De locis theologicis

QUIBUS NOTIS QUAESTIONES FIDEI DIIUDICARI POSSINT

Quibus autem rationibus hanc diiudicandi facultatem assequi possimus, ne in constitutione causarum fidei erremus, accurate nunc et diligenter exponendum est. Et Cardinalis quidem Turrecremata (lib. 4 su. ecclesi. par. 2 c. 9) septem gradus ordine ponit propositionum catholicarum, quae eaedem cum in disputandi controversiam disceptationemque vocantur quaestiones fidei dicuntur. Primus earum est quae in libris sacris habentur expressae. Secundus earum quae ex hisce per certam et necessariam consecutionem fiunt. Tertius earum quae verbo tenus Christus Apostolis, Apostoli ecclesiae tradiderunt. Quartus earum quae in Conciliis uniuersalibus definitae sunt. Quintus earum quae a Sede Apostolica sunt fidelibus ad credendum propositae. Sextus illarum quae de fide et refutatione haeresum Sancti Doctores una mente unaque voce docuerunt. Septimus illarum est quae ex tertio quarto quinto et sexto generibus consecutione firma et necessaria deriuantur. Ex quibus capite sequenti distinguit etiam septem genera haereticarum propositionum, quae septem illis generibus propositionum fidei repugnant. At vero more iurisperitorum ista sunt tradita quae fortasse minutius in tenuissimas particulas conciduntur. Nobis tamen, qui docendi compendiariam viam et rationem profitemur, ad breviorem numerum et absolutam quandam disciplinae formulam redigenda sunt omnia. Cum igitur veritas fidei, ut paulo ante diximus, bipartita sit, et haec ad fidem mediate illa immediate pertineat, necesse est duos gradus propositionum fidei generales statim a principio collocare. Prior earum erit quae theologiae legitima principia sunt cuiusmodicunque sint illa, siue primaria siue secundaria, hoc est ea omnia quae Deus in se ipsis ecclesiae revelavit. Posterior vero gradus harum erit quae ex prioribus illis necessario colliguntur. Hoc enim genus conclusionum, ut cum rebus fidei colligatum, ad fidem etiam spectat. Ratio enim connexi, quum concesseris superius, cogit inferius concedere et, quum inferius negaris, superius item negare cogit. Rursum in superiore illo gradu duos intelligimus: unum earum propositionum fidei quas in libris canonicis sacri auctores scriptas reliquere; alterum earum quas verbo traditas ecclesia ut crederet a Christo et apostolis accepit. In posteriore itidem gradu duo genera intelliguntur: unum conclusionum eiusmodi quae e principiis solum fidei nascuntur; alterum earum quas non fides sola conficit sine externarum disciplinarum adiutorio, sed adscitis aut uno principio aut pluribus naturae ratione cognitis. Atque hae quidem tametsi non eodem loco et gradu omnes tamen simpliciter et sine additamento quaestiones fidei vocari possunt, nempe cum ex utrisque fidei veritas pendeat, cum utrisque coniuncta et copulata sit. Nam quaestiones illae quasi fidei appendices, quod nuper, et quid dico nuper? immo vero plane paulo ante dicebam, fidei quodammodo sunt, non simpliciter. Nec enim sic fidei adhaerescunt ut separari ab illa non queant. Aegrotat sane, ut ita dicam, in earum errore fides, non perit. Sed quoniam scripturae sacrae nativa et germana sensa obscura interdum et implicata sunt, nec semper exploratum est et cognitum quaenam illa sint quae sine scripto Apostoli memoriae prodiderunt, saepe etiam impeditum est et quasi tenebris circunfusum an conclusio controversa necessario e rebus fidei ducatur, id nos modo expedire atque explanare cupimus, quibus notis et signis cognosci ac distingui possit veritas fidei, tum illa quae in sacris scripta libris est, tum quae est verbo ab Apostolis tradita, tum demum ea quae ex harum vel altera vel utraque conficitur. Eo vero studiosius hoc negotium suscipimus, quod non modo scholae theologis utilissimum fore intelligimus sed illis etiam maxime necessarium quibus Apostolica

Sedes fidei cognitionem et censuram imposuit. Non enim parum in se habet fructus certa constansque ars in Theologia disserendi, nec sine hac arte eorum errores aequabiliter notari possunt qui a fide Christi et antiqua ecclesiae institutione desciscunt. Contrariorum enim, quod a philosophis vere dicitur, eadem est disciplina. Quare si veritates fidei catholicae constituimus, errores adversos pariter designamus. Age ergo conferamus pedem, ut aiunt, et ad rem propius accedamus. De rebus perspicuis, ut dixi, nihil praecipi oportet. Itaque si scripturae divinae locus, ut inde ordiamur, planum et apertum habet sensum vel ex contextu vel ex alio eiusdem scripturae loco vel ex verborum ipsorum clara luce, nullum nostrum praeceptum est. Ipse enim apertus scripturae sensus certum prae se fert catholicae veritatis indicium. Quo fit ut Lutheranorum plerasque haereses theologus vel mediocriter scripturae divinae sensis imbutus perfacile denotet. Nullum quippe negotium est eos errores inurere qui scripturae manifesto repugnant. Ut illi: Ecclesiam universalem in fide errare posse. Item: Humanas omnes actiones criminosas esse. Item: Tristitiam de peccatis non esse necessariam sed inutilem. Multi denique alii quos commemorare longum est. At enim de scriptura sacra dicta haec intelligi volumus, quam esse canonicam constanter sit ab ecclesia diffinitum. Nam quemadmodum in secundo libro docuimus, libellum Baruch non adeo explorate et firmiter in sacrorum numero ecclesia reposuit ut aut illum esse sacrum fidei catholicae veritas expedita sit aut non esse sacrum haeresis expedita sit. Libellus ergo iste siue quilibet alius qui in quaestionem citra crimen haereseos vocari possit, quantumuis clara et aperta inferat sensa, non statim efficiet certas atque constantes catholicae fidei veritates. Sed transeamus ad alia et in rerum difficiliorum iudicio e superioribus libris summa quaeque carpamus. Ex eo enim tempore haec res elaborata est ex quo locorum theologicorum¹ firmitudinem constituimus. Sit igitur prima praeceptio: Cum Scripturae Divinae sensus fuerit obscurus, tunc Ecclesiae intelligentia eadem est germana Scripturae intelligentia ex qua habebitur, crepet licet haereticus, et catholicae veritatis insigne certum et ad probandas theologiae conclusiones certi eius quem exquirimus argumenti delectus. Si enim Ecclesia certissimum ius habet discernendi verba Dei a verbis hominum, ut in secundo libro nobis constitutum est, habebit quoque idem ius ut in verbis ipsis sensum Dei ab hominum sensu discernat. Nisi credimus perinde scripturam Ecclesiae ut Ptolomaeo Aegyptiisque concessam vel certe ut nunc est concessa Iudaeis, quos scriniarios ecclesiae Christi Augustinus non ineleganter appellavit (Contra Faustum liber). Scimus autem utrunque depositum Ecclesiae commissum ut utrunque etiam perpetua fide conservet reddatque simul, quas accepit, et Scripturam et Scripturae intelligentiam. Spiritus meus, inquit qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo et de ore seminis tui amodo et usque in sempiternum (Is. 59). Ambas igitur res Christi Ecclesia custodit custodietque semper, et verbum et spiritum verbi. Item: Christus Spiritum veritatis promisit ecclesiae, qui cum illa maneret aeternus eique omnia suggereret quae illi a Christo sunt dicta (Ioan. 14.15 et 16). Item: Cum verum Dei Evangelium, quemadmodum Hieronymus elegantissime dixit (In epist. ad Gal. cap. 1), non in scripturis sit «sed in sensu, non in superficie sed in medulla, non in verborum foliis sed in radice rationis», si ecclesia scripturam haberet, non autem legitimum scripturae sensum, non haberet profecto verum Dei Evangelium atque adeo ne fidem Christi quidem, quae sine vero Dei Evangelio non est. Nec enim ad verba fides

sed ad sensa refertur. Alioqui et haeretici scripturas sine sensu loquuntur et diabolus scripturas etiam profert; sed in intelligentia falsa falsum Evangelium habent, certe non divinum sed humanum, immo, quod peius est, diabolicum. Cum vero inter catholicos et haereticos non de scriptura sed de sensu plurima controversia sit, si ecclesiae interpretatio non est certa intelligendi norma, ecquis erit illiusmodi controversiae iudex? Sensum enim suum pro sua virili quisque defendet. Quod si in exploranda scripturae intelligentia nullus est ecclesiae certus iudex, audeo dicere rempublicam fuisse nullam stultius constitutam (Vide lib. 3, c. 2 et c. 3, fundam. 4). Nullum enim disidiorum futurum finem, consensionen fidelium nullam, nullam fidei unitatem. Qua sublata non charitas modo et pax sed fides etiam ipsa penitus tollitur atque ipsum omnino ecclesiae nomen. Quod autem Apostolis Christus aperuit sensum ut intelligerent scripturas (Lucae 24), non id propter illos tantum sed multo etiam magis propter ecclesiam fecit. Ex quo intelligimus Christum ecclesiae suae librum signatum perpetuo aperuisse. Scripturae insuper intelligentiam Apostoli ecclesiis tradiderunt. Nam si non sensum sed verba duntaxat tradidissent, non utique praedicassent Evangelium omni creaturae nec docuissent omnes gentes servare quaecunque illis fuissent a Christo commendata. Qualis enim Evangelii praedicatio qualisue doctrina absque intelligentia esset? Nempe qualis aut puerorum aut psittacorum est, qui sine mente dant accipiuntque sonum. At Apostolicae traditionis certior testis nemo est quam ecclesia. Nam quid acceperit, ecquis clarius evidentiusque testabitur quam ipsa quae accepit? Scripturae igitur sensus ab Apostolis ecclesiae traditus penes ecclesiam est. Praeterea ecclesia columna est et firmamentum veritatis; at veritas vere et proprie in intellectu scripturae est, in scriptura autem improprie tanquam in signo. Quemadmodum urina figurate sana dicitur, cum animal id sit quod est proprie sanum. Si ergo ecclesia firmamentum est veritatis, firmam certe habet ac certam earum cognitionem veritatum quae in sacris litteris continentur. Sed quid opus est plura? Iam enim quartus superior liber comprobavit veram fidelemque omnem de ecclesiae auctoritate sententiam. Ostensum est autem multis et testimoniis et rationibus ecclesiam in fide errare non posse. Atqui nihil magis ad fidem attinet quam divinorum dictorum vera cognitio et sensus. In ecclesia igitur explorata scripturae intelligentia residet, ex qua nimirum intelligentia et compertum habere possumus fidei catholicae signum et eodem quoque signo errores contrarios denotare. Sane primae huius praeceptionis clarissimum exemplum est in paradiso terrestri, in fictione Adae de limo terrae, in Evae formatione de costa Adae, denique in tentatione serpentis (Vide lib. 6, cap. 3, conclu. 5). Quae omnia Origenistae allegoricis figuratisque interpretationibus perverterunt. Sed cum ecclesia semper ea non figurate dicta sed proprie ad historiam acceperit, iure illos synodus sexta actione undecima explosit. Secunda praeceptio: In ecclesiae nomine non modo fidelium omnium contio intelligitur verum etiam ecclesiae pastores et doctores, praesertim in concilio congregati. Haec ostensa nobis est lib. 4 cap. 4 concl. 4 et lib. 5 cap.4 conclu. 3. Praeceptionis vero huius exempla multa sunt, sed nos pauca ponemus. Illa Domini lege, Hoc facite in meam commemorationem (Lucae 22); omnes semper ecclesiae sacerdotes intellexere id praescribi, ut hoc idem ipsi facerent quod et Iesus Christus tum faciebat, hoc est ut Eucharistiae sacrificium offerrent. Nam post illa verba in persona Christi prolata, Unde et memores inquiunt nos servi tui, etc. offerimus maiestati tuae de tuis donis ac datis

hostiam sanctam, etc. Vuicleffistae igitur, qui dixerunt non esse fundatum in Evangelio quod Christus Missam ordinaverit, Lutherani item, ac multo etiam magis, qui negant in ecclesia Eucharistiae sacrificium esse, iure a nobis haeretici habentur. Sed de hac re in hoc eodem libro posterius. Rursum concilium² Lateranense Patrem et Filium vere et proprie rem unam eandemque esse intellexit ex illo (Idem synodus Ephesina): Ego et Pater unum sumus. Ita in hoc Abbas Ioachimus damnatus est, qui hunc locum non ad rei eiusdem et naturae unitatem sed ad consensionem voluntatis unius retulisset. Pari enim errore illum alterum locum interpretabatur: Claritatem, quam dedisti mihi, dedi eis ut sint unum sicut et nos unum sumus (Ioan. 17). Praeterea, Spiritum Sanctum a Filio procedere concilium Ephesinum ex illo scripturae loco accepit: De meo accipiet (Ioan. 16); ex illo etiam: Quem Ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, etc. (Ioan. 15). Animam rationalem tandem formam esse subsistentem quidem, sed essentialiter vere ac per se humanum corpus informare, concilium Viennense, ut equidem sentio, ex eo loco habuit: Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae et factus est homo in animam viventem (Gen. 2). In eo enim quod Deus animam homini inspirasse dicitur, illam patres foris venisse interpretati sunt, quemadmodum flatus extrinsecus venit. Non itaque spiritum hominis educi de materia nec ab ipsa pendere sed per se omnino subsistere. In eo autem quod per eundem spiritum factus est homo in animam viventem, cognovere utique illam corpus vere vivum efficere atque adeo formam substantialem esse humani corporis. Item hoc traxerunt ex illo: Nusquam enim angelos sed «semen Abrahae apprehendit» (Heb. 2). Si nanque animus hominis non esset corporis vera forma parsque omnino humanae naturae, sed corpori ut nauta navi, iuxta Platonis Origenisque sententiam, assisteret, sine dubio substantia esset, quod ad naturae conditionem attineret, separata, quam nos angelum nuncupamus. Quare Deus animam rationalem assumens, angelicam naturam assumpsisset. Haec igitur et alia eiusmodi tametsi in scriptura obscurius continentur, ecclesia tamen iure suo explicat fidelibusque ad credendum exponit. Quod dum facit, ipsius decretum non solum non esse falsum sed etiam stabile fixum ratumque esse debet, perinde ac si in libris sacris patentius haberetur. Pastores ergo ecclesiastici, quos in ecclesiae voce communiter intelligimus, cum scripturae certam constantemque intelligentiam praescribunt, et absolutam veritatis catholicae exhibent formulam et notas quoque certissimas, quibus haereses contrariae diiudicentur. Tertia praeceptio: Si Sedes Apostolica aliquem scripturae sensum praefinierit, ille idem catholica veritas censenda est. Quam sane praeceptionem, nisi opinio nos fallit, diligentissime in sexto superiore libro demonstrauimus. Multis quippe ibi ac necessariis argumentis addiximus Sedem Apostolicam in fidei iudicio labi non posse; scripturarum vero interpretatio, quum in disceptationem illae veniunt, fidei iudicium est; non ergo in scripturarum intelligentia Sedes Apostolica errat, si eas ex praescripto interpretatur. Nam si non constanti iudicio fixoque decreto sed ex opinione sua quasi praeteriens exposuerit, id quod alias saepe dictum est, nihil constituet omnino quod certum exploratumque sit. Quare si tunc erret, scripturam vel parum apte interpretando vel in sensum etiam alienum detorquendo, nihil huic praceptioni obstat. Quae non omnia illa sensa praestituit quae Pontifices e scriptura sacra ad res de quibus agebant suadendas accersierunt, sed illa docet firme esse tenenda

quae fidelibus a Sede Apostolica praestituuntur. Quibus autem signis Sedis Apostolicae Conciliorumque firma iudicia internoscantur in quinto libro explicatum est (cap. 5, q. 4). Ac certe eiusmodi iudicia, quae in scriptura interpretanda versantur, ad Sedem Apostolicam peculiariter attinere adeo clare hodie est in Clement. uni. De summa trinitate et fide Catholica diffinitum ut minime sit haesitandum quin Pontificis sententiam eadem et Viennensis concilii sit. Quid quod claves habet Petrus ut librum clausum aperiat? Quid quod quaecunque soluerit in terris erunt soluta in caelis? Quid quod ab initio constitutum est ut ex ore eius gentes verbum Evangelii et audirent et crederent? Quid quod adversum hanc petram ne portae quidem inferi praevalere queant? Quid quod pro eo oravit Christus ne deficeret fides ipsius, quo fratrum vacillantem et nutantem fidem confirmaret? At quid ego stultus contra proverbium vetus acta ago et argutis minutisque interrogatiunculis quasi aculeis lectorem pungo atque ea ut modo primumque nascentia edo quae in sexto libro altissimis defixa radicibus usque adeo confirmata sunt ut nulla unquam ui labefactari possint? Huius autem praeceptionis exemplum habes in extrava. Benedicti undecimi, cuius initium Benedictus Deus in donis suis. Ubi pronuntiat Pontifex haereticos eos fore qui negaverint animas iustorum simul atque e corpore excesserint divinam essentiam clare videre, si nihil tamen habuerint quod poenis purgatoriis ante expiandum sit. Hoc vero sine dubio accepit ex illo: Id quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae aeternum gloriae pondus operatur in nobis (2 Cor. 4). Ne quis autem falso errore ductus existimaret hanc operationem aeternae gloriae aut ad praesens mortalis vitae tempus aut ad futurum universale iudicium esse referendam, subiungit statim Paulus (2 Cor. 5): Scimus enim quod, si terrestris domus nostra huius habitationis dissoluatur, aedificationem ex Deo habemus domum non manu factam aeternam in caelis. Ac ne quis rursum aliter aeternam illam gloriam interpretaretur homini contingere quam per claram divinae essentiae visionem, mox rem eandem apertius exponens subdit: Scientes quoniam dum sumus in hoc corpore peregrinamur a Domino; per fidem enim ambulamus et non per speciem; audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore et praesentes esse ad Dominum. Quem locum D. Thomas, quarto Adversum gentes libro (cap. 91), pressius urget. Ubi quamuis et alia scripturae testimonia referat, sed ad meum sensum, immo ad sincerum subtilemque iudicium, nullum aliud est hoc testimonio praestantius ut et illa fidei veritas comprobari et contraria haeresis refutari quaeat. Praeclare itaque mihi sentire videor si Summum Pontificem autumo ex his ipsis Pauli verbis illud fidei dogma elicuisse. Ea igitur verba in falsum alium sensum peregrinumque deflectere haereticorum erit. Quarta praeceptio: Consentiens eadem Sanctorum omnium conspiransque Scripturarum intelligentia ipsissima est fidei catholicae veritas. Quae praeceptio in septimo libro cap. 3 conclu. 5 adeo fuse lateque et explicata exemplis et rationibus ac testimoniis confirmata est ut ineptus ego sim si quicquam in praesenti adiiciam. Quinta praeceptio: Si ex Apostolorum Traditione communis Ecclesiae usus unam quamlibet Scripturae interpretationem prae se tulerit, ea ut fidei veritas tenenda est. Ut ecclesiae mos perpetuus expressit in illis verbis, Quaecunque solueris super terram, erunt soluta et in caelis, Petro Petrique successoribus datam esse facultatem et soluendi uota et relaxandi iuramenta. Qui hanc ecclesiae facultatem infitiatus fuerit, is vere ac

iure haereticus iudicabitur. Atque hanc quoque praeceptionem nec probare argumentis nec exemplis illustrare debeo propterea quod in 3 lib. illam utrisque rebus patefeci. Sexta praeceptio: Quodcunque dogma fidei vel Ecclesia habuerit vel Concilium auctoritate Pontificis roboratum vel etiam Summus ipse Pontifex fidelibus praescripserit vel certe Sancti omnes concordissime constantissimeque tenuerint, ita nobis illud pro catholica veritate habendum est ut contrariam sententiam haereticam sentiamus, quamuis nec aperte nec obscure in Scriptura Sacra contineatur. Docui nimirum in tertio libro copiosius dogmata fidei non e sola Scriptura petenda sed ex Apostolica Traditione. Quae vero Christi et Apostolorum Traditiones sint non alia uia et ratione melius inuestigari posse quam Ecclesia ipsa duce atque magistra, superius non semel explanatum est. Ecclesiae porro auctoritatem non modo omnium fidelium coetu consistere verum etiam Conciliorum decretis, Sedis Apostolicae iudicio, Sanctorum Doctorum consensione, superioribus quoque libris expositum est satis, ut arbitror, diligenter. Christi quippe Apostolorumque doctrinam partim scripto partim verbo in Ecclesiam descendisse cum alias saepe tum fusius in tertio libro monstraui. Ostendi etiam saepissime nihil per se ad Ecclesiae fidem attinere nisi quod Christo et Apostolis revelantibus accepit. Cum autem neque Ecclesia neque Concilium neque Sedes Apostolica neque Sancti omnes simul possint in fidei iudicio falli, quemadmodum suis quaeque locis patefacta sunt, certe quodcunque nobis fidei dogma tradiderint, si in Sacris Litteris non habetur, Christo Apostolisque tradentibus in Ecclesiam venit. Eodem itaque gradu habendum ac si patenter illud Scriptura traderet. Omitto iam plura exempla haeresum notissimarum, quibus praeceptionis huius nota inusta est. Nam in tertio libro exempla sunt paene innumerabilia. Septima praeceptio: Si vel Ecclesia vel Concilium vel Sedes Apostolica vel etiam Sancti una mente eademque voce aliquam Theologiae Conclusionem et confecerint et fidelibus etiam praescripserint, haec veritas catholica ita censebitur ut si esset per se a Christo revelata, et illi qui adversetur aeque erit hereticus ac si Sacris Litteris Traditionibusque Apostolorum refragaretur. Conclusionem sane Theologiae hic appello eam proprie quae ex principiis huius facultatis certa et firma consecutione ducitur. Huius rei exempla sunt in promptu vel plurima. Sexta synodus generalis duas esse in Christo voluntates duasque item operationes collegit tum ex illo Non sicut ego volo sed sicut tu vis, tum ex eo quod Christus Deus est et homo perfectus. Concilium Lugdunense sub Gregorio decimo ratione quoque Theologiae constanti demonstravit Spiritum Sanctum ex Patre et Filio non tanquam ex duobus principiis sed tanquam ex uno, non duabus spirationibus sed una procedere. Pater si quidem et Filius iuxta fidem sunt unus Deus, una potentia, una sapientia, breviter in omnibus unum in quibus non obuiat relationis oppositio; nec enim aliter divinae naturae unitas in duabus personis servari potest. Cum itaque in spirando nulla sit a Patre Filii distinctio, sequitur Patrem et Filium non esse duo principia Spiritus Sancti sed unum, quemadmodum non sunt duo principia creaturae sed unum. Qua ex re intelligitur utrunque errasse uehementer, Erasmum nempe et Ambrosium Catharinum: illum, qui hanc conclusionem nihil ad fidem pertinere credidit; hunc, qui eam, cum sit Theologiae proprie conclusio, inter principia prima, hoc est fidei articulos, numeravit.

Item Concilium Lateranense sub Innocentio tertio ratiocinatione theologica adversus Ioachinum effecit divinam essentiam nec genitam esse nec generare; rem videlicet genitam et generantem realiter distingui oportere; quare si essentia divina generaret essentiam, ipsam a se non sola cogitatione sed re etiam esse distinctam. Item patres ad unum omnes ex eo principio Hoc est corpus meum, ratiocinati sunt conversionem panis in corpus Christi fieri, sine qua nec verborum illorum veritatem poterant comprehendere nec cetera quae fides catholica de vera inclusione corporis Christi sub specie panis confitetur. Ita Concilium Lateranense Patrum veterum consensione constituit panem in corpus vinumque in sanguinem transubstantiari (sic enim Concilium loquitur). Hac re constituta illa fuerunt consectaria, quae Concilium Constantiense decrevit, panem post consecrationem non manere atque adeo manere sine subiecto accidentia. In mutatione quippe et conversione quacunque terminus a quo mutatio et conversio initium sumit non manet; quare si per consecrationis verba panis transit in corpus, non utique perstat ille sed perstant accidentia eius. Item synodus Complutensis Sixto cuarto in extrava. sua corroborante certo Theologiae argumento confecit ex illo Ioannis testimonio Sicut misit me Pater et Ego mitto vos...: quorum remiseritis peccata, remittentur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt, non solum sacramenti poenitentiae institutionem haberi sed confessionis etiam praeceptum. Id quod nos in Relectione de Poenitentia evidentissime deduximus. Inde ergo exempli huius probatio petetur. Nam et reliqua delibamus extremisque, ut dicitur, digitis attingimus, quae late longeque diffusius in lectionibus olim quotidianis persecuti sumus. Octava praeceptio: Si Scholastici Theologi aliquam itidem conclusionem firmam et stabilem uno ore omnes statuerint atque ut certum Theologiae decretum fidelibus amplectendum constanter et perpetuo docuerint, illam ut catholicam veritatem fideles sane amplectemur. Constituimus autem, ut reor, hanc praeceptionem in 8 lib. firmiter et necessario, nec ad opinionem meam solum sed plane ad veritatem. Ac fieri potest ut aliorum iudicio errem, sed meo ita prorsus existimo. Christi igitur animam, statim ut est in corpore inclusa, Deum aperte vidisse Scholastici ad unum omnes fidentissime docent. Eam rem unde sibi persuaserint non omnibus passim expeditum est; sed ita esse minime ambigitur, nisi quod Erasmus in quaestionem vocat; at quibus rationibus et testimoniis ea conclusio confecta sit posterius explicabitur. Illud modo ponimus, universos Scholae theologos in Theologiae certis constantibusque decretis praefiniendis errare non posse sicut ne in fide quidem, quod eorum error error esset ecclesiae, utpote quum ad cernendum huius generis res non alios ecclesia quam theologorum oculos habeat, qui si fallerentur totum ecclesiae corpus in suo facerent errore versari. At enim, ut dixi, post ea quae 8 lib. disputata sunt, non est operae pretium in hac re constituenda elaborare. Sed ne quis sit admiratus cur, cum inter omnes fere theologos constet a meque ipso saepe affirmatum sit eiusmodi conclusiones quae ex fide per explicatam consecutionem deriuantur theologiae proprie esse non fidei, nunc ita confundam, quasi theologia et fides eadem virtus sint. Si enim error conclusionis theologiae error fidei est ―ut est revera―, si eam negare sit haeresis, sequitur fidem atque theologiam ad eandem pertinere virtutem, quando quidem errores utrique facultati contrarii ad idem pertinent uitium. Sunt enim utrique haereses. Sed non erit difficile ei qui superiora releget hanc obterere contundereque calumniam. Diximus enim fidem, licet non immediate, sed versari tamen circa eas conclusiones

quae per evidentem et necessariam consequentiam ex articulis fidei colliguntur. Quare necesse est ut infidelitas mediate quoque circa conclusiones theologiae contrarias versetur. Cum autem ex huiusmodi adversis erroribus non aegrotatio modo fidei sed etiam corruptio sequatur, fit ut eorum et fidei sit indirecta quidem et consequens sed vera et naturalis repugnantia. Quamobrem ecclesia tametsi intelligit eiusmodi conclusiones non e fide solum sed e principiis quoque naturae pendere, quia tamen non putat hominem rationalem ea quae rationi perspicua sunt et manifeta negare, eum qui illas infitiatus sit haereticum iudicat. Sumit enim, maximaque ex causa sumit, illum non in naturae ratione quae erat evidens sed in fide claudicare. At vero si quis vel consequentiam rerum alias perspicuam ignoraret vel principium etiam naturale quod cum articulo fidei ad colligendam theologiae conclusionem sumitur, certe non esset haereticus. Ut si homo indoctus, verbi causa, existimaret hanc enuntiationem esse falsam. Omnis homo est risiuus, unde quamuis crederet Christum esse hominem, non ideo arbitraretur eum posse ridere, hic profecto non esset proprie infidelis sed stultus, qui non per se supernaturali lumini sed naturali repugnaret. Verum quoniam eiusmodi stultitia, quamuis per accidens et indirecte, fidei tamen ex consequenti corrumpit deprauatque iudicium, iure apud ecclesiam non in stultitia habetur sed in crimine. Atque hae mihi uidentur praeceptiones summae atque optimae, in quibus tanquam insignitae notae et catholicarum veritatum et haeresum contrariarum appareant. Si quis vero certiores melioresque protulerit, ei ego magnam habebo gratiam. Quanquam erunt fortasse qui reprehendent communiter illa quidem omnia quae praeter opinionem suam in his libris meis animadvertent, separatim autem in singulis si perspicient quaedam in quibus vel a communi ego opinione vel a clementiae et lenitatis specie discedo. Nam et praeceptionum tertiae et postremae acerba cuipiam forte severaque iudicia videbuntur. Sed is primum rationes illas expendat velim, quibus in 6 et 8 libr. usi sumus ad duas has praeceptiones corroborandas, modestiam quoque ac temperamentum, quo huius nostri iudicii acerbitatem indulgenter etiam nisi nos sententia fallit emolluimus. Deinde si tam indulgens in huius saeculi temerariam insolentiam esse vult ut asperior ei disciplinae correctio displiceat, obsecro uideat ne, dum iudicum ecclesiasticorum animos a seueritate et uehementia ad remissionem indulgentiamque traducit, non modo forum ecclesiae relaxet sed usque ad atrium licentiae impudentis atque adeo intolerandae explicet. Crudele est, fateor, illud, «Vexat censura columbas», sed illud etiam dissolutum, «Dat veniam coruis»: utrum vero hoc tempore et aetate perniciosius non facile dixerim. Sed quoniam eorum errores qui de ecclesiae doctrina parum recte sentirent non eodem gradu esse omnes multis in locis perquam breviter perstrinxi atque attigi, de his quoque errorum gradibus pauca dicantur. Accepimus enim e concilio praesertim Constantiensi alias propositiones haereticas esse, alias erroneas, alias sapientes haeresim, alias temerarias, alias scandalosas, alias piarum aurium offensivas.