De locis theologicis

UBI NODI QUIDAM SOLVUNTUR, QUIBUS INTERDUM HOMINES ETIAM DOCTI ILLIGARI SOLENT

Quibus rebus expositis, nihil aliud superesse videbatur, nisi argumenta refellemus, quae a principio sunt posita. Sed paranti mihi eas obiectiones repellere, obiecerunt se scrupuli aliquot, quos prius convenit excutere quam ad alia pergamus, ne in via, quam superiore capite aperuimus, sint Theologis impedimento. Quaestio 1. Primum igitur dubium illud excutiendum est, an concilium per legatos summi Pontificis celebratum firmam certamque habeat auctoritatem, an potius episcopi Romani confirmatio expectanda sit, ut certa habeantur decreta concilii. Ac Caietanus quidem, qui sine controversia de auctoritate Papae et concilii accuratissime disputavit, quemque nos correctione quadam adhibita potissimum secuti sumus, multa hic diserte dicit, quae a praesenti instituto videntur esse aliena; sed affirmat denique, id quod ad praesentem locum et quaestionem attinet, concilium per legatos Pontificis actum errare in fide posse. Superest enim adhuc ille, pro cuius fide rogavit Christus; ille, inquam, ad quem fidei summa tandem referenda est. Quare nisi definitiones conciliorum per summos Pontifices et probentur et confirmentur, certas firmasque esse non oportet. Idem etiam Cardinalis Turrecremata sensit libro tertio, capite sexto, octavo et trigesimo octavo, quibus locis fusissime ostendit omnia retro antiqua concilia a summis Pontificibus confirmationem dogmatum petiisse; non id profecto actura, nisi existimassent necessarium. Nam quod confirmatio pontificis ad fidei quoque dogmata referatur, liquet ex epistola Nicaenae synodi ad Sylvestrum Papam: Quicquid, aiunt, constituimus precamur id vestri oris consortio confirmetur. Et Sylvester eidem synodo rescribens: Confirmo, inquit, figoque ad doctrinam vestram reclamantes de unitate Trinitatis. Et paulo post: probo, ait, vera fuisse quae in vestrum nostrumque manavere mysterium, etc. Et patres concilii Chalcedonensis in epistola ad Leonem, Omnem, inquiunt, vobis gestorum vim insinuavimus, ad comprobationem nostrae sinceritatis, et ad eorum, quae a nobis gesta sunt, firmitatem et consonantiam. Et Leo Papa in epistola ad concilium Chalcedonensem quae est in ordine 59: Ne ergo, ait, dubitabite videatur utrum quae per unanimitatem vestram de fide statuto sunt, approbem, etc. Et postea dicit se approbationem gestorum synodalium in sola causa fidei mittere, propter quam scilicet concilium congregatum est. Idem patet ex epistola Leonis huius nominis tertii, qua confirmat sextam synodum generalem. Adde huc quod ecclesia ante ipsius Pontificis confirmationem nunquam firmum habuit et ratum quod a legatis concilio praesidentibus definitum est. Hinc enim Martianus Augustus a Leone contendit, ut concilii Chalcedonensis de fide iudicium approbaret. Et Leo ob hanc quoque causam Martiano commendavit, ut confirmatio approbatioque concilii ad omnes ecclesias perferretur, quemadmodum epistola 57 ad eumdem Martianum scribitur. Praeterea, concilium sine legatis errare potest; at summus Pontifex non transfert in legatos suae fidei soliditatem, quam scilicet sibi soli privatim vendicat, eo quod Christi vicarius est, pastor ecclesiae universalis, et petra, supra quam Christus suam fundavit ecclesiam. Legati ergo simul cum concilio errare poterunt. Non enim pro legatis Petri, sed pro Petro rogavit Christus. Ad haec, concilium provinciale, cui legati summi Pontificis adsint, errare in fide potest; non autem si a summo Pontifice confirmatum est. Non igitur Legati eam habent in fidei

dogmatis auctoritatem, quam summus ipse Pontifex habet. Quocirca, infirma adhuc erunt decreta concilii, quamvis per legatorum iudicium confirmata. Praeterea, concilium Ephesinum secundum erravit cun Dioscoro, et tamen legitime, auctore Leone, congregatum est: non ergo firmum et ratum est concilii decretum, nisi sit a summo Pontifice confirmatum. Nec valet dicere legatos pontificis et paucos quosdam alios repugnasse. Non enim oportet omnes patres synodali sententiae subscribere, ut generale concilium iudicium habeatur. Quoniam ne omnes quidem episcopi iudicio Nicaenae synodi subscripserunt. Ac si legati ipsi, ut docti omnes consentiunt, errare possunt, nihil obstaret quominus aliis episcopis errantibus consensissent. Legatus demum Pontificis aderat, cum in secunda et tertia sessione concilii Basiliensis vehementer erratum est, errori quoque caeterorum Legatus ipse subscripsit. Non ergo satis est concilium esse coactum Pontificis auctoritate, et legatos concilii sententiam approbasse, ut firma et certa esse in ecclesia existimetur. At contra, viri quidam doctissimi sentiunt concilium generale legitime congregatum, etiam absente papa, solidam certamque habere auctoritatem, priusquam a summo Pontifice confirmetur. Cuius sententiae duas potissimum causas reddere possunt. Unam, quod eiusmodi concilium per legatos episcopi Romani celebratum ecclesiam universalem representat, quoniam est concilium ecclesiae generale: non ergo errare in fide potest, sicut ne ecclesia quidem universalis. Quod autem omne concilium generale ecclesiam universalem representet, definitum est a Martino quinto in fine concilii Constantiensis. Altera causa est, quod concilium generale legitime congregatum in Spiritu Sancto congregatum est, quare habet spiritum assistentem, cuius praesentia freti possunt utique patres, cum aliquid definiunt, dicere: Visum est Spiritui Sancto et nobis. Confirmat autem hoc vel maxime testimonium Iulii ad orientales episcopos inquientis: Regula vestra nullas habet vires, quoniam Romanae ecclesiae legatus non interfuit, canonibus praecipientibus sine eius auctoritate concilia fieri non debere; nec ullum ratum est concilium, quod eius non fuerit fulcium auctoritate. Hactenus Iulius. Sentit ergo sine dubio concilium habere vires, ratum esse, Romanae ecclesiae niti auctoritate, si Romanae ecclesiae legatus interfuit. Hac difficili quaestione explicanda illud ponimus quod rerum gestarum experimento constat, summi pontificis legatos non solere ad concilium accedere, ubi quaestio de fide agitanda est, nisi instructos prius et monitos de ecclesiae Romanae fide circa ea, quae sunt in concilio finienda. Solere, inquam, non item oportere. Nam legati in concilium Tridentinum non potuere commode de quaestionibus disserendis ante instrui, quoniam erant propemodum infinitae. Sed caetera fere concilia ad unam aut alteram fidei tractandam causam coacta sunt, ideoque legati de Apostolicae ecclesiae fide prius instructi accesserunt. Principio igitur illud statuo, posse concilium legatorum doctrinae et instructioni repugnare, atque e contrario legatos posse repugnare concilio, quo casu decreta concilii non erunt fulcita Apostolica auctoritate, sed erunt potius refutata. Sicut enim congregatio concilii reclamante vero certoque ecclesiae Pontifice, vana est et inrita; sic doctrina, cui vel praesens Pontifex per se, vel absens per legatos suos contradicit, incerta

est et imbecilla; idque eodem prorsus argumento, quoniam utrique auctoritas episcopi Romani deest, sine qua nec concilium, nec concilii decreta rata sunt. Quod si qui existiment concilium, semel rite ac legitime congregatum, errare tum etiam non posse, cum legati Pontificis repugnant, respondeant illi argumento velim, quo secundam conclusionem cp. 4 probabamus, concilii Ephesini secundi exemplum proferentes, ubi ab omnibus pene episcopis erratum est. Non fuit liberum concilium, inquiunt, sed sententia a Dioscoro arte, minis et terroribus extorta est. Video. Sed si secundum hominem loquimur, qui metu frangitur, is cupiditate etiam frangatur necesse est. Quo circa, si per metum vera et legitima synodus errat, causabuntur haeretici reliquas etiam omnes pontificum et imperatorum cupiditatibus inservisse. Ita fiet ut nullius synodi explorata auctoritas habeatur. Quanto gravius illud nos asserimus, concilium apostolica auctoritate firmatum nullis humanis affectibus a vera posse fide discedere. Ut ne ecclesia quidem, quamvis descendat pluvia, veniant flumina, irruant venti, cedere loco potest, fideique stationem deserere. Sed concilii reliqua pars, quamlibet maxima, si pontifex et legati pugnent, infirmari affectu potest. Huc enim illud pertinet: Tu, Petre, confirma fratres tuos. Quid si legatus doctrinam, quam a Pontifice accepit, deserat et multitudinis sensum amplectatur? Primum, nullum huiusmodi exemplum proferetur, nisi forte ex concilio sub Michaele imperatore, ubi Rodaldus et Zacharias Michaeli et Phocio consenserunt adversus Nicolai instructionem atque mandata, ut videre est in epistola Nicolai ad Patriarchas, metropolitas, ac reliquos episcopos. Deinde, si legatus contra instructionem agit, non censetur ex potestate delegata agere, atque adeo non est cur eo modo acta superioris auctoritate probata esse credantur. Inde enim Agatho papa, ut patet actione 4 sextae synodi: auctoritatem, inquit, eis, hoc est, legatis dedimus, in quantum eis dumtaxat instructum est, ut nihil praesumant augere, minuere, vel mutare, sed traditionem huius Apostolicae sedis sinceriter enarrare. Et Leo epist. 43 ad Pulcheriam Augustam: Lucentium, inquit, episcopum et Basilium presbyterum dirigere praeparavi, qui dispositiones meas secundum eas, quas acceperunt regulas, exequantur. Decreta igitur, si quae a legato contra sedis Apostolicae traditionem approbentur, non habent Romanae ecclesiae auctoritatem, nec aliter se habent, quam si a concilio sine legatis prodiissent. Quid vero, si legati sine apostolicae sedis instructione ad synodum accessere? Num synodi iudicium firmum erit et certum priusquam a summo Pontifice comprobetur? Certe in his, quae ad fidem non attinent, sed ad ecclesiasticam gubernationem eiusmodi synodorum decreta non oportet a Spiritu Sancto proficisci. Quare non sunt omnino valida, nisi Romani episcopi consensione firmentur. Ut videre est in epistola 51 Leonis ad Anatholium, 52 ad Martianum, 53 ad Pulcheriam, et 59 ad concilium Calchedonens. Sed ne in causis fidei quidem adeo exploratam auctoritatem habent, ut qui ea in dubium vocet, haereticus sit. Tunc quia auctores nobilissimi, quos ante diximus, Caietanus et Turrecremata non solum citra haereseos crimen, sed probabiliter etiam consentiunt nihil firmi dogmatis ab eiusmodi synodis proficisci, quousque per Christi vicarium approbentur. Tum quia, ut ante dictum est, solidam auctoritatem, quam in confirmandis et fratribus et dogmatis Petrus habet, in legatos transferre non potest. Tum quia si legati, qui instructionem ab apostolica sede acceperunt, discedere ab illa possunt, illi etiam, qui ad concilium sine instructione accedunt, poterunt cum sedis apostolicae doctrina

pugnare. Quare eorum confirmatio infirma est. Quid, quod legatus Iulianus concilii Basilensis doctrinae consensit, quam nullus Theologus ita solidam et certam existimat, ut haereticos credat qui ab ea doctrina dissentiunt? Nec contraria argumenta quicquam efficiunt. Nam primum sic refellitur. Fateor equidem quodcumque concilium generale universalem ecclesiam representare, sicut omnes proceres et procuratores civitatum, cum de rebus publicis tractaturi conveniunt, regnum totum repraesentant. Sed dum urges ecclesiam errare non posse, verum est id in eo sensu, quia fidelibus accipitur; intelligimus enim totam simul ecclesiam, hoc est, fideles omnes non errare. At nihil obstat cur maior ecclesiae pars non erret. Sic igitur non ego admitto ut totum concilium cum legatis errare possit. At errare poterit maior pars concilii, et erranti illi poterunt legati subscribere. Atque id est, quod nos in praesentia dicimus, iudicium maioris partis, etiamsi legati sequantur, non esse certum. Certum autem esset, si a summo Pontifice confirmaretur. Nec enim opus est, quemadmodum paulo ante docuimus, sententiam concilii omnes simul patres approbare. Secundo vero argumento hoc habeto responsum. Concilium utique generale, cui legati praesunt, in Spiritu sancto congregatum esse, quoniam auctore Christi Vicario, eodemque legitimo ecclesiae principe coactum est. Sed ecclesia quoque unum corpus est, cuius spiritus Deus est, qui ecclesiae semper assistit. Quemadmodum ergo quod toti pariter ecclesiae visum est, id Spiritui Sancto etiam visum est; sed non continuo quod maior pars ecclesiae iudicarit, hoc Spiritus Sancti iudicium est. Ita, si quid omnibus quidem episcopis iudicatum fuerit, a spiritu profecto Dei iudicatum est; at non statim, si plures concilii patres in unam sententiam convenerint, Spiritus Sancti ea sententia credenda erit, nisi per summum Pontificem confirmetur. Ad quem nimirum spectat patrum lites dissidiaque componere. Iam Iulii testimonium explicatu facillimum est. Tacet enim quod manifestum erat, concilium illud summi Pontificis praesentia caruisse; ponit autem ne legatos quidem ecclesiae Romae affuisse. E quibus duobus altero tacito, altero expresso, colligit nullam prorsus ecclesiae Romanae auctoritatem in eo concilio intercessisse. Quare irritum et vanum esse. Alioqui, si quis rustice sane eo nos testimonio urgeat, is nullo negotio exploditur. Nihil enim valet illa collectio, si concilium legatos non habuit, infirmum eius iudicium fuit; ergo si habuit, fuit firmum. Sed de prima quaestione dictum est satis. Quaestio 2. Sequitur altera: an patres concilii vere iudices sint, an potius consiliarii. Sunt enim auctores non omnino pessimi, qui conciliorum auctoritatem non in iudicanda et finienda causa fidei, sed in quaerenda et investiganda veritate sitam esse velint. Omnem quippe iudicii vim ad unum ecclesiae principem eumdemque Christi Vicarium revocant, qui fidei causa decernenda eo vel plures, vel pauciores in consilium adhibet, quo causa vel gravior vel facilior est. Huius vero rei primum argumentum promitur, quod in sex libris Decretalium et Clementinis non patribus sed summo Pontifici sententia tribuitur, sacro tamen approbante concilio. Unde Clemens 5 concilio Viennens. praesidens: Nos, inquit, ad tam praeclarum testimonium ac sanctorum patrum communem sententiam apostolicae considerationis (ad quam dumtaxat haec declarare pertinet) aciem convertentes, sacro approbante concilio, declaramus, etc. Solum ergo ad sedem apostolicam iudicium pertinet, patrum vero non iudicium sed consilium est.

Praeterea, cum Pontifex ecclesiae Romanae presbiteros in conventum cogit, ut causa aliqua fidei iudicetur, de fratrum, inquit, nostrum consilio, etc. Consulunt ergo, non iudicant. Ad haec Deut. 17: Si difficile et ambiguum … venies, ait, ad sacerdotes Levitici generis, et ad iudicem qui fuerit illo tempore, etc. Et post: qui autem superbierit, inquit, nolens obedire sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo, ex decreto iudicis morietur homo ille. Ecce imperium non omnibus, sed summo sacerdoti assignatur, et decretum non iudicum, sed iudicis esse dicitur. A consiliis ergo sunt reliqui sacerdotes, non sunt iudices. A contraria vero parte facit, quod in concilio illo primo Hierosolymitano non solum Petrus, sed reliqui etiam Apostoli et seniores iudices esse dicuntur. Propter quod ego iudico, Iacobus ait, non inquietari eos qui ex gentibus… Et posterius capite eadem praecepta concilii vocat Paulus praecepta apostolorum. Et cap. 16 dicit ea dogmata esse decreta ab apostolis et senioribus. Ad hanc quaestionem perfacilis est et expedita responsio: Episcopos concilii in fidei causa non modo consiliarios esse, verum etiam iudices. Alioqui non solum episcopi ad ferendam sententiam synodalem adhiberentur, sed etiam docti Theologi et viri ecclesia prudentes. Quod inauditum est contraque formam Actorum 15 praescriptam, ubi Apostoli tantum cum bresbyteris de fidei quaestione iudicarunt. Cum igitur ecclesiae perpetuo usu soli pastores in concilio sedeant, consequens fit censores eos esse, non modo consultores. Nam si, ut consulerent, advocarentur, iis episcopis, qui Theologiae rudes et imperiti essent nullus esset omnino in concilio locus, quanto Theologiae quaestio veniret in dubium. Praeterea non Romanus episcopus modo, verum reliqui etiam episcopi claves regni caelestis habent, ergo in causa fidei ligandi quoque ac solvendi potestatem. Visum est, inquiunt, Spiritui Sancto et nobis, nihil ultra vobis imponere oneris quam haec necessaria, etc. Omnes ero episcopi onus praeceptumque imponunt, omnesque simul sententiae Sinodalis auctores sunt. Atque consiliarii, qui non sunt simul iudices, non solent iudicio sententiaeque subscribere. At in synodali sententia non Pontificis solum, sed caeterorum episcoporum subscriptiones adponuntur. Sunt igitur sine dubio iudices. Verum scrupulus hic existit, qui male quosdam habet. Nam si omnes episcopi sunt iudices, Summus nimirum Pontifex tenebitur in ferenda sententia maiorem partem iudicum sequi, eorumque doctrinam approbare. In omni enim recto et bene instituto tribunali is, qui praesidet, plurium iudicium confirmare debet, paucorum negligere. Hac solvenda quaestione Cardinalis Turrecremata lib. 3 Summae Ecclesiae cap. 64 et 65 iurisperitos ipse sequens multa dicit, quae mihi non probantur omnia. Nec est animus tamen singula persequi, et cuiusque opiniones refutare. Acute enim disputantis, ut Cicero tradit, illud est, non quid quisque dicat, sed quid cuique dicendum sit, videre. Quod igitur assumptum est, patres concilii non modo consiliarios esse, verum etiam iudices, id inficias ire nec possumus, nec debemus. Nam patres Nicaenae synodi a Sylvestro contendunt, ut quicquid constituerunt confirmet. Et Leo, quae a concilio Chalcedon. de fide statuta sunt, ea dicit se probare. Et concilium ipsum ad Leonem: Decretis, inquit, tuis nostrum honora iudicium. Et 6 Synodus actione 18: Anathematizamus, inquit, Theodorum, Sergium, Cyrum, etc. Et paulo post: His omnibus, ait, a sancto hoc concilio constitutis, et per subscriptionem nostrae fortitudinis

confirmatis, sancimus, ut nullus aliud quicquam de fide satagat, etc. Num verba haec consulentis sunt? An potius iudicantis? Atque in caeteris patres non ut consiliarii, sed ut iudices loquuntur. Scrupulum vero, qui nunc opponitur, facile eximo. Nego enim, cum de fide agitur, sequi plurimorum iudicium oportere. Nec hic, ut in humanis vel electionibus, vel iudiciis, ex numero suffragiorum sententiam metimur. Scimus frequenter usu venire ut maior pars vincat meliorem, scimus non ea semper esse optima, quae placent pluribus, scimus in rebus, quae ad doctrinam pertinent, sapientium sensum esse praeferendum. Et sapientes paucissimi sunt, cum stultorum infinitus est numerus. Quadringenti Prophetae Achab mentiti sunt; ex ore vero Michaeae, solius quidem et contemptibilis, veritas egressa est. Non sunt igitur divina iudicia humanis rationibus moderanda. In paucis aliquando citius, quam in multis salvat Dominus. Maior quippe pars Ephesini concilii secundi in Dioscori sententiam venit, nec legati tamen plurium iudicio subscripsere. Quo circa, summus Pontifex maioris partis sententiam non tenetur amplecti. Imo sive pauci, sive plures ad errorem deflexerint, munus est Apostolici antistitis ad veram eos fidem revocare, iuxta illud quod Petro dixit Christus. Ego rogavi pro te, ne deficiat fides tua: et tu non unum et item alterum, sed sive paucos seu multos, confirma fratres tuos. Ita Damasus scribens ad episcopos per Illiricum constitutos, numerum concilii Ariminensis magna libertate contempsit, illique tantae multitudini unum Vincentium et alios paucos opposuit, qui contra illius concilii sententiam dixerunt. Et Leo, cum Anatholius decretum Chalcedonensis synodi de ecclesiae Constantinopolitanae primatu sexcentorum triginta patrum consensione praeferret: Quasi, inquit, refutari nequeat quod illicite voluerit multitudo. Nulla sibimet de multiplicatione congregationis concilia blandiuntur, nec trecentis illis decem atque octo copiosior numerus sacerdotum comparare se audeat, vel praeferre, cum tanto divinitus privilegio Nicaena sit synodus consecrata, ut sive per pauciores, sive per plures ecclesiastica iudicia celebrentur, omni penitus auctoritate sit vacuum, quicquid ab illorum fuerit constitutione diversum. Hactenus Leo. Non itaque, quod in humanis concessibus fit, plurium apud nos sententia praevalet. Quo si semel fidei causam ad humanas coniecturas prudentiamque deducimus, verendum est sane ne ecclesiae negotium ex divino humanum faciamus. Quin etiam certum est, qui probabili multorum iudicio nituntur, eos fidei nostrae firmitudinem labefactare. Secundum quippe concilium generale centum cinquaginta patrum numero constitit, quartum vero patres habuit sexcentos triginta; utrumque tamen pari veneratione suscepit ecclesia. Non enim numero haec iudicantur, sed pondere. Pondus autem conciliis dat summi Pontificis et gravitas et auctoritas; quae si adsit, centum patres satis sunt; sin desit, nulli sunt satis, sint quamlibet plurimi. Nec si maior pars patrum vere sentiat, summus ecclesiae Pontifex repugnabit. Id enim ad peculiarem Christi procurationem pertinet, semperque pertinuit, ne ecclesia in factiones duas dividatur. Nec Romanus unquam episcopus, si exemplum quaeritur, contra patres concilii vere sentientes dixit. Ad secundam autem quaestionem nihil est quod addere debeamus, nam argumenta ex adverso posita ex his, quae diximus, facile diluuntur.

Quaestio 3. Alia quaestio etiam existit, quae non est ad exponendum facilis. Si enim concilium summi Pontificis auctoritate firmatum Spiritu Sancto regitur fidei causis iudicandis, eius ergo definitiones¹ ad sacram scripturam pertinebunt. Nam scriptura² sacra vocatur, quae Spiritu Sancto afflante scripta est. Huius vero argumenti conclusionem vir apprime doctus, et qui tantos habebat in Theologia progressus, ut cum excellentibus Theologis compararetur, non est veritus me praesente concedere. Atque in hanc opinionem Gratianus quoque videtur descendisse, Divi Augustini testimonio confirmatus 19 dist. cap. In canonicis, ubi summorum pontificum epistolas decretales canonicas scripturas esse dicit: eadem igitur ratione concilii decreta in Canonicis scripturis habebuntur. Sed et Innocentius de celebr. Missae, cap. Cum Marthae, eamdem sententiam videtur amplecti. Ait enim scripturam sacram asserere, quod iniuriam facit Martyri, qui orat pro Martyre. Hoc autem testimonium alicuius nimirum vel Pontificis, vel concilii est. Ratio item his testimoniis consentit. Fides enim Catholica nihil credit, nisi quod est a Deo revelatum, quod si concilii decreta tenemur certa secundum fidem habere; ea sunt certe a Deo revelata, atque ex consequenti scriptura canonica. At haec opinatio quam sit inconsiderata lector, vel me non docente, intellecturus est. Nam si symbolum Athanasii, conciliive Nicaeni inter sacras literas refertur, cur nec in Codicem sacrorum bibliorum redigitur, nec cum libris canonicis annumeratur? Iam libros, qui decretales pontificum epistolas synodorumve iudicia continent, in sacris et canonicis habere absurdum est. Duplex enim discrimen inter sacros auctores et summum Pontificem patresque concilii reperitur. Unum, quod auctores sacri ex proxima Dei, vel revelatione vel inspiratione scribunt catholica dogmata. Nec enim egent externis ad scribendum incitamentis, aut humana ratiocinatione e scripturis aliis argumentantur, disquirunt, colligunt. At concilium et Pontifex humana vi incedunt, rationemque sequuntur, atque argumentando verum a falso discernunt. Non enim existimandus est summus Pontifex eam habere facultatem, quae in Apostolis, Profetis, et Evangelistis inerat, ut proposita unaqualibet de fide quaestione, protinus dignoscere possit utra quaestionis pars vera falsave sit. Sed adhibere prius consilium necesse est, et expendere utriusque partis argumenta: tum deinde sequetur auxilium Dei, quod videlicet opus est, ut summus Pontifex in recta fide contineatur. In conciliis itidem non habent patres mox quasi ex auctoritate sententiam absque alia discussione dicere. Sed colationibus et disputationibus re ante tractata, precibusque primum ad Deum fusis, tum vero quaestio a concilio sine errore finietur, Dei videlicet auxilio atque favore, hominumque diligentia et studio confluentibus. Nam et apostolis et presbyteris in synodum Hierosolymitanam congregatis non statim revelatum est quid esset in fidei causa decernendum, sed facta est prius, ut Lucas ait, magna conquisitio. Et in Nicaena synodo, ut Rufinus tradit,per singulos dies agitabatur conventus; nec facile aut temere de re tanta statuere audebant patres. Evocabatur frequenter Arius in concilium, et assiduo tractatu assertiones eius discutiebantur, et quid adversum haec teneri deberet, aut statui, summa cum libratione quaerebatur. Ita post diutinum multumque tractatum firmissima omnium sententia Arius condemnatus est. Ex

quo perspicuum est non dormientibus et oscitantibus patribus Spiritum Sanctum assistere, sed diligenter humana via et ratione quaerentibus rei, de qua disseritur, veritatem. Alterum autem discrimen est, quod scriptoribus sacris, quemadmodum primo loco fusius explicuimus, Dei spiritus adest in singulis. Etiamne in minimis rebus? Etiam. At patribus synodi spiritus veritatis non est praesens in omnibus, sed in rebus solum ad salutem necessariis. Quod enim in synodo Athanasii dicitur, carnem et animam unum esse hominem, id non oportet verum esse, quamvis cum Athanasio concilium Nicaenum consensisset. Nam utrum homo partes illae complexae sint, an non sint, ad Philosophiae rationem pertinet, non fidei; quare Philosophorum quaestio est, non fidelium. Synodus autem provincialis sub Stephano huius nominis septimo per errorem omnes ordinationes factas a Bonoso irritas esse decrevit, quod in synodo Romana sub Ioanne nono reprobatum est. Sed iudicium rerum gestarum erat, non religionis, fideique decretum. Huiusmodi sunt ea, quae Clement. Pastoralis, de sent. et re iudic. transiguntur. Non enim ad fidem et religionem attinent. Quocirca, licet errasset Clemens, quod Bucerus contendit, nihil inde concilii auctoritas labefactaretur. Tametsi Clementina illa Clementis est, non concilii³. Verum Pontificum et conciliorum eadem causa est. Sixtus quartus docuit Divam Catharinam Senensem stigmata non habuisse, non defuit qui contra iudicarit. Neutrius Pontificis iudicium ad Christi ecclesiam spectat, utrumque aut probare, aut improbare sine fidei discrimine possumus. Sed valeant stulti, qui de rebus nihili digladiantur. Nos enim hic exempla ponimus, ut lector intelligat aliter auctores sacros esse habendos, aliter conciliorum patres. Illos ubique vera dicere, hos posse in parvis errare. Ita quod Christus ecclesiae suae pollicitus est, spiritum eam docturum omnem veritatem, hoc ad fidei veritatem referendum est, ut diserte Augustinus docet, et in commentariis super Ioannem, et in actis contra Foelicem libro secundo. Nec enim rogavit Christus ne deficeret Petro aut Philosophiae, aut rerum gestarum cognitio et veritas, sed ne deficeret ei fides. Forsitam quispiam dixerit: nonne igitur concilii Hierosolymitani decreta sacra scriptura sunt? Facta est enim magna conquisitio; dictum est autem scripturae sacrae auctoribus minime convenire ut disquirant, et humanitus ratiocinentur. Item, nam et hoc dicet aliquis: si summus Pontifex et concilia, nisi diligentiam adhibeant, errare possunt, cum nobis non constet an summus Pontifex patresque concilii praestiterint se diligentes et industrios, ut via et ratione procederet inquisitio, ne constabit quidem an erraverint. Ita quaecumque definierint erunt incerta. Ac primus quidem scrupulus facilius eximitur. Quemadmodum enim verba Pilati ad Canonem pertinent, non qua Pilatus dixit, sed qua scripsit Evangelista: sic et concilii Hierosolymitani definitio sacra scriptura est, quod Lucas eam reliquis historiae suae partibus contexuerit. Ut e contrario verba Petri, quae refert Clemens, non sunt de Canone, quoniam Clemens scriptor sacer non fuit. Quae causa idonea est, ut canones Apostolorum, quos idem Clemens scripsisse fertur, in libris canonibus non habeantur: tamtsi Damascenus lib. 4 cap. 18 in catalogum, ut videtur, sacrorum librorum referat, et Epiphanius haeresi postrema refellenda Apostolorum constitutiones divinam scripturam vocet. Loquitur autem sine dubio de his constitutionibus, quae in sacris biblis scriptae non sunt. Sed alia est illa, cum veritas ipsa limatur in disputatione, subtilita; alia cum obiter et in transcursu ad vulgarem quandam opinionem accommodatur oratio.

Quamobrem ut sapientes, ita nos hoc loco verbis ecclesiasticis utimur, ut eos solum, qui spiritu dictante scripti sunt libri, sacros et canonicos appellemus. Alter vero scrupulus ita Sylvestri animo resedit, ut vix eum inde pellere potuerit. Melius fuisset occulere, quam stimulare caeteros, quo ipse scrupulo pungebatur. Ac sunt etiam qui non obscure dicant, quod si quando Romanus Pontifex in definitione fidei erravit, inde evenire potuit, quod non tantam, quantam debebat adhibuit diligentiam, antequam sententiam proferret. Quoniam vel rem non plene examinavit, vel non eos quos oportebat consuluit. Quibus si obiicias, Apostolicam sedem errare in fide non posse, fatentur id quidem, sed aiunt sedis Apostolicae nomen non solum summum Pontificem significare, sed ipsum, ut facit ea quae ad cathedram spectant, hoc est, quatenus non ex suo, sed ex consilio bonorum virorum et doctorum procedit. Ita sedis Apostolicae iudicia intelligi non quae occulte, malitiose, inconsulte per solum Romanum episcopum, aut etiam cum paucis sive faventibus proferuntur, sed quae ab eo ex consilio plurimorum virorum sapientium plene prius re examinata prodeunt. Quae res, ut de conciliis quoque dicatur, subsunt omnino causae eaedem, quas dixi paulo ante. Non enim existimare debemus summum solum Pontificem, cum dormierit, errare; cum non dormierit, verum dicere: patres autem, sive dormiant, sive vigilent, semper recta ingredi, et clausis, quod aiunt, oculis, vel in tenebris obscura cernere. Commune est, crede mihi, omnibus ecclesiae iudicibus ut, si decreta ediderint temeritate quadam sine iudicio, repentino quasi vento incitati, nihil omnino conficiant, quod solidum, quod grave, quod certum habeatur. Ea par est et gravia et certa in ecclesia haberi, quae iudicio, considerate constanterque edita sint. Quamobrem qui sive Pontificum, seu conciliorum diligentiam fidei causa finienda in dubium vocant, eos necesse est omnia Pontificum iudicia ac conciliorum infirmare. Nos igitur scrupulum illum posteriorem, si cui infixus est, aliter ex animo evellemus. Nam Deus suaviter disponit omnia, simulque prospicit et finem et media ad finem necessaria. Si enim promitteret cuiquam aeternam vitam, mox conferet etiam illi bonarum gratiam actionum, quibus eam vitam consequeretur. Videlicet, Quos glorificavit, eosdem et iustificavit et vocavit, ut ad Romanos octavo capite dicitur. Sic omnino, cum ecclesiae fidei firmitatem fuerit pollicitus, deesse non potest, quo minus tribuat ecclesiae preces caeteraque praesidia, quibus haec firmitas conservatur. Nec vero dubitari potest, quod in rebus naturalibus contigit, idem in supernaturalibus quoque usu venire: ut qui dat finem, det consequentia ad finem. Quod quoniam Philosophorum pronuntiatum est, et Theologorum etiam ore teritur, permittant mihi obsecro Latiniores interdum cum nostris nostra loqui. Nam etsi ornatius quam hi solent nos plerumque disserimus, sed nonnumquam quas sententias a scholasticis accepimus eisdem verbis efferre volumus; ne dicendi forma penitus immutata, discessisse a schola videamur. Itaque praestat semper Pontifex quod in se est, praestatque concilium, cum de fide pronuntiant; caditque causa, si quis e nostris aliter existimat. Quemadmodum enim, si Christus Petro diceret, Ego rogavi pro te, ne deficiat charitas tua, certo certius intelligeretur diligentiam, curam, vigilias, preces, caeteraque auxilia opportuna illi impetrasse, quae sunt ad charitatis conservationem necessaria: ita cum dixit, Ego rogavi pro te, ne deficiat fides tua, procul dubio intelligimus id a patre suo consecutum, ut quae

ad rectum de fidei quaestione iudicium oporterent, ea adessent Petro omnia, sive a Deo, sive ab homine expectarentur. Quod si Deus in sequentem annum frugum abundantiam polliceretur, ecquid stultius esse posset, quam dubitare anne homines semina terrae mandaturi sint? Certe si seruerint, metent; si non seruerint, non metent. Sed ex Dei pollicitatione colligimus non solum propitias coeli conversiones, quibus omnia, quae terra gignit, uberiora proveniunt, sed agricolarum etiam curas, operas, diligentiam. Non enim frugum abundantia illa promissa, nisi arantibus, seminantibus, laborantibusque continget. Quibus ex rebus facile comprehenditur, cum spiritum veritatis Christus apostolis eorumque successoribus in fidei iudicio promisserit nihil omnino illis defuturum, quod fidei controversiis finiendis fuerit necessarium. Ac si semel haereticis hanc licentiam permittimus, ut in quaestionem vocent num ecclesiae iudices eam diligentiam et curam exhibuerint quae opus erat, ut quaestio via et ratione finiretur, ecquis adeo caecus est, qui non videat omnia mox Pontificum conciliorumque iudicia labefactari? Porro si illud in quaestionem veniat, nec certis argumentis confirmari possit, at haec res tamen Theologis constituta sit ac definita, concilia, quoquo modo se habeant, si a Summo Pontifice confirmata sunt, errare in fide non posse. Quamquam me quidem iudice absurdum est ad finem aliquem nisi per consentanea media perveniri. Ita nunquam ego admittam aut Pontificem, aut concilium, diligentiam aliquam necessariam quaestionibus fidei decernendis omisisse. Id quod privato cuicumque alteri homini accidere potest, ut nec diligentem navet operam ad disquirendam veritatem, et ut navaverit integrumque sese in ea re praestiterit, erret adhuc tamen, quamvis error sine culpa sit. Error autem, vel inculpatus, ab ecclesia Dei longissime abest, quemadmodum libro superiore constituimus. Quae res abunde magno argumento est, ut nec Pontifex, nec concilia necessarium quicquam in deliberando praetermiserint. Fac enim quidpiam ex necessariis omissum esse. Tum rogo, an fideles his, qui de fidei quaestione iudicarunt, tantisper parere debeant, dum illorum negligentia innotescit ecclesiae. Parere debent, aiunt. Iam igitur eo tempore errantibus iudicibus errabit ecclesia. Sine vitio suo, inquis, ecclesia tunc errabit. Agnosco. Sed, ut dictum est, ne hunc quidem errorem admittere in Dei ecclesia debemus. Quid quod si semel de diligentia iudicum dubitamus, novum examen iudiciumque semper recens postulabitur, ut de diligentia adhibita vel non adhibita censeatur? Concedamus ergo iudicibus a Deo in ecclesia constitutis nihil eorum deesse posse, quae ad rectum verumque iudicium sunt necessaria. Quibus explicatis, facile intelligitur ut ad tertiae huius quaestionis caput recurramus, nec Pontificum, nec conciliorum decreta sacrae scripturae partes esse: id quod in primo argumento obiiciebatur. Dicamus igitur ad ea, quae in secundo argumento sunt dicta. Ubi Gratianus Augustini sententiam non est assecutus. Cui errori causam fortasse praebuit codex quispiam depravatus. Augustini enim vera lectio sic habet: In canonicis scripturis ecclesiarum catholicarum quam plurimum auctoritatem sequatur. Inter quas (scilicet ecclesias) sane illae sunt, quae apostolicas sedes habere, aut epistolas accipere meruerunt. Est autem sensus huiusmodi: in iudicio librorum canonicorum primum videndum esse quid ecclesiae catholicae sentiant. Sed inter Catholicas ecclesias illarum esse

testimonium praeferendum, quae vel fuere sedes apostolorum, ut Hierosolymitana, vel ab apostolis aliquam epistolam acceperunt, ut Corinthia, Galatia. Non itaque Augustinus loquebatur de epistolis Pontificum Decretalibus, ut Gratianus falso existimavit. Id quod ante nos quidam etiam alii viri diligentissimi deprehenderunt. Tertio vero argumento occurri potest in hunc modum. Leges Pontificias quandoque sacras appellari, ut a legibus principum discriminentur. Atque hoc sensu sacram scripturam vocavit Innocentius. Sic forsitam lex vocatur Canonica, humana vero civilis, de iurament. calum. cap. I ut Hostien. Andreas, Siculus, Cardinalis, Barba, et alii iurisperiti notaverunt, et Glossa, cap. Ex diligenti, de Simonia. Atque adeo Innocentius 4 cap. Cum de diversis, de privil. In 6, non obscure ius Canonicum divinum vocat, civile autem humanum. Et legen Canonicam sacram ac divinam appellat Iustinianus in Authen. ut clerici apud proprios episcopos, cap. Si vero. Quam rem sciolus fortasse quispiam ignorans, 20 dist. cap. De quibus, ubi lectio vera habebat, ad divina recurrite scripta canonica, loco huius postremae vocis substinuit Graeca. Nihil enim minus Innocentius eo capite agebat, quam in ecclesiasticis causis iudicandis ad Graeca bibliorum exemplaria iudices mittere. Alioqui cur non etiam ad Haebraea? Nec verissime est in causis ecclesiae decernendis scripta canonica esse ab Innocentio praetermissa. Quin post divinam scripturam secundo ea loco posuit etiam ante sanctorum scripturas. Et hoc erat Gratiani in ea dist. proprium institutum. Nihil igitur nobis mirum est, si scriptura canonum sacra et divina quandoque nuncupetur. Sed nos alio sensu de scriptura sacra loquimur. Quamquam ab Innocentio testimonium citatum quidem Augustini est de verbis apostolis inquientis, Iniuriae est pro martyre orare, cuius debemus precibus commendari. At postremum argumentum sic facillime refutatur. Duplex conclusionum genus posse in concilio definiri. Unum earum, quae sunt propriae Theologicae facultatis, quoniam vel ex duobus principiis per fidem creditis, vel alio credito, alio lumine naturae cognito colliguntur. Alterum autem genus est earum, quas Spiritus Sanctus ipse revelavit quidem Apostolis, Evangelistis, aut Prophetis, sed quoniam non erat id perinde manifestum, a synodo declaratur. Quae sunt prioris generis ad fidem spectant secundario, et ut ita dicam, mediate. Quare, quod suo postea loco fuse sumus explicaturi, qui eas negaverit, hoc haereticus erit, quod ex consequenti negat principium, unde illae conficiuntur. Quae vero sunt posterioris generis proprie et per se ad fidem pertinent, nec has a Pontificibus aut conciliis novas expectare debemus. Id enim etiam atque etiam asserimus, nullas alias scripturas ecclesiam aut habere nunc, aut deinceps habituram praeter scripturas populorum et principum horum, qui fuerunt in ea. Non sunt, inquam, aut erunt, sed fuerunt. Omnia siquidem, quae pater filio suo unigenito ecclesiae declaranda commisit, primum ipse filius apostolis revelavit, deinde eadem ut invulgarent iussit. Vos, inquit, dixi amicos, quia omnia, quae audivi a patre meo, nota feci vobis. Ioannis 15. Et rursum: Ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quacumque dixero vobis. Ioann. 14. Et iterum: Cum venerit spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem, Ioann. 16. Hi enim fuere novi testamenti ministri, qui revelata facie gloriam Domini speculati sunt. Secunda ad Corinthios tertio. Hi fuere ministri sermonis, ut Lucas capite evangelii primo testatur. His quoque dictum est, Docete omnes gentes ea servare quaecumque praecepi vobis, Matthaei ultimo.

Omnem ergo fidei veritatem vel a Christo dum in terra degeret, vel ab Spiritu Sancto apostoli postea acceperunt, eamque iuxta praescriptam legem aut scripto, aut verbo ecclesiae tradiderunt. Hinc enim est, quod Irenaeus, Hieronymus, Augustinus adversum haereticos semper id agunt, ut videant an illorum nova dogmata congruant cum antiqua traditione et fide. Et si quas scripturas novas haeretici proferant, si se apostolos aut prophetas confingant, statim novitatis odio exploduntur. Itaque post apostolos et eos, qui ab apostolis probati sunt, nullos auctores sacros spectamus. Sed sive summus Pontifex, seu concilia, primum de vero sensu et interpretatione scripturarum iudicant, ut in concilio Tridentino, sess. tertia. Et absurdum est sane ut ecclesia auctoritatem habeat discernendi verba Dei a verbis hominum, sensum Dei ab humano sensu non habeat. Id igitur ante omnia conciliis tribuamus. Deinde et illud, quod veras et legitimas Christi et apostolorum traditiones via et ratione investigant. Rursum, quaenam conclusiones his cohaereant, quae contra dissideant, certa complexione et connexione conficiunt. Consulunt autem in huiusmodi rebus finiendis non sacras litteras modo, verum etiam apostolorum instituta, priora concilia, summorum Pontificum decreta, sanctorum veterum scripta, scholasticorum Theologorum dogmata, rectam Philosophiae rationem. Breviter causam, de qua disseritur, in eos locos coniiciunt, de quibus liber hic noster instituitur. Nec enim ex aliis fontibus argumenta derivare possunt ad fidei Theologiaeve solvendas quaestiones. Novas autem revelationes et scripturas sacras quaerere Iudaeorum est, qui recentes etiam num Prophetas praestolantur. Quaestio 4. Alia etiam quaestio valde difficilis ex his, quae diximus, oritur: Si non omnia in conciliis certa sunt, (nec enim in singulis Spiritus Sanctus conciliis assistit) ecqua via et ratione vestigabimus conciliorum certa in fide decreta? Principio namque in Clement. unic. De summa Trinitate, et fide catholica, ea opinio tanquam probabilior eligitur, quae habet in baptismo gratiam et virtutes infundi. Pari ergo causa et in aliis conciliorum Decretis dicere possumus, probabiles opiniones eligi, non res exploratas definiri. Deinde, in cap. Firmiter, de summa Trinitate et fide catholica patres concilii Lateranensis: Firmiter, inquiunt, credimus et simpliciter confitemur quod unus est solus verus Deus creator omnium visibilium et invisibilium, spiritualium et corporalium, qui simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam. At non est fidei adversum Angelos ante mundum corporeum creatos. Id enim asserunt Gregorius Nazianzenus in prima oratione de natali Domini, Basilius (exam. congressione prima), Damascenus (2 lib. cap. 3), Ambrosius (exam. lib. 1, cap. 5) Hieronymus (in commentariis super primum caput epistolae ad Titum), Casianus (Collatione 8. cap. 7) Unde nec Augustinus (lib. De Civit. Dei, 11, cap. 32), ni santo Tomas (I p. q. 61, art. 3) hanc opinionem fidei esse contrariam putaverunt. Ac concilium illud Lateranense Thomas viderat, imo in illud ipsum caput ediderat commentaria: non ergo conciliorum aut definitiones, aut fidei confessiones certae sunt, sed patres, etiam cum asserunt se firmiter quicquam et profiteri et credere, nihil omnino definiunt, quod fideles sequi teneamur. Huic quaestioni illud primum dandum est, non sat esse ut conciliorum et Pontificum iudicia firma esse credantur in divino officio publice a tota etiam ecclesia celebrari. Nec enim historiae, quibus martyrum et confessorum gesta narrantur, quamvis per summum

Pontificem aut concilium approbatae sint, fidei decreta sunt: sicut ne opuscula quidem doctorum ecclesiasticorum, quae probantur a synodo Gelasii Papae, 15 dist. cap. Sancta Romana. Illud item damus, ac libenter quidem, non statim, si quicquam iuris Canonici volumine continetur, fidei dogma esse credendum. Nam ut libro huic proximo apertius ostendemus, nonnulla habentur in epistolis decretalibus, quae fidei Catholicae decreta non sunt. Idque ipsum nunc nunc ex Clementina unica de summa Trinitate diserte ostendebamus. Quod non in hac solum Clementina existimandum est intervenisse, sed idcirco admoneri nos, ut in aliis quoque locis simile quippiam credamus posse contingere. Id vero tum maxime, cum aut verbis opinandi utuntur iudices, aut responsa non ad totam universalem ecclesiam, sed ad privatas ecclesias et episcopos referuntur. Intelligendi sunt enim eo tantum casu de fide pronuntiare, ubi iudicium in omnes Christi fideles spectat, omnes ligat. Certitudo quippe fidei iudicibus a Deo constitutis non propter ecclesias privatas promissa et concessa est, quae singulae errare possunt, sed propter ecclesiam universalem, quae errare non potest. Itaque summorum Pontificum conciliorumque doctrina, si toti ecclesiae proponatur, si cum obligatione etiam credendi proponatur, tum vero de fidei causa iudicium est. Sed animadvertendum est diligentius, et quae natura rerum sit, de quibus iudicium est, et quae verborum proprietas et pondus. Nimirum enim ecclesiasticae doctrinae, quam amplecti etiam tenemur, non idem est gradus, nec omnia iudiciorum decreta eodem loco habenda sunt. De qua re, quoniam in duodecimo libro sumus longe lateque disputaturi, nunc dicere non est operae pretium. Id dicimus, nec omnia quae aut iuris aut conciliorum volumina continent doctrinae Christianae esse iudicia, nec omnia rursum doctrinae iudicia fidei censuras esse. Multa siquidem ad sanam ecclesiae disciplinam attinent, quae fidei decreta non sunt. Nonne igitur, dixerit quis, erit aliqua nota, qua conciliorum de fide iudicia internosci queant? Erit plane. Prima, et ea quidem manifesta, si contrarium asserentes pro haereticis iudicentur. Cuius rei exempla habes, cap. Damnamus, de summa Trinitate, et cap. unico, de summa Trinitate, in 6. Et Clement. unic. de summa Trinitate, cap. 2. Altera nota est cum in hanc formam synodus decreta praescribit, si quis hoc aut illud senserit, anathema sit: qualia permulta sunt in concilio Toletano primo, et in synodo Tridentino. Tertia est, si in eos qui contra dixerint excommunicationis⁴ sententia ipso iure feratur. Exemplum est, de haereticis cap. Cum Christus, et cap. Ad Abolendam. In concilio tamen Tridentino sess. habita 11 Octobris, anni 1551 de Eucharistiae Sacramento definitum est, Confessionem Sacramentalem Eucharistiae praemittendam esse, si conscientiam peccati mortalis gravat. Et protinus: Si quis, ait synodus, contrariam docere, praedicare, vel pernaciter asserere, seu etiam publice disputando defendere praesumpseris, eo ipso excomunicatus existat. Sed hoc propter periculum cautum est; erat enim opinio contraria perniciosa. Ideoque excommunicatio illa ad publicam doctrinam vel maxime refertur. Nam quod sententia Caietani non fuerit pro haeretica condemnata, et nos testes sumus, qui concilio interfuimus, et contextus ipse demonstrat. Habet enim Canon 11, idemque postremus in hunc modum: Si quis dixerit solam fidem esse sufficientem praeparationem ad summendum sanctissimae Eucharistiae Sacramentum, Anathema sit. E vestigio autem adduntur mutata dicendi forma haec verba, et ne tantum Sacramentum, etc. Ubi vides

Caietati sententiae Anathema non dici, sed quoniam non solum falsa, sed noxia etiam erat, reprobari: et propter periculum, publicam praesertim praedicationem et disputationem interdici. Quarta, si quicquam expresse et proprie a fidelibus firmiter credendum, aut tanquam dogma fidei catholicae accipiendum dicatur, vel aliis similibus verbis aliquid esse evangelio doctrinaeve apostolorum contrarium. Dicatur, inquam, non ex opinione, sed certo et firmo decreto. Licet enim opinio Durandi reprobetur, cap. Gaudeamus, de divortiis. Sed qui dixit, verum absonum hoc videtur, et inimicum fidei Christianae, is noluit haereseos illum condemnare. Verbum enim videtur, iudiciorum infirmat certitudinem.Porro autem, quae in conciliorum vel pontificum decretis, vel explicandi gratia inducuntur, vel ut obiectioni respondeatur, vel etiam obiter et in transcursu praeter institutum praecipuum, de quo erat potissimum controversia, ea non pertinent ad fidem, hoc est, non sunt catholicae fidei iudicia.Exempli causa ponamus aliquid, quod positum in una re transferri per multas possit. Quod in cap. Firmiter, de summa Trinitate, dicitur angelos esse incorporeos, id non fidei decretum est, cum post decretalem illam nonnulli et Philosophi et Theologi falso quidem, sed citra haeresis notam contrarium asseruerint. At enim ut explicaret synodus id quod fides catholica tenet: Deum esse creatorem omnium visibilium et invisibilium, adiecit, corporalium et incorporalium. Quas particulas exponendi, non definiendi gratia adiectas esse constat. Ac quemadmodum concilium sumpsit id quod et verum, et longe longeque plurimum probabile erat, angelos ut invisibiles, ita quoque incorporeos esse; sic forte et illud accepit, Angelos et mundum simul esse congenitos. Non enim eo temporis hoc agebatur, ut Gregorii Nazianz. et aliorum hunc sequentium opinio damnaretur. Nec ego tamen is sum, qui opinationem hanc tueri in praesentia velim. Non enim dubito eam hoc sane tempore temere et inconsiderate, ne quid praeterea dicam, defendi. Sed id ago, qua in re operae pretium me Theologis facturum existimo, non omnia, quae etiam absolute et simpliciter in conciliis affirmantur, fidei decreta esse. Cuius rei exempla, si opus esset, permulta facile promerem, sed nolo esse longus in singulis explicandis. Nam de quarta quaestione satis. Quaestio 5. Postrema vero quaestio animum pulsat, an concilia in moribus errare possint. Nam si quis ait, habet in primis argumentum illud, quod Dominus solum rogavit pro Petro, ne deficeret fides eius, in aliis ergo, quae non ad fidem, sed ad mores attinent, errare ecclesia poterit. Deinde nihil a catholicis certa fide creditur, quod non sit idem divinitus ecclesiae revelatum: quicquid ergo definiat Synodus, si non ad fidem, sed ad mores attinet, non oportet certa fide credi. Praeterea in canonizatione sanctorum, sic enim nostri vocant, fidem ecclesiae detrahere sine fidei discrimine possumus. Compertum est autem eam rem ad mores spectare; errare igitur ecclesia in morum iudicio potest. Illud vero Thomae et Antonini testimonio comprobatur, qui non aiunt certo et firmiter, sed pie credendum esse ecclesiam in re huiusmodi non errare. Nam quod absolute possit, ea ratio confirmat, quod in id genus iudiciis ecclesia hominum eorum testimoniis innititur, qui et fallere et falli possunt. Iam si concilium, cum de Theologiae dogmate censet, non certis et exploratis argumentis, sed probabilibus niteretur, fidem certe

dogmatis illius indubitatam non faceret. Fides ergo ambigua summo Pontifice habebitur, ut qui cum hominem quemvis in divorum numerum refert, incertis mediis et argumentis nititur. Ordinum approbatio tandem, in quibus sub diversis institutis et regulis varia hominum genera Christo militare dicuntur, ad mores haud dubie pertinet. At dubium non est aliquos ordines non modo inutiliter, verum noxie etiam approbatos. Etenim in tam multis et ordinibus et institutis usque adeo religioni incommodatum est, ut inter reliqua malorum remedia hoc etiam a synodo generali iure ac merito expectarent viri pii, ut paucis quibusdam selectissimis retentis ordinibus, caeteri omnes exploderentur. Falsum est ergo aliquando et imprudens de moribus ecclesiae iudicibus. Siquidem id quandoque approbat quod non approbasse oportuisset. His argumentis quidam auctoritatem ecclesiasticam infirmare pergunt tantum in iudicio morum, nam in fidei decretis firmam esse nobiscum etiam consentiunt. Sed quoniam quaedam ecclesiae de moribus iudicia sine dubio certa sunt, quae sint illa repetendum altius videtur. Omnis de rebus Theologicis duplex est quaestio. Unum genus est, quod ad contemplationem et rerum cognitionem pertinet. Alterum, quod positum est in morum praeceptis, quibus in omnes partes usus vitae confirmari possit. Atque etiam alia divisio est Theologicae quaestionis. Nam et una est, cuius cognitio et explicatio ad salutem est necessaria, est et altera, cuius ignoratio sine pietatis salutisque iactura esse potest. Non enim in Theologia semper de necessariis agitur, sed interdum etiam de his, quae utilia esse videantur, quamvis non sint adeo necessaria. Multa sunt autem et in superioribus libris et in hoc etiam adversum eos disputata, qui de ecclesiae auctoritate in fidei iudiciis parum recte sentirent: atque in sequenti libro nonnulla quoque disputabuntur. Ecclesiae vero auctoritatem eam nunc appello, quae synodorum etiam generalium ac summi pontificis est. Haec enim est una res prorsus, ut non differat multum inter ecclesiae, conciliorum, sedisque Apostolicae iudicia: propterea quod connexa haec et colligata sunt, quemadmodum esse videmus humanum corpus et caput. Itaque quae erant ecclesiasticae auctoritatis in fidei decretis propria, locis suis aut dicentur aut dicta sunt. Quae autem pertinent ad iudicium morum, de quibus iam diu loquimur, nunc dicenda sunt. Prima conclusio. Sit igitur prima conclusio, Ecclesia in morum doctrina eorum qui ad salutem necessarii sunt, errare non potest. Exempli causa ponatur aliquid, quod pateat latius. An fideles laicos Eucharistiae sacramentum sub utraque specie accipere oporteat, an panis potius species sola satis sit, quaestio est earum rerum, sine quibus salus esse non potest. In hac ergo et aliis id genus controversiis ecclesiae decretum certum est. Itaque, si quid necessario vel agendum vel vitandum firmo iudicio definit, in hoc errare nequit, sicut ne in fide quidem. Deus enim non deficit in necessariis, ut saepe ante dictum est; in doctrina ergo morum eorum, qui sunt ad salutem necessarii, iudices et doctores ecclesiae a Deo dati errare non queunt. Confirmat autem illud vel maxime, quod Dominus Petro inquit: Pasce oves meas. Et Paulus, Dedisse Deum pastores et doctores, ait, ad consummationem sanctorum, ut non circumferamur omni vento doctrinae. At si errarent in moribus eiusmodi, non pascerent

salubriter oves. Non enim moralis doctrina minus exigitur ad pastum ovium Christi salutarem, quam fidei disciplina. In his igitur ecclesiae pastores errare non possunt. Adde quod Dominus apud Ioannem pollicitus est spiritum docturum ecclesiam omnem veritatem, scilicet, ad vitam aeternam consequendam necessariam. At utraque veritas necessaria est, et quae ad contemplationem pertinet, et quae ad actionem: in utraque ergo definienda spiritus docet ecclesiam. Praeterea, Apostolus in priore ad Timotheum epistola capite 3. Haec, inquit, scribo tibi, ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis. Ea autem, quae ibi scribebat Paulus, ad morum veritatem magna ex parte spectare perspicuum est. Est ergo ecclesia firmamentum non eius veritatis solum, quae in contemplatione cernitur, sed illius etiam, quae aliquid molitur ut faciat. Nimirum, ut sciamus quomodo oporteat nos in domo Dei conversari. Praeterea, si ecclesiae pastores in concilium praesertim congregati leges et praecepta vitae sinistre interpretarentur, ut videlicet, quae essent ad salutem necessaria, ea non necessaria dicerent, aut quae contra minime essent necessaria, haec esse necessaria definirent: cum Christus dixerit Super cathedram Moysi sederunt scribae et Pharisaei, quaecumque dixerint vobis facite, et rursum: Qui vos audit me audit, ecclesia certe pastores errantes sequens iuxta quod illi praescriptum est, huius erroris Christum praecipuum haberet auctorem. Ad haec, si lex evangelica manca et imminuta non fuit, ut re vera non fuit, eos omnino mores praefinivit, qui essent ad salutem necessarii. Imperfectus enim legislator est, nisi ea praescribat, sine quibus reipublicae finis constare non potest. At spiritus veritatis Apostolis eorumque successoribus suggerit quaecumque Christus dixit nobis: in praeceptis ergo vitae necessariis errare illi non possunt. Item Matthaei 16, Tibi, inquit Dominus Petro, dabo claves regni caelorum. Regnum autem caelorum utraque ignoratione clauditur, et fidei et morum; ecclesia ergo utrasque quaestiones aperire Christo auctore potest, utrosque nodos solvere, sive ad fidem sive ad mores attineant. Huc enim illud accedere credendum est, quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in caelis. At inquis, intelligitur clave non errante. Bene volo. Sed aliud est de privatis pastorum iudiciis disserere, quae negligere etiam aliquando possumus, aliud de ecclesiae communibus, quae perinde ut ecclesiae decreta habemus amplecti. Et quidem cum Pontifex, quicumque ille sit tandem, quicquam privatim agit solvitque aut ligat, errare per ignorantiam aut etiam malitiam potest, et abuti clavium potestate. At cum publica sunt totius ecclesiae iudicia, eaque in rebus ad salutem necessariis, ecclesiae totius communes iudices, quales sunt concilii patres, errare nequeunt, ne per huiusmodi errorem Christiana tota plebs in ignoratione veritatis ad vitam instituendam necessariae versetur. Praeterea, concilium Constantiense sess. 13 condemnat ut haereticos eos, qui dixerint ecclesiam errare in consuetudine administrandi populo Eucharistiam sub una specie tantum. Et Martinus quintus in litteris, quibus concilium approbavit, qui hoc ecclesiae institutum damnant, eos definit tanquam haereticos vel sapientes haeresim coercendos. Ecclesia igitur in morum huiusmodi iudiciis non errat, atque ex consequenti ne concilia quidem summi Pontificis auctoritate firmata.

Secunda conclusio. Huius vero conclusionis et altera consectaria esse videtur, Ecclesiam, cum in re gravi quidem et quae ad Christianos mores formandos apprime conducat, leges toti populo dicit, non posse iubere quicquam, quod aut evangelio aut rationi naturae contrarium sit. Non ergo hic omnes ecclesiae leges approbo, non universas poenas, censuras, excommunicationes, suspensiones, irregularitates, interdicta commendo. Scio nonnullas eiusmodi leges esse, in quibus si non aliud praeterea quicquam, at prudentiam certe modumque desideres. Id ergo dico, summorum Pontificum conciliorumque praecepta, scita, sanctiones, omnibus nobis probatum iri, si moribus fidelium instituendis sint necessaria. Si enim ecclesiae consuetudo, quod modo ex concilio Constantiense asserebamus, evangelio adversari non valet, ergo ne ecclesiae quidem lex evangelio adversabitur. Deinde ecclesia non potest definire quippiam esse vitium quod honestum est, aut contra honestum esse quod est turpe: ergo nec sua edita lege probare quicquam, quod evangelio rationive inimicum sit. Si enim ecclesia, vel expresso iudicio, vel lege lata turpia probaret, aut reprobaret honesta, hic iam nimirum error non solum fidelibus pestem ac perniciem afferret, sed fidei etiam quodammodo adversaretur, quae omnem virtutem probat, universa vitia condemnat. Accedunt illa, Quaecumque dixerint vobis facite, et Qui vos audit me audit. Quibus praecipimur ecclesiae legibus obtemperare. Ita si errat illa, Christus nobis erroris auctor est. Quae qui videat, non modo indocte, verum etiam impie faciat, si ecclesiam in morum doctrina errare contendat, praesertim si mores et praecepta vivendi sint ad salutem necessaria. Quae autem ratio id de ecclesia convincit, eadem convincit de concilio, in quo universalis ecclesiae auctoritas residet. Quare quemadmodum concilium falsa plebi credenda proponere nequit, sic nec mala potest proponere facienda. Proponere, inquam, firmo certoque decreto, quo omnes ad credendum et ad faciendum sub aeterna poena obligentur. Sed an sit haereticum asserere vel aliquam ecclesiae consuetudinem esse malam, vel aliquam ipsius legem iniustam, non ausim definire. Nam licet concilium Constantiense, sess. 13 statuerit eos pro haereticis condemnandos, qui affirmarint ecclesiam errare in more communicandi plebem sub una specie tantum; at eo tempore statuit, quo sine capite erat. Contendit autem Caietanus in opusculo de auctoritate Pap. et constit., et in apolog. cap. 20 et 21; Turrecremata item 3 lib. cap. 32 concilium mutillum sine capite in decretis fidei ferendis nullam habere certam auctoritatem. Et quamquam in multis quidem argumentis suadere nituntur, sed apud me illud est maximum, quod sicut Deus non deficit in necessariis, ita non abundat in superfluis. Cum ergo sola auctoritas deponendi Pontificem haereticum, aut eligendi, aut decernendi catholicum, sit ecclesiae necessaria in casibus, quibus ecclesia concilium sine capite cogere iure suo potest, nihil causae est cur ampliorem potestatem concilio imperfecto tribuamus. Reliqua siquidem per integrum concilium expediri possunt, vel electo Pontifice Catholico, qui non erat, vel definito certo, cum inter multos quisnam esset verus Pontifex dubium erat. Adde quod, ut supra dictum est, concilii dogmata non sunt firma nisi a Romano Pontifice confirmentur. Quando ergo concilium sine capite est, non habet dogmatum certitudinem. Praeterea Martinus quintus in litteris, quibus concilium probat, non simpliciter probat illud articulum, sed solum definit eos qui docuerint ecclesiam in consuetudine eiusmodi

errare esse vel haereticos vel ut sapientes haeresim condemnandos. Quod ergo Martinus concilio praesidens non est ausus nomine haereseos condemnare, id ego graviore censura accusare non audeo, nec debeo. Quod si in more ad salutem necessario, qualis ille videtur esse de quo in concilio Constantiensi erat controversia, tanta fuit Martini modestia, quanto nos modestiores esse oportet in aliis erroribus condemnandis, qui consuetudini ecclesiae minime ad salutem necessariae refragantur? Morem circumgestandi solemni processione per vias publicas Eucharistiae Sacramentum Lutherani reprobant. Si originem erroris et principium spectes, haeresis tibi erit. Nam ideo illi morem hunc circumferendi Sacramenti rident, quia veram Christi praesentiam in Sacramento negant. Sed si ipsum in se errorem contempleris, haeresim sapit, temeritas et impudentia est (Quamvis enim multis nominibus hic error est notandus) non tamen est haeresis: cum etiamsi in hac consuetudine erraret ecclesia, non proinde in gravioribus rebus eius periclitaretur auctoritas. Quae causa concilio Tridentino fuit, ut Canonem sextum de Eucharistiae Sacramento caute formarit in haec verba: Si quis dixerit in sancto Eucharistiae Sacramento Christum non esse cultu latriae etiam externo adorandum, atque ideo nec festiva peculiari celebritate venerandum, nec in processionibus secundum laudabilem ecclesiae consuetudinem solemniter circumgestandum, Anathema sit. Non enim eos Anathemate simpliciter percellit synodus qui ritum illum ecclesiae reprehenderit, sed qui idcirco hoc faciunt, quia nec praesentiam corporalem Christi in Eucharistia admittunt, atque adeo nec ipsius quidem adorationem et cultum. Atque haec eadem fortasse causa Martinum quintum impulit, ut qui reprehenderent ecclesiasticam illam consuetudinem impartiendi Eucharistiam populo sub una specie eos non ut haereticos, sed ut sapientes haeresim condemnarit. Cum enim sub utraque olim specie plebs Sacramentum Eucharistiae acceperit, idque apostolorum auctoritate et usu confirmata, non erat haereticum in dubium vertere an verus ille ecclesiae mos novo esset praeferendus. Sed quoniam Wicleffistae idcirco asserebant ecclesiam errare, quia existimabant necessarium esse plebi ad salutem utramque Sacramenti speciem sumere, huc detorquentes illa Domini verba, Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis eius sanguinem…prudentissime Martinus quintus vituperationem ecclesiastici novi moris non dixit haeresim esse, sed haeresim sapere. Et quoque illud argumentum grave, cur huiusmodi erroribus haereseos nota non inuratur: quod, ut postea dicemus, non est haereticum credere ecclesiam hominibus in divos referendis errare posse. At iubet ecclesia interdum divos, quos huiusmodi honore afficit, peculiari die festo et cultu colere; non est igitur haeresis astruere, in hac de uno aut altero divo colendo lege ac consuetudine ecclesiam errare. Sed intelligendum est ecclesiae mores quosdam a Christo et Apostolis ecclesiae traditos, in quibus qui ecclesiam errare diceret, hic erroris eius Christum et apostolos auctores faceret. Quamobrem haereticus censetur. Ut Iconomachi, qui ecclesiam in veneratione et cultu imaginum errare asseruerunt. Alii vero mores sunt post apostolos inducti, in quibus quamvis ecclesia erraret, non propterea fides periclitaretur. Sine periculo igitur haereseos teneri potest ecclesiam in aliqua lege et more posse errare. Sed de secunda conclusione hactenus. Sit tertia conclusio. Tertia conclusio. In moribus non toti ecclesiae communibus, sed qui ad privatos homines vel ecclesias referuntur, errare per ignorantiam ecclesia potest: non in iudicio solum rerum gestarum dico, sed in ipsis etiam privatis praeceptis et legibus.

Cum quis enim occulte una uxore habita alteram ducit publice, iubet illi ecclesia, ut priore relicta posteriorem accipiat. Qua in re sine dubio fallitur, et id praecipit homini, quod rationi evangelioque adversum est. Huius vero conclusionis veram et idoneam causam Innocentius tertius redidit in cap. A nobis, de sentent. excom. in haec verba: Iudicium Dei veritati, quae non fallit nec fallitur, semper innititur; iudicium autem ecclesiae nonnumquam opinionem sequitur, quam et fallere saepe contigit et falli; propter quod contigit interdum ut qui ligatus est apud Deum, apud ecclesiam sit solutus; et qui liber est apud Deum, ecclesiastica sit sententia innodatus. Hactenus Innocentius. Haec autem, quae perspicua esse videntur, breviter et sine disceptatione diiudicanda sunt. Nec enim omnia nos, ut quaeramus, exponimus, sed ut explicemus. Hoc itaque loco non tam conclusio, quam conclusionis causa consideranda est. Nam inde liquet, id quod est animadversione dignissimum, certa et firma ecclesiae decreta esse non posse, quae non certis et firmis principiis ac fundamentis innitantur. Quocirca, si vel unum ex his, a quibus ecclesiae iudicium pendet, incertum est, certum ecclesiae decretum esse non potest; sive quaestio speculativa sit seu practica, sic enim nostri loqui solent. Conclusio quippe, ut in dialecticorum proverbio est, debiliorem partem sequitur, et si unumquodlibet principiorum claudicat, eam quoque ex illa parte debilitari necesse est. Qua ex re facile intelligitur ecclesiae iudicia, quae ab incertis hominum testimoniis proficiscuntur infirma esse ad certam et exploratam faciendam fidem. Quale illud est, quo sanctum aliquem divorum catalogo scribendum censet. Nec tamen impune licet huiusmodi decreta in dubium revocare. Quin temerarium et irreligiosum est in divis consecrandis ecclesiae abrogare fidem. Iniuriam enim facit Martyri, qui orat pro Martyre, ut cap. Cum Marthae, de celeb. Miss. Innocentius tradit: iniurius ergo est, ac multo enim magis, qui martyrum catalogo adscriptum et divorum numero reiicit. Id quoniam temere et inconsiderate faciet, iure profecto ab ecclesia punietur. Mox etiam, si unum aliquod huius generis decretum in quaestionem veniant, certe Hieronymi, Ambrosii, Augustini, ac reliquorum sanctitatem sine crimine in quaestionem vocare poterimus, atque adeo asserere illos cum daemonibus condemnatos. Ita posses eos malediciis concidere, ac vexare contumeliis, quae omnia aures sane fidelium perhorrescunt. Quod si viris iustis in divorum catalogum reponendis ecclesia errat, nimirum non esset valde absurdum divorum omnium cultum ab ecclesia explodere eorum, qui post Clementem consecrati sunt. Quo quid aut stultius aut impudentius dici potest? Item multum refert ad communes ecclesiae mores scire quos debeas religiose colere. Quare, si in illis erraret ecclesia, in moribus quoque graviter falleretur. Atque si ecclesia abstinentiae legem rogaret, quae vel rationi vel Evangelio adversa esset, turpiter ab illa profecto erraretur: turpiter ergo etiam errabit in doctrina morum, si legem ferat de colendo divo, quem colere, si divus non est, et cum ratione et cum Evangelio pugnat. Ne igitur tantus error in ecclesia sit, Deus peculiariter providere credendus est, ne ecclesia, quaelibet hominum testimonia sequatur, in sanctorum canonizatione erret. Cuius peculiarissimae providentiae abunde magnum argumentum est, quod numquam infirmata est fides ab humanis testibus semel in huiusmodi iudiciis suscepta, quod in causis civilibus saepe accidit.

Quae si singula forte non movent, universa certe tamen inter se connexa atque coniuncta movere debebunt; ut qui fidem in his ecclesiae detrahunt, eos non haereticos quidem, sed temerarios, imprudentes, irreligiososesse credamus. Quibus rebus expositis, primum, secundum ac tertium argumentum facile refelluntur. Nam quae de postremo disputari possunt, illa nobis alio tempore atque ad aliud institutum, si facultas erit, explicabuntur. Nunc illud breviter dici potest, qui summi Pontificis omne de re quacumque iudicium temere ac sine delectu defendunt, hos sedis apostolicae auctoritatem labefactare, non fovere; evertere, non firmare. Nam ut ea praetereamus, quae paulo ante in hoc capite explicata sunt, quid tandem adversum haereticos disputando ille proficiet, quem viderint non iudicio, sed affectu patrocinium auctoritatis pontificiae suscipere, nec id agere, ut dispositionis suae vi lucem ac veritatem eliciat, sed ut se ad alterius sensum voluntatemque convertat? Non eget Petrus mendacio nostro, nostra adulatione non eget. Ordines igitur vel probare vel refellere, quoniam non e scientia id solum, sed etiam e prudentia pendet, non ad ea pertinet, in quibus summus Pontifex errare nequit. Atque iam vel in Concilio Lateranense advertebatur religionum nimiam multitudinem, quam nunc esse videmus, valde ecclesiae Christi incommodare. Concilium quoque Lugdunense fatetur quod importuna petentium inhiatio contra synodi decretum aliquarum religionum confirmationem extorsit. Unde quosdam ordines per sedem etiam Apostolicam approbatos, tamquam ecclesiae vel noxios vel inutiles abolendos esse ita decrevit, ut nullum deinceps ad eorum professionem admitterent. Et Celestinus quintus statum vitamque fratricellorum suo privilegio confirmavit; quod tamen confirmationis privilegium Ioannes 22 aperte infirmum esse dixit: quod Bonifacius ex certis rationalibus causis ea, quae Celestinus concesserat, viribus penitus evacuasset. Paulus item tertius ordinem quem in Italia frater Baptista Cremensis instituit, litteris suis probasse dicitur; at nuper et ordo ille a Venetis est edicto publico explosus, et Baptistae doctrina, cui illius ordinis homines inhaerebant, Romae est condemnata. Imbecillum itaque eorum argumentum est, qui ex huiusmodi privilegiis, quae his facile temporibus vel conceduntur, vel potius extorquentur, novas religiones non aliter ac de caelo lapsas excipiendas esse confirmant, eas quoque quae nullam regulam ex approbatis habent, nullam vel a suis editam profitentur. Nec eius generis privilegia certa sunt sedis Apostolicae iudicia, quibus scilicet omnes fideles astringantur. Satis fuerit, si eam habeant auctoritatem, quam epistolae decretales. Quarum nonnullas constat a posterioribus meliore consilio refutatas: quoniam non ex firmo decreto, sed ex pontificum opinione prodierunt. Et quidem ante divi Thomae tempora adeo restricte et gravate novi ordines admittebantur, ut ex tam gravi augustoque iudicio probabile argumentum prudentis consilii sumeretur. Nostro vero hoc saeculo tam multae sunt religiones a pontificis confirmatae, ut qui eas omnes tueri voluerit tanquam ecclesiae vel utiles vel necessarias, hic imprudentiae, ne dicam stultitiae nomine, iure optimo summisque rationibus arguatur. Sed iam liber de conciliorum auctoritate concludendus est. Si prius tamen eorum conatum refutemus, qui in huius loci firmissimam soliditatem impetum facere et incursionem voluerunt.