De locis theologicis

UBI ARGUMENTA CAPITIS PRIMI REFUTANTUR

Atque in illis argumentis, quae a principio sunt posita, theologi nonnulli, minime mali illi quidem sed non satis acuti, quoquo modo possunt tergiversantur. Romanam quippe

Ecclesiam a Romano pontifice discernunt aiuntque hunc in fide errare posse, illam non posse. Sic sibi videntur omnia propemodum argumenta diluere. Nam pleraque ex illis non Ecclesiae Romanae sed Summi Pontificis fidem impugnant. Atqui Ecclesiam Romanam isti, non Romanum episcopum ab errore vindicant. Verum si de errore in fidei iudicio atque decreto loquimur, ut vere loquimur, nullum ego discrimen inter Apostolicam Sedem et Apostolicae Sedi insidentem invenio. Primum quoniam cum ad Sedem Apostolicam accedimus fidei oracula postulaturi, non singulos Romanae Ecclesiae fideles interrogamus, nec Ecclesiam ipsam Romanam in Concilium cogimus, sed Pontificis Maximi iudicium quaerimus eiusque sententiam exspectamus. Rursus quoniam non Romanus populus est qui Ecclesiam universalem docet ea quae ad fidem attinent, sed Romanus episcopus. Nec potestas iudicandi de causis fidei, ligandi, solvendi, pascendi in populo Romano est, sed in Romano pastore, vicario Iesu Christi. Concilia quoque non exigunt confirmationem et robur ab ipsa Romana plebe, sed a plebis Romanae antistite. Praeterea, privilegium firmitatis, ut ante probatum est, Petro fuit peculiariter datum. Ego, inquit, rogavi pro te, Petre, ne deficiat fides tua, et tu confirma fratres tuos. Et iterum: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Quocirca, si verae theologiae rationem sequimur, quae capite tertio explicata est, in Petro et successoribus primum firmam certamque doctrinam asseremus, mox vero in Ecclesia Romana, cuius Petrus cum successoribus et caput et fundamentum est. Atque illud etiam animadverto, quod sicut omnibus simul episcopis docentibus errores falsos necesse esset sane totam Ecclesiam vario in errore versari, ita si pastor Ecclesiae Romanae errorem fidei contrarium decerneret, oves quoque errante pastore dispergerentur. Testimonia demum quae retulimus, id fere probant, summum Ecclesiae Pontificem, Petri successorem et Christi vicarium, cum de fide pronunciat, errare non posse. Quo magis illos reprehendendos iudico, qui se dirempturos controversiam putaverunt, si Apostolicam Sedem ab apostolico praesule secernerent. Non recipit istam responsionem ratio, aspernatur, repellit. Illud potius sumit, errorem esse duplicem, alterum personalem, alterum iudicialem. Nec enim scholae propria vocabula, etiamsi minus latina sint, aversari debemus, sed malle, quod Augustinus ait, apertos quam nitidos habere sermones. Error itaque personalis privatus est cuiusque error, iudicialis est publicus. Edidit Innocentius huius nominis IV in libros decretalium commentaria; si in his quicquam errati est, hominis nimirum est, non pontificis¹, quamvis ea commentaria a pontifice edita sint. Ac si idem Innocentius in iudicio de fidei quaestione definiret quidpiam, quod revera falsum esset, iam hic error a publico Ecclesiae censore proficisceretur essetque proinde iudicialis. Responsio ad primum. Qua ex re primum argumentum facile refellitur. Nec enim historia fide digna docet Ioannem XXII post summum adeptum pontificatum de eiusmodi re aliquid definisse; quin potius, quum ad huius rei definitionem se pararet, ut Benedictus XI in extravag. sua ait, morte praeventus definire nequivit. Nec, si antequam esset pontifex, errorem illum habuerit, haereticus censendus est; sicut nec Irenaeus, nec Chrysostomus, nec Theophylactus, nec Bernardus, quos, re nondum expresse per Ecclesiam definita, illius opinionis fuisse, sunt qui contendant; vere ne an falso contendant, non est diei locique huius disputare.

Responsio ad secundum. Ad secundum etiam eodem modo respondetur. Non enim Coelestinus quidquam definivit. Verba quippe Innocentii III sic habent: Licet quidam praedecessores nostri sensisse aliter videantur. Sensisse, ait, non definivisse. Sed ne Innocentius quidem definit quicquam, sed explicat sententiam et opinionem suam inquiens: Non credimus quod in hoc casu is qui relinquitur, possit ad secundas nuptias transire. Quod profecto verum est, quamquam per illam Innocentii decretalem non firmiter definitum. Nec enim statim, si aliquid iuris volumine continetur, fidei dogma esse credendum est. Quod penultimo superioris libri capite latius explicatum est. Responsio ad tertium. Tertio vero argumento nullum negotium est respondere. Nam verbum iudico frequenter in ea significatione usurpatur, ut idem sit quod sentio seu opinor; quo modo Alexander accipit cum ait quosdam praedecessores suos aliter iudicasse. Responsio ad quartum. At quartum argumentum longe difficillimum est, nec potest ita breviter expediri. Aperte enim Alexander docet, consuetudinem illam civili etiam lege confirmatam, quae testamenta minus solemnia rescindit, et a divina lege et a patrum institutis² et a generali Ecclesiae consuetudine alienam. Quod autem ex auctoritate pontificia hoc sane loco pronunciet, illud est evidens argumentum, quod sub interminatione anathematis prohibet, ne quis eiusmodi audeat rescindere testamenta. Unde et capite proxime sequenti iudicibus mandat, ut in id genus causis tres duosve solummodo testes exigant, nec civiles leges, sed canonica decreta sequantur. Si ergo iussit Ecclesiae Pontifex, et anathematis interminatione iussit, ut nemo ea irritet testamenta quae duorum vel trium testium sunt testimonio firmata; nimirum non ut privatus quivis homo sed ut publicus Ecclesiae iudex eam quaestionem definivit. Atqui non est Dei Evangeliique praeceptum, quod tamen Alexander videtur adstruere, ut omnes causae tribus duobusve tantum testibus absolvantur. Alioqui non solum Leo IV sed Silvester etiam in Synodi Romanae cap. 3 legem Evangelio Deoque contrariam edidissent. Decreverunt enim ut nisi in 72 testibus non damnaretur episcopus. Qua ex re intelligitur legem civilem, quae tollendis e republica fraudibus cavet, ut testamenta non valeant, nisi quae septem fuerint testibus obsignata, non esse legi evangelicae adversam; quemadmodum ne illa quidem, quae, ut conflatae³ in episcopos invidiae occurreret, statuit ut ad episcopi condemnationem duo solum testes non sufficerent. Atque si mortalium vita esset mediocriter instituta moresque ad naturam non ad avaritiam compositi, duorum hominum testimonium idoneum profecto erat, ut quaecumque in iudicio causa finiretur. Sed sicut iuramentum a malo est, non illius qui iurat sed eius qui verum dicenti non credit; sic plures quam duos testes requirere, a malo quidem fuit non requirentis legis sed hominis defraudantis. Sed haec disserere non est huius aut loci aut temporis. Illud proprie huc pertinet, an Alexander erraverit. Et quidem in decretis pontificiis duo cum primis distinguenda sunt. Unum est, tamquam intentio conclusioque decreti; alterum, quasi ratio et causa a Pontifice reddita eius rei quam constituerit. Atque in conclusione Pontifices Summi errare nequeunt, si fidei quaestionem ex apostolico tribunali decernant. Sin vero Pontificum rationes necessariae non sunt, ne dicam aptae, probabiles, idoneae, in his nihil est videlicet immorandum. Non enim pro causis a Pontificibus redditis tamquam pro aris et focis depugnamus. Alexander igitur non definit consuetudinem illiusmodi esse divinae legi contrariam, sed, quod iuris peritis fere placere video, iubet, ut in legatis piis duo vel tres solum testes a

iudicibus exigantur. Haec decreti huius conclusio est, hic finis; nec dubium est, quin rem eam Pontifex iure quodam suo potuerit praescribere. Sed si in eius praescripti confirmationem Deuteronomii lege utitur, hanc quippe divinam nuncupat, si ad canonum statuta revocat, si Ecclesiae morem affert, non est operae pretium rationes illas ad vivum resecare; quemadmodum si Concilia quaedam definiant duas esse in Deitate personas, Patrem et Filium, afferantque in hoc illud quoque Geneseos testimonium: Pluit Dominus a Domino, non protinus in fidei iudicio errant, quamvis ex illo loco parum apte Trinitas comprobetur. Exstat item Synodus, ubi de perpetua Mariae virginitate pronunciatum est. Ad eam rem suadendam referunt patres portam apud Ezechielem clausam. Irrideat, si quis vult, sed ridebit tamen frustra. Non enim semper patres in fidei quaestione causas afferunt necessarias, sed interdum vero similes. Quod si etiam Pontifices in huiusmodi ponendis causis quandoque falluntur, ne calumniandi sunt quidem; tantum abest, ut inde loci huius auctoritas infirmetur. Porro autem, si valere quicquam iudicium meum potest, neque in conclusione Alexander neque in causis erravit. Nam suis in utroque foro subditis ferebat leges, Hostiensibus nempe civibus ac iudicibus Vellenensibus. Non ergo legem civilem, qua imperatores in regionibus suae ditioni subiectis utuntur, improbare voluit Alexander, sed voluit iudices etiam laicos in Ecclesiae patrimonio non secundum imperatorum leges, sed secundum statuta canonum de testamentis iudicare. Nec enim aequum esse censet, ut in rebus temporariis adiudicandis tam sint solliciti sacri canones quam sunt leges civiles, honestiusque esse credit in civitatibus et oppidis, quae in Ecclesiae iure ac dominio sunt, non legis civilis sed canonum consuetudinem observari. Quo fit ut, si decretalis huius ratio pressius teneatur, non solum in terris Romanae Ecclesiae subiectis, sed in quibuscumque aliis quae sub episcoporum Ecclesiarumque dominio sunt, lex haec Alexandri debeat servari; non in his modo quae pietatis causa Ecclesiae relinquuntur, verum etiam in aliis quibusque legatis. Honesta ergo Alexandri lex est, sancta, legitima. Sed ne in causis erravit quidem. Nam licet non sint necessariae, non sunt tamen prorsus ineptae. Consuetudo, inquit, quae plures quam tres duosve testes postulat, primum aliena est a divina lege, Veteris, scilicet, Instrumenti, quae duos solum tresve ut plurimum testes exigebat; aliena etiam a patrum institutis, hoc est a more iureque canonico, ubi in rebus praesertim temporariis duo testes sufficiunt; aliena demum a consuetudine Ecclesiae generali, quae in eiusmodi causis duobus vel tribus testibus est contenta. Aliena autem, non quasi contraria, sed tamquam nova et extranea, ob idque parum in Ecclesiae iudicio probanda. Quod si hanc animi sinceritatem dextramque de testibus opinionem, si hanc Veteris Legis ac iuris canonici consuetudinem principes seculi in tribunalibus suis sequi nolint; sed, ut fraudes tollant, maiorem testium numerum in testamentis civium suorum exigant, suo quidem iudicio libere possunt uti; nihil enim Alexander impedit per illam epistolam decretalem, quae nimirum eos solum ligat, qui Ecclesiae in utroque foro fuerint subiecti. Sed de quarto argumento satis superque dictum est. Responsio ad quintum. Quintum vero facillime diluitur ex iis quae in quarti argumenti refutatione sunt dicta. Causas enim Pontifices quandoque adferunt, non quae cogant sed quae suadeant. Nam quia leges quasdam synagoga olim a Deo habuit, non modo ad gubernandum utiles et accommodas, verum etiam ad plebis cuiusque mores ac religionem instituendam propemodum necessarias, Ecclesia eas Christi in suum usum vindicavit. Quamobrem et Summi Pontifices et iuris periti horum auctoritate confirmari

leges aliquot veteres probatas rursum ac denuo restitutas ab Ecclesia, divinas vocant; non quod Dei nunc praecepta sint, cum lex illa vetus sit abolita, sed quod Dei praecepta fuerint, servanda etiamnum a nobis, non ex vi quidem veteris legis, quod falso Pontificibus doctissimis impingebatur, sed Ecclesiae nova institutione. Quae tamen nova Ecclesiae institutio seu restitutio potius, ex veteri divina lege probabiliter suadetur. Responsio ad sextum. Ad sextum argumentum Turrecremata respondet lib. 2, c. 112, nullam esse inter Pontifices illos pugnam. Quin Ioannes exponit Nicolaum. Nam post verba praedicta Nicolaus subiunxit: Nec hic quisquam putet obsistere quod interdum Christus loculos dicitur habuisse; infirmorum enim personam Christus suscepit in loculis. Id vero est, quod Ioannes XXII definivit, nempe haereticum esse negare Christum et apostolos aliquid habuisse in communi, quod contrarium ex Luc. 22, Ioan. 4 et 17, Actor. 4 constaret. Responsio ad septimum. Ad septimum primo dicitur quod neuter ibi Pontifex definivit eiusmodi controversiam. Respondent enim saepe Pontifices ad privatas huius aut illius episcopi questiones, suam opinionem de rebus propositis explicando, non sententiam ferendo, qua fideles obligatos esse velint ad credendum. Certe, ut de Pelagio taceamus, Nicolaus nihil eo loco, quod ad hanc quidem quaestionem attineat, decrevit. Non enim illi proposita fuerat quaestio: an baptismus in nomine Christi collatus esset validus, sed an baptizatus a Pagano vel Iudaeo verum baptismi Sacramentum suscepisset. Obiter autem et in transcursu, cum huic quaestioni praepositae responderet, de suo non interrogatus adiecit, baptisma in nomine Christi conferri. Qua in re falli sine dubio potuit. Imo adeo falsus est, ut in 4 Sentent. libro magnis argumentis ostendimus. Deinde duo hi Pontifices fortasse non pugnant. Nam Nicolaus intelligitur docuisse quod in simili necessitate, qualis apostolorum tempore fuit, si cetera paria sint, baptismus in nomine Christi nunc etiam ratus erit. Pelagius autem definit citra eiusmodi necessitatem non valere; quemadmodum si nunc deesset balsamum aut liber et calix qui tangeretur, et confirmationis et ordinis Sacramenta manu solum imposita conficerentur, ut aetate apostolorum a principio statim fieri consuevit. At ubi non esset similis necessitas, nec ordinatio forte, nec confirmatio sine eiusmodi Sacramentorum materia valeret. Haec autem de baptismo in nomine Christi communem secuti opinionem diximus. Primum enim nusquam, ut ego quidem sentio, baptisma in eam formam administratum est: Ego te baptizo in nomine Christi. Quod et divus Ambrosius et plerique alii videntur intellexisse. Sed si qua eiusmodi forma Apostoli usi sunt, ea fuit: Ego te baptizo in nomine Iesu Christi, Act. 2. 38. et 19. Deinde, non necesse est apostolos sub alterutra illarum forma baptismi Sacramentum contulisse. Nec si Scriptura dicit quidquam in Christi nomine fuisse gestum, statim cogimur existimare his conceptis verbis rem gestam administratamque fuisse. Exempla sunt in Divinis Literis plurima. Illud est in promptu: In te inimicos nostros ventilabimus cornu, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nos. Item: Caesis denunciaverunt ne omnino loquerentur in nomine Iesu. Act. 5. Item, Paulus dicitur fiducialiter egisse in nomine Iesu. Act. 9. Hebraeis porro id in alicuius nomine fit, quod auctoritate ac virtute cuiuspiam transigitur. Quare qui regis loco et tamquam illius minister quidpiam agit, hic in nomine regis eam rem dicitur agere. Recte igitur qui tamquam Christi administri in aqua et spiritu homines sanctificabant, eos in nomine Christi baptismi gratiam exhibuisse interpretamur. Non ergo necesse est

sentire quod apostoli baptismi formam a Christo praescriptam immutarunt. Nam et hodie nos vere in Christi nomine, hoc est loco, vi et auctoritate, baptisma conficimus. Ac si praescripta illa formula nominis Iesu Christi apostoli baptizarunt, non putandi sunt tamen Spiritus Sancti Patrisque nomen omisisse, sed in nomine Patris et Filii eius Iesu Christi et Spiritus Sancti baptizasse. Quod alterius loci est demonstrare. De septimo igitur argumento satis. Responsio ad octavum. In octavi argumenti explicationem multa quidem dici possent, sed nos in pauca conferemus. Sane Gratianus 32 qu. 7 audacius sane multo quam disertius ait, illam Gregorii sententiam evangelicae et apostolicae doctrinae esse contrariam. A quo ego longe dissentio. Nam, ut Romanorum pontificum auctoritatem negligamus, non possumus tamen utriusque Gregorii et I et III contemnere definitionem, cum fuerint ambo tum doctissimi tum etiam sanctissimi. Itaque non errarunt, quod Gratianus falso existimavit, sed locuti sunt potius de ea, quae ante matrimonium per infirmitatem inepta erat ad copulam coniugalem, hoc est, ut scholae verbis utamur, quae erat impotens ad solvendum debitum. Cuius simile exemplum habes de frigidis, c. Consultationi. Atque ipse idem Gregor. hoc modo sententiam suam explicat in epist. ad Ravennatem archiepisc, referturque a Gratiano 33 q. 1, cap. Requisisti. Nec desunt huic argumento aliae etiam responsiones, sed haec et planior et expeditior est. Quam quoque Glossa sequitur 20 d., c. De libellis, in verbo iunioris. Responsio ad nonum. In nono argumento nobis Lutherani, praesertim Oecolampadius, Bucerus et Calvinus insultant. Sed pueriliter tamen. Quoniam librum illum Gelasii Romani pontificis non esse magnis argumentis a me et animadversum et patefactum est. Primum enim auctor opusculi dicit esse recentem altercationem de veritate duarum naturarum in Christo. Non autem erat recens tempore Gelasii, sed olim profligata a Leone et Concilio Chalcedon., ubi Eutychis et Nestorii explosa sententia est. Rursum, in toto libro nec Leonis nec Concilii Chalcedonensis meminit. Id quod maxime fecisset, si auctor esset Gelasius. Nam in epistola ad Faustum huius Concilii auctoritate libenter utitur, libentius hic usurus, ubi adversarios posset tantae Synodi testimonio revincere. Ac certe cum Damasum contra Arium citaverit, citasset ac multo magis etiam Leonem contra Eutychem, si post tempora Leonis scripsisset. Atque Gelasius multis annis fuit Leone posterior. Quid quod auctor ille Damasum nomine episcopi Romani nullo alio honoris titulo retulit? Quod a more posteriorum Pontificum, cum priorum testimonia referunt, valde est alienum. Praeterea, eius operis auctor ad probandam utriusque naturae in Christo veritatem, inter magistros Ecclesiae Catholicos censet Eusebium Pamphili eiusque testimoniis utitur. Quem tamen apertissimum impietatis Arianae propugnatorem fuisse, Hieronymus affirmat in epist. ad Pammachium et Oceanum, cuius initium est Schedulae. Quin etiam tamquam Arianus, Eusebius hic cum suis operibus damnatus est, act. 5 et 6 septimae Synodi generalis. In asserenda item Christi utraque natura, e patribus latinis auctor ille solum Ambrosium refert; qui si esset Gelasius, Hilarii, Hieronymi, Augustini testimoniis uteretur, nec quosdam graecos ibi scriptores excitasset, qui latinis demortui semper et sunt et fuerunt. At Gelasius scripsit de utraque Christi natura adversus Eutychem et Nestorium. Non inficiamur; sed quinque libros scripsisse legitur, non hoc parvum opusculum, quod ementito titulo circumfertur. Gennadius quoque contra Eutychem scripsit; cur magis hoc opus Gelasii quam Gennadii fateamur? Fuit etiam Gelasius quidam episcopus Caesareae

Palaestinae, quem Hieronymus tradit quaedam eo tempore scripsisse, sed celasse. Huic ego opusculum tribuerem, nisi quod purum et politum sermonem dicit eum Hieronymus habuisse, qualem in hoc libello equidem non agnosco; nisi bono et eleganti auctori contigit malus et impurus interpres. Falluntur autem qui opus hoc Gelasio pontifici Romano tribuunt, ex verbis illis: Cum Sedem Aposlolicam vestra dilectio unanimiter teneat, constanter praedicet sapienterque defendat; quo loco legendum esse: fidem apostolicam, vel me non demonstrante lector probaturus est. Nec novum est sane, ut nomine pontificum Romanorum libri eiusmodi proferantur. Nam actione 5 Synodi 7 Iconomachi duos libellos prodiderunt, auctore Vigilio Romano pontifice. Sed falso tamen. Atque, ut opus constaret esse Gelasii, nihil tamen affertur. Cum enim edunt libros de re qualibet Romani pontifices, sententiam suam, ut homines alii docti, exprimunt, non tamquam Ecclesiae iudices de fide pronunciant. Nonum igitur argumentum satis, ut arbitror, evidenter confutatum est. Responsio ad decimum. Decimo autem refutando, quae Caietanus in illo 27 quaestionum opusculo dixit, non sunt hic ea nobis resumenda, ne acta agamus, quod vetamur veteri proverbio. Quod nunc instat, id diligenter explicandum est, quid videlicet consequentiae sit, ut si super Petrum Christus Ecclesiam aedificavit, Romana statim Sedes ceteris esse praeposita divino iure intelligatur. Inde enim plana quoque erit illa collectio: Si Petri fides iuxta Christi orationem non defecit, maiores Ecclesiae causae ad Romanum episcopum sunt referendae. Video autem eiusmodi res plane et perspicue expedire non posse, nisi doctum et intelligentem virum. Cuius rei tantae tamque difficilis facultatem consecutum esse me non profiteor, secutum esse prae me fero. Ea enim exponenda in hoc me opere suscepisse constat, non quae essent pervia et omnium sermone trita, sed quae vix adhibita etiam diligentia a doctissimis quibusque intelligerentur. Quod si succedat conatus, iure est laudandus, sin vero non succedat, non est certe reprehendendus. Sed haec hactenus. Rem iam ipsam explicemus. Primum autem illud commemorandum est, quod alias saepe diximus, quae Petro dicta in Evangelio a Christo sunt, non ut homini privato, sed ut Ecclesiae praefecto, ea ad successores quoque sine vi aliqua aut litterae inversione pertinere, quemadmodum quae Dominus apostolis commendavit aeque congruentia fidelibus universis, eadem futuris Christianis omnibus in sensu litterali commendata sunt: iuxta id quod Christus ipse Marci 13 explicuit inquiens: Quod vobis dico, omnibus dico: vigilate. Vigilare quippe ad omnes aeque pertinet. Quare etiam si Christus id non adeo diserte fuisset interpretatus, ut ille explicuit, ita nos quoque necessario explicaremus. Pari item ratione quae Dominus apostolis locutus est, ad ipsos quidem spectantia quatenus Ecclesiae sacerdotes, haec non ad fideles omnes sed ad reliquos futuros in Ecclesia sacerdotes Catholici referimus. Quale illud est Luc. 22: Hoc facite in meam commemorationem. Cum enim Dominus pane et accepto et fracto, elevatisque in coelum oculis Deo gratias egerit, calicemque simul et acceperit et levaverit, sine dubio Eucharisticum sacrificium, hoc est gratiarum actionis, Iudaeorum ritu obtulit; nisi stultus fuit et ingratus, qui cum referre Patri summam gratiam posset, quae ab illo nobis acceperat summa dona eidem referendo, minime retulisset. Iubens itaque apostolis suis Christus ut hoc ipsi facerent, quod scilicet illum videbant facere, nimirum id praecepit, ut hostiam Eucharistiae et gratiarum actionis offerrent. Quod et Cyprianus ad Caecilium, et Irenaeus lib. 4, cap.

32. divine exposuerunt. Quia ergo sacrificium facere sacrificorum et sacerdotum proprium munus est, quod eo loco Dominus apostolis commendavit, id proprie ad futuros Ecclesiae sacerdotes spectat, non ad vulgus etiam muliercularum, quod haeretici credidere. Porro quae iisdem Christum, quia pastores Ecclesiae futuri erant, mandasse legimus, haec ipsa episcopis et pastoribus succedentibus ad litteram credamus esse mandata. Huius rei exemplum est illud Matthaei 18: Quaecumque alligaveritis, etc. Et illud item Ioan. 20: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos: accipite Spiritum⁴ Sanctum, etc. Hanc vero regulam si in Sacris Literis explicandis tenuerimus, vitabimus procul dubio permixtam illam et tenebricosam confusionem, quam in Scripturae intelligentia haeretici patiuntur. Quorsum haec? nempe ut ea quae Petro in Evangelio dicta sunt, apte ac prudenter distinguamus; et si quid illi, ut privato, congruit, hoc ad singulos fideles spectare existimemus (cuiusmodi illud est: Si peccaverit in te frater tuus, corripe illum inter te et ipsum solum, etc.); sin vero quidquam illi convenit, ut apostolorum principi et Ecclesiae pastori, hoc citra controversiam putemus ad succedentes in Ecclesiae pontificatu esse referendum, idque in genuino litterae sensu. Nam et quae legislator civilis suis delegatis praescribit, non ad eum solum cui viva voce loquitur, sed ad ceteros qui illi in eodem officio succedunt, referuntur. Deinde illud quoque magnopere advertendum est, Romanum pontificem Petro succedere non esse per se quidem in Sacris Literis revelatum, sed aliunde constare; ex eo scilicet, quod historiae gravissime prodidere, Petrum apostolum suam cathedram Romae demum collocasse ibique cum esset episcopus fuisse defunctum. Hoc Velenus, hoc Sebastianus Francus, hoc haeretici quidam alii negant; quin etiam aiunt Petrum ne Romam quidem invisisse. Quod tamen, cum historici omnes graves prodiderint, malitiose negatur. Non enim existimandi sunt isti, quod verbis negant, id mente sentire, nisi pueri et pueri stulti esse creduntur. Quid enim tam stultum tamque puerile dici potest, quam si ea nos esse olim in republica gesta negemus, quae gesta esse vir quisque ante nos gravissimus affirmavit? Quod si eius rei, de qua disserimus, auctores quaeris, Dionysius unus est in epistola ad Timoth. Dionysius Corinthiorum episcopus alter est apud Eusebium lib. 2. Ecclesiast. hist., cap. 25. Tertius testis est Clemens in epistola prima. Quartus est Anacletus in epistola De ordinatione episcoporum. Quintus est Marcellus 24 quaest., 1. cap. Rogamus. Sextus est Leo in concione prima de festo Petri et Pauli. Septimus est Gelasius cum concilio 70 episcoporum. Octavus est Innocentius III in cap. Per venerabilem: Qui filii sint legitimi. Nonus est Nicolaus III cap. Fundamenta, De elect. in 6. Decimus est Leo IX in epistola synodica ad Petrum Antiochenum patriarcham. Undecimus Constantinus in edicto ante Nicaenam Synodum, 96 dist., cap. Constantinus. Duodecimus Epiphanius Haeresi 27 quae est Carpocratis. Tertius decimus Irenaeus lib. 3 Contra Valent. cap. 3. Quartusdecimus Tertullianus lib. 4 Adversus Marcionem, et lib. De praescript. haeret. Quintusdecimus Ambrosius in oratione contra Auxentium de Basil. trad. Sextusdecimus Hieronymus in lib. De viris illustr. in Petro. Decimus septimus Egesippus 3 lib. De exci. Hierosol., cap. 2. Decimus octavus Augustinus lib. 1 Contra Iulianum Pelag. Postremus Eusebius lib. 2, Ecclesiast. histor. cap. 14 et 15; libro quoque tertio, capit. 2 et 25. Quibus locis etiam refert Origenem, Caium, Papiam. Tam vero multis et incorruptis testibus qui non credit, is aut stultum, aut haereticum certe se esse demonstrat; ut publicam Romanae urbis vocem, loca item ipsa urbis praetereamus, quae etiamnum vitae mortique Petri testimonium perhibent.

His itaque positis, difficilis et perobscura quaestio facile explicatur, quae quidem, ut dixi, doctissimos viros ita implicuit, ut se expedire non valuerint. Quod enim pastor post Petrum a Christo in Ecclesia suffectus potestatem Petri ordinariam habeat ac cetera privilegia propter Ecclesiam Petro concessa, ex Evangelio habetur, iuxta ea quae primo documento animadversa nobis et demonstrata sunt. Quod vero ille, quem Christus Petro mortuo suffecit, Romanus fuerit episcopus, e re gesta colligitur. Nam si Petrus semper Antiochiae sedisset, ut coepit, sine dubio episcopus Antiochenus illi legitime in pontificatum successisset. Sed et id postremo considerandum (est enim res magna ac diligenti contemplatione dignissima) non illud modo ad doctrinam catholicam pertinere quod apostolis expresse revelatum est, verum hoc etiam quod ex altera propositione revelata et altera certa in lumine naturali, syllogismo collectioneque evidenti conficitur. Ut Christum Dominum habere voluntates duas duosque intellectus utriusque item actiones et creatam et increatam, aut Christum etiam ridere suapte natura, ut homines ceteros posse, in Sacris forte Literis non habetur expressum. Sed quoniam traditum in illis est Filium Dei esse hominem, et naturali ratione constat, omnem hominem habere voluntatem intellectumque creatum operationesque utriusque potentiae etiam creatas, omnem item hominem, ut flere, ita quoque ridere posse; qui unumquodlibet horum negaverit, is haereticus iudicabitur, propterea quod negando consequens, scilicet Filium Dei habere intellectum intellectionemque creatam, negat proinde antecedens, ex quo illud colligebatur, hoc est Filium Dei esse hominem. Esto aliud exemplum. Concilium Nicaenum in Fide non errasse aut Chalcedonense aut Ephesinum, nec in Sacris Libris nec in apostolorum traditionibus explicatum est; sed id solum, Concilia in Spiritu Sancto legitime congregata errare non posse. At quod Concilium Nicaenum, Chalcedonense, Ephesinum legitime fuerint coacta, ex divina revelatione non creditur, creditur tamen ex humana fide et traditione historiae fide dignae, per quam habemus eas Synodos, indicentibus et confirmantibus veris Ecclesiae pastoribus, ex universo orbe convenisse. Unde licet earum rerum certitudo ac veritas, quae in eiusmodi Conciliis definitae sunt, ex duobus quasi principiis pendere videatur, quorum alterum revelatum a Deo est, Concilia videlicet legitime congregata certissimae veritatis esse, alterum vero sola certitudine naturali credatur, per ea, quae scriptores graves et incorrupti memoriae prodidere; at haereticus erit qui negarit earum Synodorum scita atque decreta, non aliter ac si negaret Evangelium. Esto quoque aliud exemplum apertissimum. Quod sacerdotes nostrae huius aetatis a veris episcopis rite fuerint consecrati, non est Sacris Literis proditum: sed res gesta potius est, quae ex Verbis et animo consecrantium, pendeat. Ex hoc igitur principio, quod humana certitudine tenemus, videlicet hos sacerdotes rite initiatos esse, illud pendere necesse est, an in Ecclesia nunc sit verum Eucharistiae Sacramentum. Quod qui inficiaretur, hunc Ecclesia existimaret haereticum. Tametsi illa solum enunciatio universalis per revelationem accepta sit, omnes veros sacerdotes, si rectam intentionem habeant consecrandi, verum Eucharistiae Sacramentum conficere. Sed quod ii qui modo vivunt sint eiusmodi, non Evangelium solum sed gravis et constans naturae ratio simul cum Evangelio probat. Ad eundem profecto modum, qui negaverit Romanum pontificem eandem habere potestatem quam Petrus a Christo accepit, fidei adversarius censendus est; quamvis ex Evangelio nihil aliud proxime colligatur, quam Petri successores eundem habere cum

Petro principatum. Nam si huic evangelicae conclusioni illam addas, episcopum Romanum esse Petri successorem, quam ex historiis a traditione virorum gravissimorum accepimus, manifeste colligitur Romanum episcopum et ceteris episcopis superiorem esse et eandem habere in Ecclesia potestatem et auctoritatem quam habuit Petrus. Apte igitur Summi Pontifices atque prudenter testimonia illa evangelica ad Romanum episcopum Sedemque Apostolicam retulerunt. Quod si sententia haec nostra minus viris doctis fuerit probata, quamquam haud scio cur probetur minus, habemus tamen adhuc aliam huius rei explicandae formam, unde liqueat pontificem Romanum ex divina institutione fuisse Petri in Ecclesiae totius pontificatu successorem, atque adeo Romanis episcopis ea testimonia convenire, quae Petri probant et primatum et fidem. Diximus quippe retro fidem nostram non solum scripto sed etiam traditione contineri. Ita, licet Romanos episcopos Petro succedere in Sacris Libris non habeatur scriptum, ab apostolis tamen Ecclesiae, quasi per manus, traditum est. Iam quod haec fuerit apostolorum viva traditio, ex his scilicet viis manifeste constat, quas in tertio libro nos vel aperuimus vel indicavimus. Non enim singillatim sunt nobis explicanda omnia, ne longa oratione negotium lectori facessamus. Certe huius rei illud est evidens argumentum, quod non ante Phocam modo et Constantinum, non ante Nicaenam solum Synodum, verum etiam ante quemcumque post Neronem imperatorem, ante quodcumque Ecclesiae Concilium, ante quoscumque post Petrum Pontifices Maximos, semper a viris ecclesiasticis Romanus episcopus Petri successor est agnitus. Atque apostolicam traditionem fuisse non obscure tradit Anacletus Petri discipulus in epistola prima de oppressione episcoporum, Sixtus I ad Gallicanas Ecclesias, Eleutherius ad easdem, Victor in epistola ad Theophilum, Sixtus II in epistola ad Gratum episcopum, Zephirinus in epistola ad episcopos Sicilianos, Marcellus ad episcopos Antiochenae provinciae, Melchiades ad episcopos Hispaniarum, Marcus in epistola ad Athanasium, Iulius ad Orientales episcopos. Nec verisimile fit, ut rem tam necessariam ad Ecclesiae unitatem continendam Christus Dominus apostolis suis non revelarit. Si enim Moysi locus ille revelatus est, quem Dominus elegerat, ut inde a Iudaeis divina oracula peterentur, quanto magis credendus est Christus Petro manifestasse quisnam esset ille locus, ubi constituerat regni sui et principatum et sedem collocare? Atque si, ut transferretur Ecclesia Hierosolymitana in civitatem Pellam, voce Domini sunt apostoli admoniti, ut Eusebius lib. 3 Eccles. hist. cap. 5 et Epiphanius lib. 3 Contr. haer. cap. ult. referunt, multo magis credemus, ut e civitate Antiochena Romam emigraret Petrus cathedramque inde transferret dominicis oraculis fuisse commonitum. Quod si ita est, ut revera est, nec aliud nisi absurdissime credi potest, iam hinc fideles intelligant unde illa vox Lutheranorum fuerit, qua inter ceteros articulos Wormatiae propositos, hunc etiam posuere, ut abrogaretur Romani Pontificis potestas, quam sibi sumit supra ceteros episcopos; intelligant rursum quidnam illi moliantur, qui Romani episcopi monarchiam asserunt fuisse post D. Hieronymi tempus exortam. Nam qui Phocam scribunt instituisse Romanam Ecclesiam omnium esse Ecclesiarum caput, pie quidem fortasse id, nullius enim animum ego iudico, sed imprudenter tamen scripserunt; intelligant etiam unde D. Thomas lib. quarto Adversus gentes, cap. 76, affirmet eorum praesumptuosum errorem esse, qui se subducere nituntur ab obedientia et subiectione Petri, successorem eius Romanum pontificem universalis Ecclesiae pastorem non

recognoscentes: intelligant demum qua ratione Leo X Lutheri articulum vigesimumquintum condemnaverit in haec verba: Romanus pontifex Petri successor non est Christi vicarius super omnes totius mundi Ecclesias ab ipso Christo in beato Petro institutus. Decimo igitur argumento, quoniam in eo exponendo difficultas erat maxima, non potuit a nobis verbis paucioribus responderi. Responsio ad undecimum. Ad undecimum vero sic respondeo. Non est profecto admittendum fidem etiam personalem Petri defecisse. Nam Petri iudicium in fide publicum falsum asserere haeresis est manifesta. Sed cum apostolorum nemo in fidei doctrina errare posset, id peculiare Petri privilegium fuit, ut eius ne personalis quidem fides deficere potuisset. Quod enim quidam asserunt, Christum Dominum recumbentium undecim exprobrasse incredulitatem, etc., hoc Petrum apostolum ne tangit quidem. Nam cum Lucas cap. 24 scripsisset: mulieres undecim apostolis ea, quae a Domino audierant, annunciasse, nec illos credidisse mulieribus, sed earum verba deliramenta iudicasse, protinus subdidit: Petrus autem cucurrit ad monumentum. Non enim cucurrisset, nisi credidisset. Et coniunctio adversativa, qua Evangelista usus est, satis ostendit Petro verba mulierum non esse visa deliramenta. Atque oratio Christi pro Petro fusa id aperte demonstrat, Petri fidem non defecisse. At exponunt adversarii orasse Dominum, ne fides Petri deficeret finaliter. Sic enim loquuntur, sed nullius discipuli fides hoc modo defecit. lta oratio Christi non in singulare Petri privilegium cederet, quod non solum Chrysostomo, Theophylacto, Ambrosio et Bedae, sed contextui etiam contrarium est. Cum vero Ambrosius Petrum fidem amisisse ait, nomen fidei pro fidelitate accipit, quam scilicet amico suo Christo non servavit. Quamquam illud etiam est frequens, ut fides pro fidei confessione usurperur. At ridiculum est, ut, si Christus collegium apostolicum increpasse dicitur, singulos increpasse intelligatur, quasi vero non a prophetis saepe populus arguatur, in quo multi essent ad quos reprehensio nullo modo attineret. De qua re libro quarto uberius disputatum est. Id vero, quod de Anastasio et Honorio additur, non parvam ingerit quaestionem. Quoniam si oratio Christi non ad Petrum modo, verum ad posteros quoque Romanos episcopos referenda est, qua ratione Petri fides nec publica nec privata deficere potuit, eadem etiam nullius⁵ successoris deficiet fides, nec in iudiciis publicis, nec in colloquiis aut consensione privata. Sin vero cum ad posteros oratio illa refertur, intelligenda solum est de fide publica, scilicet in quaestionibus fidei decernendis, temere profecto et inconstanter eo testimonio videmur Petri fidem, etiam personalem, vindicasse. Huic loco Albertus Pighius Campensis non aliter potuit occurrere, quam omnes Romanos pontifices erroris nota liberando. Ita contendit nullum unquam in haeresim incidisse. Atque ut Anastasium in libertatem assereret, Gratianum vexavit contumeliosissime, iurisperitis turpissime maledixit. Ut vero Honorium tueretur, sextae generali Synodi exemplaria falsarios corrupisse, multis coniecturis suadere nisus est. Deinde etiam in eam opinionem inclinavit, ut crederet epistolam Honorii ad Sergium a Graecis de more fuisse vitiatam, Synodum autem in eo iudicio deceptam. Quin adeo duorum Conciliorum sexti et septimi acta omnia calumniatus est, ac pro sua certe virili amborum labefactavit et auctoritatem et fidem.

Haec vero Alberti opinatio nova quidem in Ecclesia est; sed ea etiam ratione confirmari potest, quod non est verosimile, ut homini, qui haereticus esse possit, fidei summam Dominus commiserit. Rectum enim est regula sui et obliqui, ut Aristoteles docet. Quare si fides Romani pontificis dirigere ipsum non valet, multo minus, ut videtur, alios in fide rectos efficiet. Quid, quod imbecillus in fide fratres in fide confirmare nequit? Si igitur Romanus episcopus iuxta Christi pollicitationem fratres suos confirmaturus est, firmum ipsum esse oportebit. Quamvis autem multis in locis dicat Pighius, sicut hic dicit, satis probabiliter de Summi Pontificis auctoritate; tamen non id spectandum est quid dicat, sed quid consentaneum sit ei dicere, cui veritatem tueri ac retinere sententia est. Dicit itaque ille multa multis locis de hac re quidem, sed aqua haeret, ut aiunt. Defendat Liberium Pighius, quem taedio victum exilii in pravitatem haereticam subscripsisse auctor est Hieronymus in Chronicis. Excuset Marcellinum, quem timore fractum idolis sacrificium obtulisse memoriae proditum est. Victorem vindicet, quem Paulianistae suum esse mentiti sunt, ut scribit Euseb. lib. 5 Eccl. hist. cap. 2. Anastasium liberet, quem sine certo et probabili testimonio Gratianus haereseos insimulavit. At Honorium quomodo ab errore vindicabit? quem haereticum fuisse tradit Pfellus in carmine de septem Synodis, Tharasius ad summos sacerdotes Antiochiae, Alexandriae et Sanctae Urbis, ut 7 Synodo, actione 3 scriptum est, Theodorus cum Synodo sua Hierosolymitana in confessione fidei, quae habetur eadem actione tertia, Epiphanius respondens haereticis in conspectu Concilii eiusdem actione 6, tomo 2, tota demum ipsa 7 Synodus actione ultima et in epistola ad omnes sacerdotes et clericos. Adrianus quoque Romanus pontifex in actione 5 Synodi octavae generalis, De Romano, inquit, pontifice quemquam iudicasse non legimus: licet enim Honorio ab Orientalibus post mortem anathema sit dictum, sciendum tamen est quod fuerat super haeresi accusatus, propter quam solum licitum est minoribus maiorum suorum motibus resistere. Hactenus Adrianus. Ubi etiam addit sententiam in Honorium latam ex Romani pontificis consensu fuisse. Id quod exploratum est in 6 Synodo generali, actione quarta, ubi Agatho in epistola ad Concilium Honorium ipsum anathematizat. Beda item De natura rerum cap. 67 in sexta Synodo, ait, Macarius cum suis sequacibus simul et praecessoribus, Cyro, Sergio, Honorio, Pyrrho, anathematizatus est. In Libro praeterea pontificali refertur Leo II sextam Synodum suscepisse, in qua condemnati sunt Cyrus, Sergius, Honorius. Atque in fine sextae Synodi ponitur epistola Leonis ad Constantinum, ubi post susceptum confirmatumque Concilium, Anathematizamus, inquit, Cyrum, Sergium nec non et Honorium, qui hanc Apostolicam Ecclesiam non apostolicae traditionis doctrina illustravit, sed profana proditione immaculatam fidem subvertere conatus est. Praeterea, illud caput Si Papa, 40 distin., quod pro nihilo habet Campensis, nos maximi habere debemus. Quoniam ille unus casus, in quo oves pastorem suum iudicare possunt, scilicet cum fuerit haereticus, habetur, ut alia loca praeteream, in quinta Synodo Romana 218 episcoporum in haec verba: A multis antecessoribus nostris synodaliter decretum atque firmatum est, ut oves pastorem suum nec reprehendere, nisi a fide exorbitaverit, praesumant. Idem tradit Anacletus in epist. 3 de patriarchis et primatibus inquiens: Pastor Ecclesiae, si a fide exorbitaverit, erit a fidelibus corrigendus; sed pro reprobis moribus magis est tolerandus quam distringendus, quia rectores Ecclesiae a Domino sunt iudicandi. Idem Eusebius docet ad episcopos Aegyptios referturque 2 quaest., 7 cap. Oves. Idem Ioannes Papa in epist. ad Zachariam. Idem in octava Synodo

traditum est, ut nunc referebamus. Refert etiam Burchardus lib. 1, cap. 13. 138. 139. Calixtum, Clementem, Gaium in hanc eandem sententiam. Non est igitur negandum, quin Summus Pontifex haereticus esse possit, cuius rei exemplum unum et item alterum forsitan proferetur; at quod in fidei iudicio contra fidem definierit, ne unum quidem proferri potest. Itaque obiectioni positae hoc responsum habeto. Aliud est in Petro, quod spectat ad hominis privatam excellentiam, aliud quod pertinet ad communem Ecclesiae utilitatem. Quod negarit Christum hominis erat, quod confirmarit fratres erat Ecclesiae. Illud proprium, hoc commune erat. Similiter, quod fides Petri propria semper interius servaretur, hominis privilegium erat; quod vero aliis confirmandis solidam fidem proponeret, nec in fidei iudicio deficeret, Ecclesiae publicum privilegium erat. Romanus igitur episcopus non fuit heres aut privilegiorum aut culparum Petri propriarum, quae videlicet ex accidenti publicae Petri potestati coniungebantur, sed successit in his, quae spectabant ad Ecclesiae communes et necessarias commoditates. Nam privilegia apostolis a Christo concessa aliter ad ipsos aliter ad successores referuntur. Quippe in apostolis fuerunt etiam privilegia personalia amplioris gratiae quam in posteris. Ut, verbi causa, per illa verba: Quaecumque⁶ ligaveritis super terram, etc., et per illa: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos, etc., intelligimus, potestatem generalem in universum orbem apostolos suscepisse. Ita pares Petro dicuntur 21 dist., cap. In novo, et 24 quaest., 1 cap. Loquitur. Sed episcopi posteriores non successere apostolis in potestate generali extraordinaria sed in ordinaria, quam singuli in suis Ecclesiis apostoli habuerunt, ut Simeon Iacobo in Ecclesia Hierosolymitana, etc. Esto aliud exemplum. Ex verbis illis: Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, spiritum veritatis, recte quidem theologi colligunt apostolos post Spiritus Sancti adventum in gratia confirmatos. Ceterum non ita transiit hic Spiritus in episcopos succedentes, ut in eis aeternum maneat per gratiae confirmationem, quod apostolis ex privilegio personali donatum est, sed id solum transiit ad posteros Ecclesiae pastores, quod necessarium erat ad Ecclesiae communem utilitatem. Sic omnino privilegium fidei indeficientis, quod in Petro personale etiam fuit, ad episcopos Romanos transmissum est, non in eo quod Petri erat peculiare sed in eo quod commune erat Ecclesiae. Unde et aliae obiectiones repelluntur, quae pro Alberti sententia positae sunt. Non enim fides interior Romani pontificis Ecclesiae est necessaria, nec illius occultus et privatus mentis error Ecclesiae⁷ Christi nocere potest. Quapropter non est necesse ut interioris fidei conservatione Romanis pontificibus Deus semper assistat. At quod, dum ea decernunt quae fidelibus credenda sunt dumque Ecclesiam Christi in fide dirigunt, non deficiant, sed divina manu teneantur, id Ecclesiae opus est idque proinde Romanis episcopis etiam imbecillis et alias privatim errantibus non negabitur, ne videlicet per publicae potestatis errorem Ecclesiam faciant in communis veritatis ignoratione versari. Undecimum igitur argumentum abunde, ni fallor, confutatum est. Responsio ad ultimum. At postremo argumento refutando illud non sunt lectores admonendi, est enim in promptu malos Urbis mores, si quos forte urbs malos habeat, non esse huius loci defendere. Non sumus tam rudes et stupidi, quam Lutherani nos esse calumniantur. Oculos etiam nos eruditos habemus, sed modestos tamen.

Scriptum est enim quod patris nudata verenda boni filii aversi veniendo texerunt. Aversari autem id dicimur, quod reprobamus. Quid autem est filios verenda patris superiecto dorsis pallio aversos operuisse, nisi, ut Gregorius ait, bonis subditis sic praepositorum suorum mala displicere, ut tamen haec ab aliis occultent? Operimentum, inquit, aversi deferunt, quia iudicantes factum ei venerantes magisterium, nolunt videre quod tegunt. Sic magistrorum vitam discipuli probi iure apud se taciti reprehendunt et eos, etiam cum displicent, venerantur. Super cathedram, inquit Christus, sederunt scribae et pharisaei, quaecumque dixerint vobis facite, secundum vero opera eorum nolite facere. Sed haec hactenus. Illud est potius lector admonendus, ut animadvertat Romanas consuetudines alias esse Romae cum tota Ecclesia communes, quas videlicet ex apostolorum Petri et Pauli traditione creditur accepisse, de quibus Augustinus in epistola ad Ianuarium, numero 118 multa, sed plura fusius Innocentius I in epistola ad Decentium tradit; aliae vero sunt consuetudines, quas Ecclesia Romana vel a se habuit privatim institutas, vel a Petro quidem apostolo accepit, non tamen in universum orbem promulgandas, de quibus Augustinus diserte loquitur in epistola 86 ad Casulanum, et in epistola 118. 119. ad Ianuarium. Priores igitur consuetudines, quas Ecclesia Romana non modo tenet, verum etiam ab universa Ecclesia docet esse servandas omnino tenere debemus, ut Iulius 2 dist., cap. Nolite, et lnnocentius ead. dist., cap. Quis nesciat, et Callistus 12 dist., cap. Non decet, et Gregorius ead. dist., cap. Praeceptis docuerunt. Posteriores vero Ecclesiae Romanae consuetudines non oportet privatas Ecclesias sequi, ut D. Augustinus locis positis tradidit et Nicolaus 12 dist., cap. Scit, et Gregorius ead. dist., cap. Novit. Idemque omnino traditur 31 dist., cap. Quoniam et cap. Aliter. In una enim fide nihil officit Sanctae Ecclesiae consuetudo diversa, ut habetur De con., dist. 4, cap. De trina. Atque de huiusmodi consuetudinibus et Ambrosius et Hieronymus intelligendi sunt in iis locis, quae sunt obiecta. Illud vero quod ex Trullana Synodo affertur facile diluitur; quoniam, ut superiore libro latius explicatum est, Synodus haec nullam habet in Ecclesia auctoritatem, in his praesertim in quibus contra Ecclesiam Romanam Graeca se contentione erexit. Nec Conciliorum conatus de legibus aut ferendis aut abrogandis quicquam valet, nisi Summi Pontificis decreto et sententia confirmetur. Et consuetudinem illam de ieiunio sabbati ex his esse constat, quas in posteriore genere collocavimus, ut etiam Ambrosius dicit, 12 distinct., cap. Illa. Quocirca vane de hac re a Concilio Trullano Ecclesia Romana reprehenditur. Sextus igitur liber hunc in modum absolutus sit, quem plus fortasse nimio longum fecimus, tametsi non sunt longa, quibus nihil est quod demere possis.

DE SANCTORUM AUCTORITATE