De locis theologicis

Et quamquam argumentum quod a iure civili ducitur, nec certum fortasse, nec exploratum est, sed probabilissimum est tamen cum omne, tum illud magis quod a legibus Christianae Rei publicae usu probatis Theologus accipiet. Non enim sine divino nutu huiusmodi leges Romanis esse datas credendum est: Quin divinitus per ora Principum promulgatas fuisse Ioannes VIII praedicat. Et Augustinus inquit humana iura per imperatores et rectores saeculi Deum humano generi distribuisse. Ac Demostenes leges inventum munusque deorum esse putat. Et Cicero Principis legem ad iubendum et vetandum aptam rationem rectam esse ait summi Iouis. Et Salomon: Divinatio, inquit, in labiis regis, in iudicio non erravit os eius. Ad Dei ergo procurationem pertinuit ut numine quodam legum Romanorum latores afflarentur quo ad Rei publicae moderationem ea scita praescriberent quae essent iusta atque legitima. Quamobrem si Theologus ex illis argumentumm sumat, nihil abhorrebit a professionis suae instituto et si non certo at probabiliter argumentabitur. Nec enim mihi Ludovicus Vives probari potest in eo quod universam legum Romanarum et vim nititur frangere et eleuare auctoritatem. Plus ille nimio interdum sibi indulget, dum corruptas disciplinas persequitur, nec novitios solum errores, qui vel irrepserunt vel invaserunt, coarguere, sed antiquorum recepta placita conuellere pertentat, maximo quidem semper verborum ambitu, sed vi quandoque argumentorum minima. Dixit ille quidem in libris de corruptis disciplinis multa vere, multa preclare, atqui fidenter pronuntiavit aliquando, tanquam e diuorum concilio descendisset. Multo autem viris doctis probaretur magis, si qua diligentia et disertitudine causas corruptarum artium expresit, eadem colapsas restituisset; sed in tradendis disciplinis elanguit, cum in carpendis erroribus viguisset. Nec mirum. Nam aliorum errata etiam probabiliter reprehendere facile est id quidem; artes vero, quas iam inde a multis annis viri quidam et indocti et barbari deflexerunt ad rectam lineam revocare, scilicet, hoc opus, hic labor est. Hucque erat omnino conandum, si quicquam magna laude dignum agendum erat.

Aliud est autem leges civiles, praesertim in re publica bene instituta, longo usu probatas reprehendere, aliud errores interpretum increpare. Quamquam Ludovicus, quod ad iurisperitos attinet, eadem nobiscum sensit. Ait enim: Ac iuris civilis veteres interpretes summo olim in honore fuere, iure quidem merito magnisque rationibus, quoniam ius civile, ut a praeclaris philosophis graviter, prudentesque editum fuerat, philosophi interpretabantur. Postea vero quam facultas haec in eorum manu esse coepit, qui nulla philosophia, nulla gravi disciplina ante instructi ad eam et ornati accesserant, scientiae huius splendor omnis deletus est, neque eius professores habentur in pretio nisi a vulgo, quod litibus est plenum omne. Quemadmodum autem Aegyptii sacerdotes mirifice colebantur, quod multam in mathematicis posuissent operam, Geometria vero Aegyptus tota indigeret, confusis per annos singulos agrorum limitibus ab inundante Nilo, sic cum lites inundatione sua orbis Christiani fines peruaserint, miscuerint, confuderint, necesse est eos honore summo affici, qui iurgiorum componendorum dicuntur esse periti. Componant necne, ipsi viderint; hoc nos certe videmus: minus ibi esse litium ubi minus est huius generis literatorum. Novitios itaque eos iureconsultus ne ego quidem in usum Theologiae vendicare cupio. Nec enim iure consultus est leguleius quispiam, cautus et acutus, cautor formularum, auceps syllabarum, iniustitiae aeque ut iustitiae patronus. Sed id doceo, civiles leges eas vel maxime quae Christiani populi usu et more observatae diu sunt, theologo ad argumentadum esse utiles. Sed de his satis. Nunc de historiae auctoritate dicamus. Nam argumenta, quae posuimus, ut iuris civilis auctoritatem elevaremus, faciliora sunt quam quibus refutandis nostra immorari debeat oratio.