non licere pro eo pecuniam accipere: quia sacramentum ecclesiasticum est. Ubi iureconsulti probabilius, ut equidem sentio, quam Theologi loquuntur. Tametsi Theologi etiam quidam docti sane et graves inventi sunt, quibus communis illa reliquorum sententia displiceret. Pro qua si qui adhuc contra nos steterint, non habent statim nostra placita damnare, sed idonea aliqua argumentatione refellere. Ego enim etsi non is sum, qui nihil unquam falsi approbem, sed ea, quae dissero tamen, non arroganter praeiudico, nec revoco ad arbitrium meum, sed vel sanctorum testimoniis, vel ratione probabili consentaneaque confirmo. Sic iure ac merito possum a viris doctis postulare, ut de me non nisi causa cognita iudicent. Quod si rationibus, quibus ego ducor, falsam me habere sententiam doceant, gratissime accepturus sum. Ut vero sine argumentis quisquam sola me asseveratione vincat, fieri certe vix potest. Sed de scholae auctoritate dictum est satis.