De locis theologicis

UBI EORUM ARGUMENTA PONUNTUR QUI SUADERE VOLUNT IN SACRARUM INTELLIGENTIA SCRIPTURARUM AD FONTES HEBRAICUM ET GRAEGUM RECURRENDUM

In tertia vero quaestione magna dissensio est, eaque nisi diiudicetur, in summo errore necesse est nos, atque in maximarum rerum ignoratione versari: An in Sacrarum Literarum intelligentia ad hebraicum graecumque fontem sit recurrendum, an potius

editio ipsa latina tam magnae sit auctoritatis et ponderis, ut nec ab originali scriptura pendeat, nec per eam aut corrigi oporteat, aut limari. Primum argumentum. Prior autem huius controversiae pars suadetur ante omnia D. Hieronymi testimonio, qui in libro adversus Helvidium huius assertionis primus auctor esse creditur, ea ratione vel maxime, quod multo purior credenda sit manare fontis unda, quam rivi. Idem etiam in Epistola ad Marcellam, cuius initium Post priorem, cum fateretur aliqua sese in vulgata editione Evangeliorum latinorum emendasse, atque ad graecam originem revocasse latina, obtrectatores suos contemnens, si displicet, inquit, fontis unda purissimi, coenosos rivulos bibant, et diligentiam, qua avium sylvas et concharum gurgites norunt, in Scripturis legendis adiiciant. Idem confirmat in Epistola ad Damasum de verbo Osanna, cuius initium est Multi, et in commentariis super Zachariam, dicens: Cogimur ad Hebraeos recurrere, et scientiae veritatem de fonte magis quam de rivulis quaerere: nempe, ut Cicero de Oratore etiam ait, tardi ingenii est rivulos consectari, fontes rerum non videre. Et in epistola ad Vitalem docet, se ad hebraicam veritatem, tamquam in praesidium et arcem, solitum esse confugere. Secundum argumentum. Huc adde Augustini testimonium ex 2 De doct. Christi cap. 15 et 18. De civit. Dei, quibus locis Hieronymi sententiae subscribit. Praeterea, Damasus coegit Hieronymum, ut Novum Testamentum ad graecam reduceret veritatem, quemadmodum Hieronymus idem in praefatione Super quatuor Evangelia testatur. Id vero Damasus non iussisset, nisi intellexisset Novi Testamenti veritatem a graeco fonte petendam. Tertium argumentum. Hieronymus quoque ipse in commentariis veterem interpretem saepe vellicat, ut qui interpretando frequenter errarit. Non igitur veteri editioni latinae fidem habere necessum est, nisi Hieronymum aut malevolentis velimus arguere, si dedita opera, aut imperitiae, si ignorans ea quae bene conversa erant reprehendit. Aliunde igitur quam ab editione latina quaerenda est Sacrarum Literarum firma intelligentia. Quid quod Laurentius Faber, Erasmus, Eugubinus aliique nonnulli iuniores veteris interpretis nunc oscitantiam, nunc negligentiam, nunc imperitiam, nunc superstitionem coarguere idoneis causis rationibusque videntur? Nec animus est tamen omnia eorum argumenta referre, qui latinam editionem, qua Ecclesia utitur, solent reprehendere. His enim argumentis refutandis aliud et temporis et operis dandum est. Illas solum reprehensiones afferemus, quibus veterem editionem falsitatis accusant. Primum autem Numerorum ultim. cap. latinum aiunt interpretem sensum reddidisse non hebraicae modo veritati, verum etiam Sacris omnino Literis repugnantem. Illius enim editio praeceptum non obscurum habet, ut nullus vir foeminam ducat, nisi de tribu et familia sua; nec ulla foemina viro nubat alterius tribus et familiae. Id autem tantum abest a Scripturae fide, ut nihil illi magis possit esse contrarium. Moyses quippe primus hoc neglexit, nec usque de sua ille tribu duxit uxorem. Aaron uxorem accepit Elisabeth de tribu Iuda, Exod. 6. Soror regis Iudae nupsit Ioiadae pontifici, 2 Paralip. 22 et 4 Reg. 2. Elisabeth, cum esset de filiabus Aaron, cognata erat beatae Mariae, quae sine dubio erat e tribu Iuda. David Michol duxit filiam Saulis de tribu Beniamin. Undecim tribus non legem, sed iuramentum praetexunt, quominus filias

suas Beniaminitis collocent, cum interim tamen eos, qui non iurarant, nulla lege prohiberi apertissime prae se ferant, Iud. 21. Subdititium ergo est, adulterinum et falsum, quod interpretis solum auctoritate redditum est. Deinde Michaeae 5 latina vetus editio hunc in modum habet: Et tu Bethlehem Ephrata parvulus es in millibus Iudae, ex te mihi egredietur, etc. At Matthaeus contrario penitus sensu verba eadem allegavit, inquiens: Et tu Bethlehem nequaquam minima es. Praeterea Psalm. 7, vers. 12, nostra editio habet: Numquid irascitur per singulos dies? ubi hebraica veritas contrarium sensum habet, cui Hieronymus omnino consentit. Contendit etiam Calvinus, locum illum Ecclesiastis 9: Nemo scit utrum odio vel amore dignus sit, mendose esse ab interprete redditum, falsamque esse sententiam interpretis, cum plerique sciant se odio dignos esse, et nonnulli scierint se fuisse amore dignos. Ac sunt qui credant interpretem Matth. 24 falsam reddidisse lectionem, dum pro fulgore reddidit fulgur, quod utique non pertingit ab oriente in occidentem, sed solis fulgor est qui pertingit. Atque illud quoque urgent, quod Ionae 4 vertit interpres, Dominum hederam praeparasse, ut esset umbra supra caput Ionae, etc. cum, ipso quoque Hieronymo auctore, kikaion nec hedera sit, nec cucurbita, sed quoddam genus fruticis, Latinis et Graecis incognitum, quod Syris familiare est. Non ergo Dominus hederam praeparavit, nec Ionas sub umbra hederae requievit, quod interpres falso transtulit. Quartum argumentum. Ad haec, si veteris latini interpretis editioni addicti esse debemus, compellemur adeo historiam Susannae recipere, atque etiam Bel draconis narrationem; quam, quoniam hebraica veritas non habet, Hieronymus fabulam vocat, non eam Sacris Libris additurus, nisi apud imperitos, ut ipse ait, videretur magnam partem voluminis detruncasse; item cogemur etiam Marci postremum caput accipere, quod Hieron. ad Hedib., quaest. 3, non credit esse necessarium, cum in raris feratur Evangeliis, et omnibus pene Graeciae libris hoc capitulum non habeatur; necessarium quoque erit historiam adulterae mulieris venerari, quae Ioannis 8 cap. nunc habetur, cum eam tamen nec Eusebius cognoscat, nisi in Evangelio secundum Hebraeos; nec Hieronymus eam prorsus agnoscat; sed ne Chrysostomus quidem eam interpretatione sua dignatus sit, quamvis illius alias fecerit mentionem. Atque Euthymius, licet eandem enarret, paulo tamen superius ait in exactioribus exemplaribus non haberi, eo quod illegitima videatur. Quintum argumentum. Rursum, si latini interpretis sequenda esset editio, fateri oporteret omnes esse resurrecturos, ac proinde morituros, iuxta id quod in priore ad Corinthios epistola dicitur: Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. At huic sententiae stare non cogimur, ut D. etiam Thom. in commentariis super eundem locum adstruit; quin probabilissima opinio est, homines qui reperientur in die iudicii vivi, nulla interveniente morte, vivos esse iudicandos, quod Apostolus certe videtur asserere in priore ad Thessalon. epistola. Adde huc, quod interpres non erat propheta auctorve sacer, sed humano spiritu et intelligentia Sacras Literas ex aliena lingua in propriam transferebat. Errare igitur fallique interpretando potuit. Quamobrem interpretis sensum non tenemur amplecti, sed ipsum textum, quemadmodum ab auctore sacro vel hebraice vel graece traditus est. Aliud quippe fuerit, ut Hieronymus ait, vatem esse, aliud interpretem; ibi enim spiritus ventura praedicit, hic eruditio et verborum copia, quae intelligit, transfert.

Sextum argumentum. Praeterea, si non licet ab interpretis latini translatione discedere, damnamus iuniorum omnium in vertendis Sacris Literis diligentiam linguarumque peritiam, tamquam videlicet otiosam ad Sacras Literas intelligendas. Nimirum, etiamsi alium sensum habeant verba vel hebraica vel graeca, hic scilicet contemnendus est, ille vero omni ratione tenendus, quem latina vetus litera praeferat. Nec his argumentis satisfieri ea responsione potest, quod Hieronym. huius editionis auctor multo fuerit linguarum peritior quam alius quisquam, ac proinde illius auctoritas, ingenium et eruditio maiora sint quam cuiusquam alterius interpretis iunioris. Haec, inquam, responsio non facit satis. Primum, quoniam praestat oculis tuis videre, quam alienis, satius igitur erit, ut quisque linguas ipsas calleat, et videat ipse potius quam credat interpreti. Deinde etiam, quoniam cum Septuaginta interpretes, viri doctissimi atque hebraicae graecaeque linguae peritissimi, interdum lapsi interpretando fuerint, non est cur existimemus, unum Hieronymum nusquam a vero, dum interpretaretur, errasse. Ut illud praetereamus, quod editio haec vetus an Hieronymi sit, an alterius, summa virorum doctissimorum dissensione certatur; Novum certe Testamentum, ut de Veteri taceam, aut Hieronymus non vertit, aut si vertit, eius versio non extat. Quod si extaret, manet semper integrum argumentum quod modo posuimus, Hieronymi utique sensum, ut qui sacer auctor non fuerit, non oportere semper amplecti. Septimum argumentum. Praeterea, in Clementina prima, titulo De magistris, Viennense concilium statuit in universitatibus Bononiensi, Parisiensi, Salmanticensi parandos esse trium linguarum doctores, qui earum peritiam studiosa instructione in alios transfundant; quod nisi esset ad Sacras Literas intelligendas magnopere necessarium, nulla ratione synodus statuisset. Insuper, non videtur hoc Divinae Scripturae negandum, quod humanis scripturis omnibus concedere necesse est, ut, cum de aliqua scriptura scilicet ambigitur, ad archetypum unde translata est recurratur. His argumentis, et iis quidem non levibus, sed, ut plerique iudicant, sane firmis novarum rerum studiosi sibi primum persuaserunt, ad veritatem Novi ac Veteris Testamenti cognoscendam duarum linguarum graecae et hebraicae peritiam esse necessariam; inde rursum in eam opinionem descenderunt, ut non se existiment Sacras Literas exponere, si interpretationem latinam vulgarem sequantur, id enim, inquiunt, est non auctorem Scripturae Sacrae, sed eius interpretem explicare; denique et eo progressi sunt, ut asserant non oportere latini interpretis auctoritatem amplecti, sed ipsius textus hebraei in Veteri Testamento, graeci autem in Novo; quo fieri, ut latina editio nostra per exemplaria hebraica et graeca sit omnino limanda ac corrigenda. Hanc vero persuasionem, lector optime, si forsitan induisti, exue, rogo, tantisper, dum tibi quae sunt veriora certioraque proponimus. Nos siquidem hanc sententiam a plerisque receptam refellere tentabimus. Refellemus autem, ut spero, illo ferente opem, cuius tueri causam cupimus adversum impugnatores veritatis. Ego enim si aut ostentatione aliqua adductus, aut studio certandi ad hanc potissimum disputationem me applicui, non modo stultitiam meam, sed etiam mores et ingenium condemnandum puto. Nam si in minimis rebus pertinacia reprehenditur, calumnia coercetur; ego ne de maximis, et quae ad Ecclesiae unitatem continendam magnopere pertineant, aut certare cum aliis pugnaciter, aut frustrari cum alios tum etiam me ipsum

velim? Causa igitur veri reperiendi disputare cupientes, controversiam hanc quatuor conclusionibus brevissime definiemus.