De locis theologicis

Quemadmodum argumenta Theologo ducerentur a Philosophia atque ab omni omnino ratione naturae, satis explicatum arbitror loco superiore. Sequitur, ut caetera persequar, quae pertinent ad Philosophorum et historiae humanae auctoritatem. Hi namque soli duo restant ex locis, qui sunt in initio propositi, de quibus dicere aggrediar, si pauca prius de instituto ac iudicio meo dixero. Quamuis enim libri nostri non modo in scholastica pugna et concertatione versentur, sed multa etiam alia contineant iis utilisima, qui interiores scrutantur et reconditas literas, tamen interdum vereor, ne quibusdam bonis viris scholae nomen sit inuisum, mirenturque in ea illustranda tantum me operae et temporis ponere. Ego autem, quamdiu res scholastica per eos gerebatur, qui iuventutem ad scholae Theologiam incitare sunt soliti, meas curas cogitationesque omnes in id conferebam, ut me quauis via et ratione ab scholasticis conflictationibus liberarem. Non enim existimabam meam operam scholae Theologis quoquo modo necessariam. Cum autem Academia viros illos summos amiserit et quidam ex reliquis qui huius rei tuendae socii esse deberent, studia haec tamquam arida contentiosaque dimiserint, vel certe ut laboriosa et molesta declinaverint, Lutherani vero quasi noxia quoque reprehenderint, indignum iudicaui illi me otio dare, quod multis ante mihi magnisque desideriis

optaram. Itaque, in his studiis ab initio versatus aetatis, existimaui honestissime me Christianae Rei publicae inseruire posse, si animum in schola meum vel repugnantem continerem. Cui cum multum adolescens discendi causa temporis tribuissem, posteaquam Theologiam publice profiteri coepi, meque ipsum discipulis tradidi, tempus fere totum consumebatur docendo, scribendi otium non erat. Sustinebat enim magnum onus non discipulos modo quotidianis et lectionibus et disputationibus instituendi, verum etiam de multis et verbo et scripto respondendi. Accedebant etiam non infrequentes ad populum conciones, quibus me, vel necessitas adiudicabat vel voluntas. Plures autem res, praesertim magnas, eodem simul tempore non modo agere, sed ne cogitare quidem possumus. Quamobrem de hoc opere absoluendo, in quo tantam difficultatem inesse videbamus, ut viro indigeret non solum egregie docto sed nullis aliis negotiis praepedito, omnem omnino spem saepius abiecimus. Sed partim discipulorum praecibus efflagitati, partim amicorum conviciis euicti, tuo vero iussu potius, pater optime, cuius studiis, praesertim in re tam iusta, cum difficile est, tum ne aequum quidem obsistere, subcisiuis, ut aiunt, horis opus hoc informare decreuimus, ut si quo forte casu nequeamus absoluere, certe instituisse videamur. Eo vero me minus instituti mei poenitet, quod facile sentio, ut nihil aliud agam, excitare me homines non socordes ad rei magnae inuestigandae cupiditatem. Nos enim si non assecuti, at id secuti profecto sumus, ut ea his libris explicaremus, quae nec satis erant nota nostris, et erant cognitione dignisima. Sed iam ad instituta pergamus. Danda enim opera est, ut etiam si ad alia aberrare aliquando coeperit, ad haec revocetur oratio.

Fuisse olim in Ecclesia nonnullos, qui Philosophorum auctoritatem ab schola Christiana reiecerint, Clemens Alexandrinus perhibet gravis in primis auctor. Tradit etiam hanc illos persuasionem induisse, quod Dominus apud Ioannem, capite noveno, dixerit, omnes quotquot ante se venissent fures fuisse et latrones, nec audisse eos oues. Fures autem vocatos aiunt, quod fuerint sophistae fallaces. Nam sophisticen quandam furandi artem ipse quoque Aristoteles dixit. Et Iustinus, cum docuisset Philosophos similes esse latronibus et tamquam deceptores redarguisset, per insidias Crescentis Philosophi interemptus est, ut Eusebius scribit libri quarti ecclesiasticae historiae capite decimo sexto. Non sunt igitur Philosophi audiendi, praesertim cum nostrae semper doctrinae repugnarint. Nam, ut Ruffinus libri primi ecclesiasticae historiae capite secundo refert, Ario favebant viri in quaestionibus callidi et ob id simplicitati fidei adversi. Atque Epiphanius libri secundi adversus haereses capite sexagesimo nono eo nomine taxat Arianos, quod fuerint novi Aristotelici et ab hoc Philosopho veneno iaculationes sibi ipsis affricuerint,

relictaque Domini mansuetudine Aristotelem induerint. Ita nec spiritus donum in se habere digni facti sunt. Et Hieronymus, adversum Luciferianos, Arianam dicit haeresim argumentationum riuos de Aristotelis fonte mutuari. Paulus denique ait, Philosophos dicentes se esse sapientes, stultos factos esse traditosque in reprobum sensum. Eorum igitur auctoritas nullius apud nos momenti esse debebit. His et similibus argumentis vetustus error ille nitebatur. Quem tamen iam diu sepultum sine ullo argumento Lutherus suscitare conatus est, damnareque subinde cum scholasticos caeteros, tum magis Divum Thomam, quasi auctor fuerit regnantis Aristotelis vastatoris piae doctrinae; sic enim loquitur contra Latomum. Videlicet Domitiani exemplo, Philosophos non urbe solum, sed orbe pellendos esse credit. Nos autem quid fides Catholica ratioque sana teneat, breviter et sine disceptatione docebimus.

Philosophorum auctoritas eorum, qui falsa senserunt nostram non potest adiuuare doctrinam et latentia cognita facere, ut Augustinus ad Dioscorum vere et sapienter scripsit. Quid enim nobis est, ait, propter defensionem Christianae religionis, quaerere quid senserint Anaximenes, Democritus, Epicurus, Parmenides et Melissus, aliique similes huius farinae Philosophi, quorum doctrina erroribus naturae rationi contrariis plena fuit? Non itaque omnes Philosophi scholae nostrae probati sunt, sed illi de quibus apud Platonem Socrates, sunt, inquit, in mysteriis multi quidem qui gestant ferulam, pauci vero Bacchi. Magnifica vero vox et magno viro ac sapiente digna, qua docemur multos utique barba et pallio tenus, sed paucos re vera fuisse Philosophos. Paucos igitur hos, qui scilicet naturae vim et effecta, morum ac vitae normam via et ratione inuestigarunt magnaque ex parte consecuti sunt; Theologis esse utiles hac nos oratione contendimus. Nec video equidem cur huius modi Philosophos tanto Lutherani odio prosequantur, nisi quod auctores obscuros intellectuque difficiles perdiscere nec volunt nec vero possunt. Etenim optimi cuiusque Philosophi comentaria praesertimque Aristotelis discipulum non modo ingeniosum, sed amantem etiam laboris exigunt. Isti vero cum parum ingenio valent, tum in laboribus e vita etiam Christiana pellendis occupati et sunt et fuerunt. Quamobrem quod in Philosophorum libris difficile atque arduum esse vident, id et horrent et ab eo iuvenum animos alienant. Quid autem sibi Theophilus Alexandrinus velit penitus non intellego, cum in secundo paschali libro Originem carpit, quod Philosophorum argutias tractatibus suis miscuerit, atque ita ex malo exordio in fabulas et deliramenta processerit ac Theologicum dogma ludum et iocum fecerit. Quanto illud apud Porphyrium, quamquam ab impio Philosopho dictum est, verius tamen et luculentius dictum est Originem Graecorum divitias omnes ad Christianum dogma locupletandum conuertisse.

Sed haec forte obscura sunt cum lente argumentis nullis appositis explicantur. Factis primum illustranda sunt summorum virorum haec. Deinde, patrum nostrorum testimoniis. Tum rationibus, apertissimis illis quidem, sed quam paucissimis. Cum enim in huius modi causis, quae scholae propriae sunt, verear equidem ne cui ex scholasticorum disputationibus, non ex Ecclesiae sensu deprompta nostra videatur oratio, interdum argumenta ducta a ratione perstringimus, et veritatem quam sequimur, maiorum potissimum auctoritate suademus. Intellegendum est autem, cum praeposita sint genera decem, e quibus argumenta ratiocinationesque manarent, splendidissimum videri, quod in veterum traditione exemplisque consistit. Atque si bono loco res essent, quae more aguntur et institutis Ecclesiae, de his nihil erat argumentandum, illa enim certissima argumenta sunt. Lutheranorum vero oratio tota mox erat eiicienda. Est enim inimica ecclesiasticae regulae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil constans, nihil verum. Sed haec alias. Nunc quod instat agamus. Porro olim Ecclesiae Doctores summi fuere, qui iidem fuere Philosophi: Didymus, Iustinus, Origenes, Gregorius Nazianzenus, Basilius, Gregorius Nisenus, Augustinus. Tales enim cum habebantur, ecclesiasticae scholae praefici solere, Eusebius libri quinti ecclesiasticae historiae capite decimo scribit in his verbis: Consuetudo antiquitus tradita servabatur, ut divinarum scripturarum doctores in schola ecclesiastica habeantur, viri dumtaxat scientia et eruditione probatissimi. Huius officii auctor et dux tunc satis illustris habebatur Panthaenus, qui in Philosophis stoicis prius nobiliter floruisset. Tradit quoque Origines apud Eusebium libri sexti capite decimo quinto non solum a Panthaeno, sed ab Heracla, aliisque plerisque doctoribus Apostolicis Philosophorum libros legi solitos. Quod si sanctorum loca referre voluerimus, quibus illi Philosophorum testimoniis utuntur, non eorum modo, qui de moribus, sed eorum etiam qui de natura scripserunt, verendum nobis est, ne in causa parum dubia testibus utamur minime necessariis. Legant isti eorum comentaria, quibus de opere sex dierum disputatio instituta est, atque in his vel in solis videre potuerunt, et quanta fuerit maiorum nostrorum perlegendis Philosophis diligentia, et quantus sit Philosophorum explicandis sacris literis usus. Vide autem etiam Hieronymum in decimum septimum caput Hieremiae et libro secundo adversus Iouinianum, ubi, etiam cum haeretico disserens, variis Philosophorum testimoniis utitur multisque e Philosophorum commentariis rerum naturalium exemplis editis plane docet, quantum horum auctoritas Theologo ad argumentandum conferat. Sed de hac re paulo post. Nunc id quod erat institutum persequamur. Sane, ut reliquos praeteream, quos stare a nobis adversarii nostri non dubitant, Epiphanius certe ipse, quem nobis obiiciunt, Philosophorum auctoritatem haud semel usurpat. Docturus enim haeresi quinquagesima prima quanam ratione essent haeretici fugandi: Aiunt, inquit, hi qui haec in consuetudine habuerunt odore Dictamni, Styracis, Libonotidis, Abrotoni, Bituminis, Thymiamatis, Lapidis Gagatae, aut cornucerui fugari reptilia et venenum iaculantia. Item haeresi septuaginta octava, cum multis argumentis suasisset Beatam Virginem post partum virginitatem conservasse, subdit; Si vero etiam ab alia quadam speculatione ipsas res accipere convenit, attingemus quoque rationum naturae cognationes. Aiunt leaenam non parere praeterquam semel et unum. Cumque subiecisset causam quam eius rei Philosophi naturales redderent, colligit Beatam Virginem, quae Leonem peperit de tribu Iuda non nisi semel atque unicum peperisset.

En Epiphanius et christianos instruens et cum haereticis de fide certans, Philosophorum testimonia refert. Quin etiam Paulus non solum cum ethnicis persuadet, sed etiam cum fideles constituit, poetarum et Philosophorum testimonia referre solet, exque iis argumenta sumere. Nam ad Athenienses loquens ex Arati Astronomi Phaenomenis usurpat illud, ipsius enim et genus sumus; ad Corinthios vero ex Euripidis poetae tragoediis illud corrumpunt bonos mores colloquia praua, ad Titum autem ex oraculis Epimenidis Philosophi illud Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Ac subiicit hic protinus Testimonium hoc verum est. Si igitur quae dicit Apostolus, ea Philosophorum testimoniis confirmat, Pauli etiam non modo aliorum sanctorum exemplo facere nos idem et possumus et debemus. Alter erat locus a patrum testimoniis ostendere Theologis Philosophos esse utiles, ubi nihil laboris esse video, cum testentur hoc plerique quidem non obscure sed apertissime, Augustinus, libri de doctrina christiana secundi capite quadragesimo, Socrates libri tertii historiae ecclesiasticae capite decimo sexto. Num locupletiores quaeris auctores? Citarem alios, nisi alio nostra festinet oratio. Certe Hieronymus in epistola ad oratorem Magnum non testatur hoc modo, sed magnis etiam argumentis confirmat. Tertium est propositum rationibus illud ipsum demonstrare. Id quod faciam plane et faciam breuius quam res tanta fieri possit. Multa a Philosophis prudenter fuisse et graviter disputata, multa etiam breviter et commode dicta, multa denique ingeniose et luculenter exposita qui negaverint ii non sunt verbis et ratione, sed vinculis et carcere fatigandi: Atque si etiam hoc naturae ratio praescribit, ut quae viri graves ingeniosi, eruditi, acute diligenterque tradiderint, ea iuvenes memoriae mandent fierique studeant illorum scientia et prudentia docti, necesse est Philosophorum doctrinam non iuvenibus solum, sed his etiam omnibus esse utilem quibus ullum aliquando commercium cum humana sapientia et prudentia futurum est. Quod si ita est idque nos superiore loco satis ostendimus Theologos ad res multas huiusmodi commercium habituros, nimirum, quoad poterunt et licebit, ab eorum latere non discedent, qui recte de moribus et natura sentiunt. Idque ipsum si ita est, Philosophorum certe libris Theologi dare operam debent, non enim alios hodie reperient qui de rebus huiusmodi aptius et sapientius philosophentur. Verum autem primum est; verum igitur et extremum. Nam illud quidem absurdum est quod quidam dicunt: omnia esse sacris literis prodita, quae ad rationem hominis instituendam videntur esse opportuna et necessaria. Quorum error, quoniam abunde ex iis quae supra diximus, exploditur, non est hic pluribus refellendus. Quid enim stultius esse potest quam aut in scriptura sacra liberales omnes disciplinas traditas credere aut huiusmodi disciplinis existimare hominis rationem non bene et utiliter institui? Quod si Philosophia Theologo utilis et bona est, eam autem nisi Philosophorum libris adiutus consequi non potest, non utique sunt ei Philosophi negligendi. Cum autem herbarum, lapidum animantium, arborum, elementorum, aliarumque rerum terrestrium

caelestiumque cognitio sacris literis intellegendis sit magnopere necessaria, quemadmodum Augustinus secundo de doctrina christiana libro docet, nosque etiam sumus idem in tertio decimo huius operae libro fusius demonstraturi, insanus profecto erit qui in harum rerum¹ cognitione paranda eos auctores neglexerit qui et summo ingenio et magna peruestigatione et multi temporis experimentis in his cognoscendis elaborarunt. Cum igitur hic locus nihil habeat dubitationis, quin Philosophi plurimum Theologis prosint, illud de quo dubitari a doctis etiam potest, iam statuendum est argumenta e Philosophorum auctoritate petita certane an potius incerta sint.

Philosophorum omnium una eademque consensio certam fidem facit philosophici dogmatis. Quod enim in aliis artibus valet, ut auctores probati tantum apud eos qui eam artem sequuntur, auctoritatis¹ habeant, ut inde non nisi temere discedi soleat, id in Philosophia ac multo etiam magis valere debet, ne in rerum naturalium cognitione vario discipuli versentur errore, nec habeant unquam quos sequantur. Bene, inquit Aristoteles libro secundo de caelo, sese habet quemque sibi persuadere veteres et maiorum maxime nostrorum sententias veras esse. Atque si in omni disciplina et arte oportet addiscentem credere, ut et Aristoteles idem prudenter admonuit et Theodoritus magna exemplorum vi ostendit et patefecit, in Philosophia certe perdiscenda scientiae huius professoribus in eandem praesertim sententiam concurrentibus fidem habeamus oportet. Quanta vero arrogantia erit, quanta temeritas, non cum Platone dicam, Aristotele, Hippocrate, Galeno, Teofrasto, Theomistio, Alexandro, Dioscoride caeterisque huius chori Philosophis unum idemque concinentibus disentire, quorum scripta et magna cura studioque elaborata et posterorum non examinatione modo expensa verum etiam consensione probata sunt; sed contra sui temporis doctos homines dicere et singularia placita communibus anteponere. Nempe id est, ut ille inquit, bellare cum diis, id est, naturae repugnare, maior enim pars eo deferri solet quo a natura ipsa deducitur. Ex quo intelligitur non esse alienum theologicis institutis ad ea coniectanda quae in natura dubitationem afferunt, adhibere doctos homines et, si morum quaestio est, usu peritos et quid his de unoquolibet quaestionis genere placeat exquirere. Quod si pictores et ii qui signa fabricantur et veri etiam poetae suum quisque opus a vulgo etiam considerari vult, ut si quid reprehensum sit a pluribus corrigatur, quanto magis Theologo prudenti non vulgi sed sapientium Philosophorum iudicio permultae de rebus naturae sententiae mutandae et corrigendae sunt, licet illi verae esse videantur? At enim in rebus quae ad mores pertinent, non doctissimorum Philosophorum modo sed virorum quoque optimorum nulla etiam causa reddita valebit auctoritas: Nam quod Aristoteles docte, ut omnia fere, tradidit quemadmodum de saporibus palatum sanum recte iudicat, infectum non item, sic vir bonus et iustus bonum a malo, rectumque a

pravo egregie discernit, contra autem omnis affectus animi perturbati tollit iudicium veri idque adulterat. Adeo illud verum est, qualis unusquisque erit, tale etiam iudicium proferet. Atque ipse idem Aristoteles plane testatur non minus eorum, qui sunt experti, et seniorum prudentiumque sententiis quam ipsis demonstrationibus adhibere animum, oportere. Tamquam oculum enim, ait, per experientiam, habentes principia ipsa rerum agendarum cernunt et ab iis perinde atque a natura acti recte discernunt. Quamobrem sancte ac prudenter Innocentius in morum iudiciis sanctorum exempla nos sequi voluit. Gravissime quoque Plato in Timaeo: Fieri, inquit, non potest ut deorum filiis fides non habeatur, etiam si absque probabilibus et necessariis dicant demonstrationibus. Et Ecclesiasticus: Cor, ait, boni consilii statue tecum. Anima enim viri sancti enuntiat aliquando vera melius quam septem circumspectores sedentes in excelso ad spectandum. Quae causa mihi semper fuit, pater sanctissime atque optime, ut in rebus huiusmodi gravissimum iudicium tuum non minus expectarem quam alterius cuiusque eruditissimi Philosophi atque Theologi. Intelligebam enim virtutes illas omnes, quas expertus eram in te, nullo etiam dialectico syllogismo interveniente, id quod rectum esset secuturas declinaturasque contrarium. Mihi autem haec oratio suscepta non de te est, sed de proborum genere toto. Neque illam de scientiae dogmatis sed de prudentiae iudiciis potissimum intellectam velim. Iudicia quippe prudentiae, mutatis moribus, permutantur, scientiae vero decreta non item. Ab his autem longe dissentio qui decernendis conscientiae casibus (sic enim vocant), relictis doctissimis Philosophis ac Theologis, spirituales nescio quos hominis consulunt, qui visionem cordis sui loquuntur, non de ore Domini. Multa quoque exercitationeque virtutum opus est, quemadmodum ait in caput quartum Ioannis Origenes, ut bona et mala vera et falsa diiudicare possimus. Rari autem illi sunt qui, quod Apostolus ait, exercitatos habeant sensus ad discretionem boni et mali. Sed haec hactenus. Nunc eo redeamus unde huc disgressi sumus. Constitutum est igitur Philosophorum iudicium eorum scilicet qui magna doctrina excellentique ingenio valuerunt, in magno pretio esse nobis habendum, si nolumus haberi temerarii. Omnino si quicquam est probabile, nihil est profecto magis quam naturae principem naturalis disciplinae Doctores aliquos mortalium generi providisse. Quis enim adeo esset insipiens ut academiam unam quamlibet sine praeceptoribus instrueret? Certe, quoniam notus in Iudaea Deus quasi divinae scientiae Gymnasium erexit, rabbinos ibi etiam procuravit. Et, quoniam apud Christianos Evangelicae doctrinae academias esse voluit, Apostolos quoque, Prophetas, Evangelistas, Doctores dedit, qui eam in Christiana re publica doctrinam profiterentur. Quapropter, cum universis gentibus edocendis naturae leges ac disciplinas ediderit, non fit vero simile nullos huiusmodi legum ac disciplinarum magistros instituisse. Atque etiam, si ab alia similitudine argumentari convenit, Clemens Alexandrinus Philosophiam ait Graecis a Deo veluti proprium testamentum esse datam. Quemadmodum ergo nec Iudaeorum, nec Christianorum testamenta, ita nec Graecorum testamentum quidem absque interprete dereliquit. Quocirca divinae hic quoque procurationis erat, ut non omnes simul Philosophi aut in Dei cognitione aut in morum et vitae regula aut etiam in rerum naturalium intelligentia,

quae quidem esset ad illa duo priora necessaria, hallucinarentur. Quae res effecit ut iuxta Pauli sententiam Graeci fuere inexcusabiles. Qui tamen excusari possent, si eorum praeceptores non ad veritatem bonitatis instructi satis informatique essent auctore naturae optimo duce atque magistro. Id vero scripturae etiam divinae testatur: De Deo enim in Psalmo scriptum est: Qui docet hominem scientiam. Et rursus in libro Iob: Qui docet nos super iumenta terrae et super volucres coeli erudit nos. Nimirum sicut quibusdam animantibus, qui tamquam principes et duces reliquorum a natura dati sunt, concessi sunt quidam instinctus, quibus ad gregis quisque sui ducatum rectum utilemque ferantur, ab obliquo retrahantur et noxio, ita in hominum eorum mentibus, qui natura duces sunt caeterorum, inditas esse notiones credendum est, quibus in illa, quae ad imperitorum et rudium populorum doctrinam spectant, inducantur. Nec enim melior est belluarum conditio quam nostra. Atque Boetius magno vir ingenio in primisque doctus, communes sapientium conceptiones (sic enim appellat) non minoris facit quam si communes essent omnium hominum. Nosque ipsi sexto ac septimo loco ad eandem quoque rationem ostendimus communia doctorum ecclesiasticorum praeiudicia non aliter esse accipienda, ac si omnium fidelium essent communes conspirantesque sententiae. Quamobrem id quidem non est dubium quin verum et exploratum illud sit, de quo omnium Philosophorum ratio consentit. Quomodo enim homines et ambitiosi honoris et gloriae et caeci fere auiditate carpendi et plurimis seculis maximisque locorum interuallis seiuncti in unam sententiam convenirent, nisi in hanc quasi conspirationem naturae impulso quodam agerentur? Ex quo rursum intellegi percipique licet id quod paulo ante dictum est, Philosophos ab uno aliquo mortalium magistro excepisse ea quae populis ac gentibus universis communi consensione conscripserint. Verissima ergo sunt communia Philosophorum placita, nec ab illis licet, si omnes ad unum idem sentiant, dissentire. At Hieronymus libro adversus Pelagianos, cum adversarius eam Philosophorum communem sententiam obiecisset, qui unam habeat, eum omnes habere virtutes, respondet eam quidem Philosophorum fuisse sententiam, sed non Apostolorum, neque esse illi curae, quid Aristoteles, sed quid Paulus doceat. Sane quis fit Hieronymi in dialogo mos, quae in argumentis eludendis figura, ne longum faciam, hoc loco praeteream. Huic enim argumento facile respondetur Hieronymum sententiam hanc eandem et veram consensisse et Philosophorum auctoritate probasse, ut in Esdrae caput decimum sextum Philosophorum, ait, sententia est et Apostoli Iacobi haerere sibi virtutes, ut cui una defuerit, huic omnes desint. Et in quinquagesimum sextum caput eiusdem Prophetae Virtutes, inquit, invicem se sequuntur, ita ut qui unam habuerit, omnes habeat et qui una caruerit, cunctis careat. In dialogo igitur illo non vult Hieronymus se in dogmate fidei auctoritate Philosophorum urgerit, quam tamen ipse idem aliis locis usurpat.

Cum vero de unius aut alterius Philosophi secta disseritur, longe diversa quaestio est. Atque quo quisque doctior et gravior est, eo et illius quidem et probabilior auctoritas et fide dignius testimonium. Sed nulli Theologus ita sese adiudicare debet, ut ab eo ne latum quidem unguem putet discendendum. Non enim aequum est, ut apud Christi¹ discipulos tantum ethnici unius auctoritas possit, ut etiam sine ratione vincat. Refert certe in quacumque arte plurimum unum in illa excellentem auctorem legere, cui potissimum te addicas. Nullus tamen quamlibet eruditus sentiendi tibi ac dissentiendi auctor futurus est. Nemo enim fuit omnium, qui non, ut homo, interdum hallucinaretur. Enimuero quis primas inter Philosophos habeat, quisue proinde ille sit, cui praecipuam dare operam operae pretium sit, variae sunt doctissimorum discrepantesque sententiae. Nam, ut alios praeteream in huiusmodi causa, aliud Divo Augustino videri solet, cui caue quemquam anteponas, nec enim doctior vir fuit Augustino quisquam nec clarior; aliud autem videtur Divo Thomae maximo grauissimoque Theologo atque philosopho. Divo Augustino Plato summus est; Divo Thomae summus est Aristoteles. Sic fere res habent ut id doctrinae genus quisque maxime probet, cui a teneris annis maxime assvetus est: Exoritur Augustini ratio ex altera parte, nullos esse omnium Christianae magis doctrinae concordes quam Platonicos. Plato siquidem fuit ex Hebraeis Philosophus, ut Clemens Alexandrinus auctor est. Imo vero, inquit Thomas Peripateticorum doctrina Christiano² dogmati consentit plurimum. Clemens enim Alexandrinus libro quinto Stromatum etiam refert Aristobulum multis libris probasse Philosophiam peripateticam ex lege Mosaïca et aliis dependisse Prophetis. Ac Divi Thomae sententia quidem et omnium pene gentium et multorum saeculorumvsu probata est. Platonem enim iam inde a multis annis vix in angulis homines otiosi legunt. Aristotelem vero magno consensu orbis academiae resonant. In Aristotelem quoque illud elogium unicum universae consentiunt gentes per antonomasiam Philosophum, hoc est, Philosophorum primarium fuisse. Iure ergo illum amplectimur, cuius de laude omnium sit fama consentiens. Divo etiam Thomae ita sunt Theologi scholastici assensi, ut in schola Theologiae Plato ne locum habeat quidem, ita eam Aristoteles occupavit. Illud constat neminem in rebus naturalibus plene eruditum esse posse, si solum Platonem legat. Solus autem Aristoteles abunde sat est ut sit homo in Philosophia tribus omnino partibus eruditus. Sane, ne quis causetur misero saeculo Aristotelem Theologis, Platonem autem meliore Ecclesiae statu placuisse, sciat is, quicumque est tandem, scholam Aristotelicam Alexandriae tum etiam vigere solitam, cum ibi Doctores Apostolici vigerent plurimum. Sed enim, ut mihi quidem videtur, nec Augustini nec Thomae contemnenda est sententia. Nam et iis concendendum est, qui Aristotelem amant, et iis forsitam qui Platonis amici sunt. Quorum iudicium, in eo quod de animi inmortalitate, de Dei providentia, de rerum creatione, de finibus bonorum et malorum deque alterius vitae vel praemio vel poenis Platonem apertius constantiusque locutum asserant, dificile factu est non probare. Probanda magis est Divi Thomae opinio, sed ita tamen ut adhibeantur moderatio quaedam, sine qua probari illa non potest. Placet enim quoque nobis Aristoteles et recte placet, modo ne repugnatem etiam illum ad Christi velimus semper dogma conuertere. Id quod interpretes fere solent. Qui vim contextui saepe asserunt atque Aristotelem cogunt, ut velit nolit pro fide catholica pronuntiet. Periclitemur autem, si placet, et iis quidem exemplis, in quibus errasse Aristotelem vulgus Theologorum fortasse non putat. Nec enim hoc loco de aeternitate mundi

mentiumque praefinito numero disserendum est. Sed ne de animi immortalitate quidem. Nam illa priora obvia sint omnibus, haec autem quaestio in his commentariis, quos de anima scripsit, accuratissime est a Caietano disputata. Verum haec consideremus, quae difficiliora sunt et quae Aristoteles vafre verbisque de industria ad imponendum compositis obscure videtur enunciasse, ut si a doctis fortasse viris iure quandoque et vere reprehenderetur, haberet quo posset elabi atque ab amicis excusari. Nec ego hic tamen adversus Aristotelem accusationem instituo virum doctissimum deque humanis literis omnibus benemeritum. Sed cum plerique ab illo nunc non aliter atque ab oraculo pendere videantur, secureque omnia illius opera legere minuenda est haec opinio, ne ab huius Philosophi placitis disentire piaculi loco sit. Audivimus enim Italos esse quosdam, qui suis et Aristoteli et Averroi tantum temporis dant, quantum sacris literis ii, qui maxime sacra doctrina delectantur; tantum vero fidei, quantum Apostolis et Evangelistis ii, qui maxime sunt in Christi doctrinam religiosi. Ex quo nata sunt in Italia pestifera illa dogmata de mortalitate animi et divina circa res humanas improvidentia, si verum est quod dicitur, nihil enim praeter auditum habeo. Cum homines Aristotelis inflati opinionibus turpiter sibi blandiuntur et inde in maximo versantur errore. Sed haec hactenus. Nunc ad propositum reuertamur. Primus quidem locus, ubi contra scripturarum fidem errasse Aristotelem existimo, habetur de somno et vigilia, quo loco negat Deum immittere somnia redditque eius rei causam, quod si Deus eorum eset auctor, sapientibus vel maxime, et his quidem vigilantibus ea immitterentur. Alterum exemplum est in tractatu de bona fortuna, ubi res fortuitas divinae gubernationi ac directioni subtrahit duobus argumentis persuasus: uno quod res secundae prauis obueniant, quorum Deum habere curam non sit vero simile; altero quod Deus potius dirigeret in effecta fortunae homines sapientes, cum contra fere videamus imprudentissimos quosque esse fortunatissimos. Tertius locus est libro primo De coelo, ubi quicquid genitum esset, id corruptibile asseruit, nec incorruptibile quicquam quod non esset genitum. Posuerat vero ante omnia varias harum vocum significationes ne res verbi ignorantia claudentur. Ratus itaque se adversus Platonem bonam habere causam certamque proinde sibi victoriam pollicitus, contra morem suum non obscure, sed quam fieri potuit aperte docuit, quidquid corruptibile esset, id ingenitum esset ac perpetuum oporteret, hoc est nullo unquam modo incepisse. Sic enim vocem illam interpretatur. Qua ex re fieret, ut anima rationalis aut corruptioni esset obnoxia aut esset certe ingenita et sempiterna. Quartus locus est libro quinto rursumque duodecimo Metaphysices, quibus locis definit deum animal esse perpetuum et optimum. Vocat autem deum communi nomine substantiam quamcumque coelestem et divinam. Nam post haec incipit inquirere an illa substantia sempiterna una an plures sint. Atque eodem libro duodecimo consentit bene antiquos res illas praestantissimas deos appellasse. Ludit autem per amphiboliam: nunc enim mentem ipsam deum vocat, nunc coelum, cuius anima mens est, id quod libro etiam secundo de coelo videre licet. Sed nequis sit admiratus, quod coelestes substantias animalia hic Aristoteles nuncupit, nam veterum more substantiam animatam sive anima sensitiua, seu intellectiua, vocat animal. Itaque arbitratur Deum illum unum principem caeterorum, extremo coelo affixum, per se mouere ipsum, quomodo caeterae mentes suos orbes movent, suntque

Aristoteli ipsorum orbium animae, ut et Divus Thomas secundi contra gentiles capite septuagesimo admittit. Nec Aristoteles aut octavo Physices aut duodecimo Metaphysices hominis intelligentiam ad aliud principium revocat, quam ad illam primam mentem, quae vi sempiterna primum mobile ciet. Quintus locus est eodem quoque libro, ubi substantiis intellectualibus caelorum motricibus virtutem tribuit infinitam, quod infinito tempore moueant. Sextus locus est etiam eodem libro, ubi, ut mihi quidem videtur, Dei providentiam praemiaque et supplicia, quae probos et improbos in futura vita manent, fabulas esset significavit gratia vulgi continendi in officio confictas. Reliqua, ait, fabulose iam sunt allata ad persuasionem vulgi atque ad usum legum, vitaeque humanae utilitatem. Ecquae enim, rogo, illa sunt veteribus credita, in quibus haec ambo conveniant, ut sint et ad usum legum et ad vitae humanae utilitatem tradita nisi ea, quae nos explicare voluimus, Aristoteles noluit ne proborum hominum, eorum vel maxime, qui rei publicae curam gererent, inuidiam sibi odiumque conflaret? Nam, quod Aristoteles Deo rerum humanarum providentiam adimat, maxima auctoritate Theologi affirmant, Clemens Alexandrinus libro quinto stromatum et Epiphanius libri terti adversum haereses capite ultimo. Quos autem locupletiores auctores quaerimus quam sanctos eruditos in Graecorumque doctrinis apprime versatos? Anne ipsius etiam Aristotelis de se testimonium expectamus?: Nimirum duodecimo Metaphysices libro verbis artificiose excogitatis, ne in hoc etiam a more suo discederet, absurdum esse docuit Deum de quibusdam intelligere quod praestet videre alia quam non videre. Ubi non dicit absurdum esse Deum quaedam intelligere, sed de quibusdam intelligere aut meditari, ut vetus interpres reddidit, ut non tam simplex rerum vilium intelligentia, quam providentia earum et cura significaretur. Sentit itaque Deum magna curare, parua negligere. Atque in libello de mundo, si modo eius est hoc opus, Deum facit similem magno Persarum regi Xerxi, vel Cambisi, vel Dario, qui ipse per se maxima et pulcherrima regni obeat munia, minora et sordida mandet aliis. Ac decimo Ethicorum libro, Quod si dii, inquit, curam habent aliquam humanarum rerum, quemadmodum existimatur et creditur, rationabile est eos amantibus mentes honorantibusque favere, tamquam rerum sibi charissimarum curatoribus ac bene agentibus. Nota ut existamatur et creditur et caetera. Iam Diogenes Laertius aperte tradit Aristotelem Dei providentiam ad coelestia usque perstringere. Iam quod libertatem Deo in naturae rebus Aristoteles neget, viri docti et graves ita magnis argumentis suadent ut superuacaneum sit eas hic a me rationes repeti, quas in promptu est ex illorum libris cognoscere. Certe ubi de mundi aeternitate velis equisque, ut aiunt, cum Platone certat, si naturae auctorem liberum faciat, ridiculus esse videatur. Quid de indignatione ob prospera impiorum euenta quam ad bonos mores pertinere secundo rhetoricorum libro affirmat? Quid quod septimo Politicorum libro praescribit nihil mutilum et imminutum orbatumque natura educendum?; scilicet ne nimia filiorum multitudine res sua illa publica formam speciemque congruentem amitteret. Propter quam etiam causam praeuertendos foetus existimat abortumque ante animationem faciendum. Nam postquam vitam acceperint, nefas putat attingere.

Quid de animarum infinita multitudine quam admittat necesse est ne in Pythagorae μετεμψύχωσιν incidat? Illa vero admissa, cum infinita corpora esse non posse existimet, demonstratum resurrectionis articulum non admittet. Quid quod duo principia Aristoteles posuit, Deum et materiam, nec enim rerum creationem ex nihilo agnouit? Cuius quidem rei testes non mediocres, sed haud scio an grauissimos, Clementem Alexandrinum Epiphaniumque, lector, noli contemnere. Atque haec quidem Aristotelis sensa fuisse verecundius assero propter Divum Thomam, qui huius philosophi solet fere esse patronus, sed doctores doctissimi probant illum ita sensisse, quos ego in hac parte secutus sum. Si quis vero pro Aristotelis sensu apologiam adornet, cum hoc ego non magnopere contenderim. Tantum a lectore postulo, ut mihi concedat, si potest, Aristotelem in his locis errasse; sin hoc non licet per Divum Thomam, at illud certe dabit vel caute eum, ut varium et lubricum, esse legendum vel certe esse in nonnullis placitis reprobandum. Mihi utrumvis satis est et tum hoc tum illud probabilius videtur, nec praeterea quicquam probabile. Quantum ergo Philosophi vel simul omnes, vel separatim singuli ad faciendam fidem habeant virium satis, ut arbitror, diligenter explicatum est.

Nullius vero negotii erit obiectiones contra a principio positas repellere. Primum enim facile intelligitur non eos qui missi sunt sed illos qui venerunt, vel pseudoprophetas, vel pseudophilosophos, a Domino reprobari. Non mittebam, inquit, sed ipsi currebant. Veros autem Philosophos divinitus fuisse procuratos satis supra, ni fallor, argumentati sumus. Deinde Graeciae Philosophos alia ratione fures esse dictos contendit Clemens, quod ultra quam a Moyse et Prophetis sapientiam subrupuerint, gloriolae aucupandae gratia quasi suam iactare sunt soliti: Pythagoras quidem discipulus fuit Iudaei cuiusdam Nazareti, ut Alexander in libro de symbolis Pythagoricis scribit. Quin Divus Ambrosius Pythagoram genere fuisse Hebraeum non obscure tradidit. Certe fuisse circumcisum Clemens Alexandrinus auctor est. Clearchus autem Peripateticus in primo libro de somno dicit se nosse Iudaeum quendam, gravissimum non solum eloquio sed etiam animo, cum quo versatus est Aristoteles. Nam Platonem non solum a Pythagora sed a nostris etiam doctrinam accepisse et Augustinus et Clemens testati sunt et Ambrosius multis argumentis suadet. Id quod Plato ipse in Timaeo ingenue fatetur. Cum itaque ea quae a Philosophis recte et sapienter dicta sunt, nostris nos disputationibus inseuimus, repetemus nostra tunc, non aliena mutuabimur. Ac de primo quidem argumento hactenus. Nam caetera sunt huius modi, ut negotium lectori facturi simus, si ea modo refutemus.

Quoniam vero pertinet quidem ad hunc locum iuris civilis auctoritas, et ita pertinet, ut non recondita quadam ratione cernatur, sed sit in promptu, necesse est ut de illa quoque pauca dicantur. Est enim sine dubio iuris legumque peritia, recta morum et vitae disciplina; Philosophia autem vitae lex est ac ratio; quo fit, ut legum civilium periti Philosophi censendi sunt, scilicet qui veram, ut ille ait, Philosophiam profitentur. Ius vero civile nulla in parte Theologis prodesse posse ex eo primum suadetur quod huiusmodi iura discere presbyteris atque adeo monachis est interdictum. Repugnat ergo Theologiae illa facultas a qua, ut clerici abhorreant, lege canonica praescribitur. Cumque Theologia rursum de rebus divinis sit, ius vero civile in rerum humanarum earumque temporalium administratione versetur, vix intelligi potest quem usum Theologo de rebus aeternis disserenti scientia quae res temporales administrat, praestare queat. Ac Cyprianus fatetur quidem Pontifices legibus imperatorum uti, sed pro cursu rerum tantummodo temporalium. Non igitur viri ecclesistici, cum res Theologicas, hoc est, divinas sempiternasque tractare volunt, leges imperiales usurpare debent. Imperatorum quoque edicta, quae ius civile continent, Dei quandoque legibus adversantur. Non ergo Theologus ex illis argumentum aliquod idoneum accipiet ad conclusiones Theologiae comprobandas.

Sed illud verius est iuris humani facultatem in multis Theologo commodam posse esse. Si enim illi canonica scientia est necessaria, huic autem peritia legum adeo coniuncta et colligata est, ut vix altera possit ab altera separari, Theologus sane, ut ius canonicum, ita quoque et civile cum illo conexum vindicare debet. Quod autem sacrorum statuta canonum Principum contitutionibus adiuuentur vicissimque illas iuvent, testatur Lucius tertius (De novi operis nuntatione, I). Unde illud apud Italos, Il legista senza capitolo vale poco, ma il canonista senza legge vale niente, factum est iam tritum sermone proverbium. Rursum, Pontificum iura plerumque civili auctoritate rationeque utuntur. A Theologo igitur, cui ius pontificium familiare esse oportet, non erit iuris civilis cognitio aliena. Augustinus praeterea non improbat si terreni imperii leges in suum adiutorium haeretici assumant, id enim fecit Apostolus. Probandus est igitur ac multo etiam magis Theologus, si adversum haereticos, cum vel de rerum temporalium dispositione recte disserit, vel de moribus in re publica aut constituendis aut constitutis, legum civilium auctoritatem adsciscit. Id quod Augustinus idem contra Donatistas saepe facit. Nec enim

peculiarem aliquem locum referre libet, cum iam multis hoc sit a Divo Augustino usurpatum. Ad haec in disputationem de iustitia et iure incidat Theologus aliquando necesse est. Quo loco sane ineptus erit, si ea quae graviter a viris clarissimis de iure dicta sunt negligere voluerit. Praeterea in pactis, stipulationibus, caeteris contractibus, in rerum dominio, praescriptione, testamentis, donationibus, testibus, iudicibus, aliisque sexcentis huius generis, quoties Theologo opus est album a nigro, aequumque ab initio secernere? Saepe nimirum; si eius munus esse creditur, animarum cavere periculis earumque saluti consulere. Iniustitia quippe mortale peccatum est. Quare nihil est mirandum si, qui et multorum confessiones audire debet et de iniustitia plurimis respondere, ab eo legum qualem qualem cognitionem ipse requiram. Quid enim ad restitutionis materiam apte exacteque tractandam de rebus eiusmodi Theologus disputaturus est? Num iustitiae et aequitatis, in foro etiam conscientiae, rectus arbiter esse poterit, nisi multa a iureconsultis et civili prudentia mutuetur? Minime id quidem. Nam licet iustum, iniustumque internoscere Philosophorum, Divique Thomae libris Theologus adiutus possit; at id solum faciet in genere; in specie autem sine iuris aliqua peritia non faciet. Sed haec videri possunt obscuriora, cum sine appositione exemplorum lentius disputantur. Exemplis illustranda sunt haec, quae rationibus subtilius quam satis est, disputari videntur. Proferam autem aliqua e multis exempla, nam omnia erit operis infiniti. Sit igitur primum: Si poenitens dicat se habere scrupulum super his aut illis bonis, quae videlicet ex praescriptione longi temporis possidet, quae ex donatione uxoris alienae habet, quae ex testamento minus solemni, quaeue ab intestato obuenerunt. Sit secundum exemplum: Si ait poenitens se habere litem super hac illaue causa nescireque se an cedere debeat liti, an potius illam ualeat iuste prosequi. Sit tertium: Si quis primogenitus a Theologo quaerat an peccet mortaliter nisi sorores iusto matrimonio collocet, nisi aes alienum soluat quod parens contraxerit, nisi protogenium curet et tueatur. Quid in donatario? An teneatur ad debita? Quid in domino? An a subditis possit solita quaedam munera exigere eosque ad consueta onera sive realia, sive personalia obligare? Placent enim nobis hoc loco quidem iurisperitorum illae voces, nec semper nos oportet accurata dictione disserere; quin satius est de nominibus parum esse sollicitos esseque interdum faciles et negligentes, quemadmodum Plato nos iam in Thaeateto et in Politico admonuit. Verum haec orbiter. Iam ad illa redeamus. Sed quid est opus plura? Anne speciatim definire quando in iudiciis, in contractibus, in ultimis voluntatibus ac nonnumquam etiam in delictis committatur iniustitia vires Theologi non excedit? cum casus occurrant innumeri, qui naturae lege definiri non queunt. Id si ita est, ut est certe, insolentiae erit maximae in eiusmodi quaestionibus iuris peritiam contemnere. Iuris autem peritia non aut consultius inuestigari aut invenire certius potest quam in iuris voluminibus quae non alia quaecumque Philosophorum volumina nec eloquentia nec prudentia superant. De quinquaginta loquor Pandectaron libris. Nam posteriores leges multum omnino utraque in re ab illis declinarunt.

Quod si bibliothecas omnium Philosophorum unus Ciceroni visus est duodecim tabularum libellus et auctoritatis pondere et utilitatis unertate superare, quid nos credere oportet de illis quinquaginta libris, quibus non leges modo duodecim tabularum, verum multae etiam aliae continentur de hominum conuentionibus, deque iure et aequo prudenter sancteque praescriptae? Sanctum, inquam, volumen est et iustitiae templum merito illud Iustinianum appellavit. Atque cum e sacra morum Philosophia ius esse ortum civile constet, ut fontem, sic certe et rivulos Theologus colet, ne parum sit in Philosophiam ipsam religiosam religiosus. Sane qui ius civile Theologo negligendum putat, is bonam partem Philosophiae moralis revellit, cuius subsidium, si quis illi neget de moribus disserenti, stultus esse videatur. Quia ergo saepe utitur Theologus subsidio iuris in disputatione theologica, idcirco istam iuris scientiam Theologiae tanquam ancillulam pedissequamque adiunxi.

Et quamquam argumentum quod a iure civili ducitur, nec certum fortasse, nec exploratum est, sed probabilissimum est tamen cum omne, tum illud magis quod a legibus Christianae Rei publicae usu probatis Theologus accipiet. Non enim sine divino nutu huiusmodi leges Romanis esse datas credendum est: Quin divinitus per ora Principum promulgatas fuisse Ioannes VIII praedicat. Et Augustinus inquit humana iura per imperatores et rectores saeculi Deum humano generi distribuisse. Ac Demostenes leges inventum munusque deorum esse putat. Et Cicero Principis legem ad iubendum et vetandum aptam rationem rectam esse ait summi Iouis. Et Salomon: Divinatio, inquit, in labiis regis, in iudicio non erravit os eius. Ad Dei ergo procurationem pertinuit ut numine quodam legum Romanorum latores afflarentur quo ad Rei publicae moderationem ea scita praescriberent quae essent iusta atque legitima. Quamobrem si Theologus ex illis argumentumm sumat, nihil abhorrebit a professionis suae instituto et si non certo at probabiliter argumentabitur. Nec enim mihi Ludovicus Vives probari potest in eo quod universam legum Romanarum et vim nititur frangere et eleuare auctoritatem. Plus ille nimio interdum sibi indulget, dum corruptas disciplinas persequitur, nec novitios solum errores, qui vel irrepserunt vel invaserunt, coarguere, sed antiquorum recepta placita conuellere pertentat, maximo quidem semper verborum ambitu, sed vi quandoque argumentorum minima. Dixit ille quidem in libris de corruptis disciplinis multa vere, multa preclare, atqui fidenter pronuntiavit aliquando, tanquam e diuorum concilio descendisset. Multo autem viris doctis probaretur magis, si qua diligentia et disertitudine causas corruptarum artium expresit, eadem colapsas restituisset; sed in tradendis disciplinis elanguit, cum in carpendis erroribus viguisset. Nec mirum. Nam aliorum errata etiam probabiliter reprehendere facile est id quidem; artes vero, quas iam inde a multis annis viri quidam et indocti et barbari deflexerunt ad rectam lineam revocare, scilicet, hoc opus, hic labor est. Hucque erat omnino conandum, si quicquam magna laude dignum agendum erat.

Aliud est autem leges civiles, praesertim in re publica bene instituta, longo usu probatas reprehendere, aliud errores interpretum increpare. Quamquam Ludovicus, quod ad iurisperitos attinet, eadem nobiscum sensit. Ait enim: Ac iuris civilis veteres interpretes summo olim in honore fuere, iure quidem merito magnisque rationibus, quoniam ius civile, ut a praeclaris philosophis graviter, prudentesque editum fuerat, philosophi interpretabantur. Postea vero quam facultas haec in eorum manu esse coepit, qui nulla philosophia, nulla gravi disciplina ante instructi ad eam et ornati accesserant, scientiae huius splendor omnis deletus est, neque eius professores habentur in pretio nisi a vulgo, quod litibus est plenum omne. Quemadmodum autem Aegyptii sacerdotes mirifice colebantur, quod multam in mathematicis posuissent operam, Geometria vero Aegyptus tota indigeret, confusis per annos singulos agrorum limitibus ab inundante Nilo, sic cum lites inundatione sua orbis Christiani fines peruaserint, miscuerint, confuderint, necesse est eos honore summo affici, qui iurgiorum componendorum dicuntur esse periti. Componant necne, ipsi viderint; hoc nos certe videmus: minus ibi esse litium ubi minus est huius generis literatorum. Novitios itaque eos iureconsultus ne ego quidem in usum Theologiae vendicare cupio. Nec enim iure consultus est leguleius quispiam, cautus et acutus, cautor formularum, auceps syllabarum, iniustitiae aeque ut iustitiae patronus. Sed id doceo, civiles leges eas vel maxime quae Christiani populi usu et more observatae diu sunt, theologo ad argumentadum esse utiles. Sed de his satis. Nunc de historiae auctoritate dicamus. Nam argumenta, quae posuimus, ut iuris civilis auctoritatem elevaremus, faciliora sunt quam quibus refutandis nostra immorari debeat oratio.